de alvestêdetocht is in reedriderstocht fan sawat kilometer by de alve stêden fan fryslân lâns ljouwert de haadstêd fan westerlauwersk fryslân is fan âlds it start en finishplak de tocht bringt de dielnimmers fan ljouwert nei snits drylts sleat starum hylpen warkum boalsert harns frjentsjer en dokkum en dan wer werom nei ljouwert dêr t op de bonke de einstreek leit hûnderttûzenen taskôgers wiene by de lêste tochten de kjeld treast en moedigen oan e rûte de reedriders oan eltse dielnimmer dy t lid wêze moat fan de yn oprjochte feriening alvestêdetocht kriget by it ynskriuwen in stimpelkaart dy moat persoanlik oerjûn wurde by de kontrôleposten dy t yn alle stêden en op in stikmennich geheime plakken steane dêr wurde de stimpelkaarten mei de hân stimpele in dielnimmer kriget it alvestêdekrúske allinne as alle stimpels op e kaart steane en de dielnimmer op e tiid foar tolve oere jûns yn ljouwert oankomt de earste tocht waard op oanstean fan sportpionier pim mulier organisearre ûnder de flagge fan it fryske iisbûn mulier hat ek de ûntwerper fan it alvestêdekrúske west sûnt waarden der mar offisjele alvestêdetochten op redens hâlden wenplek neffens opjefte fan de feriening alvestêdetocht oare boarnen jouwe hoekstra syn berteplak wergea as wenplak om t de winter sa lang oan hold yn waard der doe troch âlve kastleins noch in twadde tocht hâlden dy t bekend is as de tolhúster alvestêdetocht nei it kafee dêr t it fertrek en de oankomst wienen nei dielde oerwinnings in en waard dit ferbean troch de organisaasje jan j van der hoorn aad de koning jeen nauta maus wijnhout en anton verhoeven brutsen dizze regel doe t sy fiifresom as earsten oankamen sy waarden diskwalifisearre mar der is net in oare winner oanwiisd yn koene foar it earst froulju meidwaan oan e wedstryd yn dat jier wie de earstoankommende frou lenie van der hoorn in jier letter wie dat tineke dijkshoorn yn klasina seinstra fan de kommende tocht ôf komt der in aparte wedstryd foar froulju der komt dan ek foar it earst in offisjele winnares njonken de tochten dy t riden binne is de tocht ek in tal kearen net riden oant no ta is de tocht kear offisjeel útskreaun de earste troch it nederlânske bûn foar lichaamlike opfieding en de oare kear troch de feriening alvestêdetocht dêrfan binne der riden en net alle jierren wurde der alternative alvestêdetochten organisearre dy wurde net yn fryslân holden mar earne yn in lân dêr t winters altyd natueriis leit almeast wykt men dan út nei de weissensee yn eastenryk mar yn it ferline is de alternative alvestêdetocht ek ris yn finlân organisearre njonken de alvestêdetocht op redens wurdt de tocht yn organisearre ferbân noch op ferskate oare wizen ôflein fierders besocht olympysk swimkampioen maarten van der weijden de rûte fan e alvestêdetocht yn augustus by de saneamde stêdeswimtocht swimmend ôf te lizzen it doel dêrfan wie om jild yn te sammeljen foar kwf kankerbestriding de earste kear slagge it van der weijden net om e finish te berikken dêrom besocht er it yn juny nochris by de stêdeswimtocht diskear slagge it him om e hiele alvestêderûte swimmend ôf te lizzen boarnsterhim offisjeel frysk nederlânsk boornsterhem is in eardere gemeente yn e midden fan fryslân dizze gemeente hie op novimber in befolking fan minsken en besloech in oerflak fan km² dêr t km² wetter fan is de gemeente is mei yngong fan jannewaris opholden te bestean en ferdield oer de oanbuorjende gemeenten ljouwert it hearrenfean súdwest fryslân en de op dyselde dei nij oprjochte gemeente de fryske marren de gemeente is foarme yn út de eardere gemeenten idaerderadiel raerderhim en it grutste part fan utingeradiel fierders waard ek it súdlike diel fan de alde feanen dat foartiid ta smellingerlân heard hie doe by de nije gemeente foege yn waard de offisjele namme feroare ta de fryske namme boarnsterhim foarme by de oprjochting in oerbliuwsel besteande út in gebiet dat oerbleau by de gemeentlike weryndieling fan wêrby it tal gemeenten fan tebekbrocht ta fanôf it begjin foarme de gemeente dan ek net in ienheid dat laat hat ta swak bestjoer dêrmei hie de gemeente in minne finânsjele posysje dy t yn laat hat ta opstappen fan boargemaster en wethâlders en it oanfreegjen fan it ûnder finânsjeel tafersjoch bringen by it ryk op septimber públisearre de gemeente in ûndersyk dat troch in ekstern búro útfierd waard dizze stelde dat de gemeente nea in ienheid wie en foarme dat troch it gemeentebestjoer en de ynwenners ûnderstreke wie de gemeente hat doe besletten dat it better wie en doek de gemeente op en partsje it op mei buorgemeenten hjirop begûnen petearen oer hokker doarp en gemeentediel by hokker gemeente komme soe ta einbeslút waard besletten dat de gemeente omparte waard oer buorgemeenten te witten ljouwert it hearrenfean de fryske marren en súdwest fryslân dizze weryndieling is dienmakke op jannewaris it gebiet mei de doarpen grou eagum idaerd jirnsum reduzum warstiens warten en wergea kaam by ljouwert it gebiet mei de doarpen raerd dearsum poppenwier tersoal en sibrandabuorren kaam by de gemeente súdwest fryslân it part mei de doarpen akkrum aldeboarn en nes gie nei it hearrenfean wylst terherne nei de nije gemeente de fryske marren ta giet it haadplak is grou en de oare plakken yn de gemeente binne akkrum aldeboarn dearsum eagum friens idaerd jirnsum nes poppenwier raerd reduzum sibrandabuorren terherne tersoal warstiens warten en wergea fierders kinne de buorskippen abbenwier aldskou bernsterbuorren flânsum poppenhuzen warniahuzen suorein en tsienserbuorren neamd wurde de gemeente brûkt sûnt jannewaris fryske plaknammen coen de koning edam maart breda july wie de twadde nederlanner dy t wrâldkampioen reedriden waard hy ferôvere de titel de ienichste kear dat er meidie yn yn grins syn thúsbasis de tsjinstân wie net grut der diene mar trije oare reedriders mei wêrûnder ien út it bûtenlân de noar martinus lrdahl dy t de meter wûn dêrnei wûn de koning de oare trije ôfstannen en waard sa kampioen de koning die trije kear mei oan it nederlânsk kampioenskip dêr t alle kearen earste waard en twa kear oan it europeesk kampioenskip en syn nasjonale rekôrtiden op de meter en de kilometer út bleaunen stean oant en coen de koning wie ek ferneamd fan it winnen fan de alvestêdetocht yn en hy ferstoar op july it frysk is de lânseigen taal dy t fan âlds sprutsen wurdt troch de westerlauwerske friezen yn it gebiet dat no rûchwei omfieme wurdt troch de nederlânske provinsje fryslân it hat dêr in offisjele status gelyk oan dy fan it nederlânsk it frysk heart ta de noardwestgermaanske kloft fan e westgermaanske talen en foarmet dêrbinnen de fryske taalgroep mei it yn dútslân sprutsen noardfrysk en sealterfrysk yn akademyske fermiddens wurdt it frysk faak fan westerlauwersk frysk neamd om it fan e oare fryske talen te ûnderskieden yn it bûtenlân sprekt men ornaris fan westfrysk mar yn nederlân is dat de oantsjutting foar in hollânsk dialekt mei in frysk substraat út e kop fan noard hollân mei sa n sprekkers is it frysk fierwei de grutste fan e trije fryske talen en foarmet it in middenmoater as men nei alle jeropeeske talen sjocht histoarysk is it frysk fuortkommen út it aldfrysk dat him fia it midfrysk ta it nijfrysk ûntwikkele hat it moderne frysk falt útinoar yn in fjouwertal grutte dialekten dy t lykwols mar sa n bytsje ferskille dat men suver better fan taalfarianten sprekke kin dêrnjonken besteane ek noch fjouwer lytse sterk ôfwikende en tsjintwurdich slim yn har fuortbestean bedrige dialekten dy t sprutsen wurde op e waadeilannen en yn it lang tige isolearre havenstedsje hylpen dy t wat yn archaiser dialect is as de oare dialecten fan fryslan de fryske standerttaal is lykwols fierhinne basearre op e beide grutte dialekten fan it klaaifrysk en it wâldfrysk op t heden wurdt it frysk op almar mear maatskiplike terreinen brûkt en nettsjinsteande ûnheilsprofeten dy t al withoelang om it hoartsje it tsjindiel foarsizze liket it der net op dat it foarearst útstjerre sil it frysk heart ta de grutte yndo jeropeeske taalfamylje dy t bygelyks ek talen as it frânsk gryksk russysk perzysk en hindy omfiemet mei û m it deensk noarsk en sweedsk wurdt it ta de germaanske talen rekkene en dêrbinnen foarmet it mei bygelyks it dútsk nederlânsk en jiddysk de westgermaanske taalgroep it frysk is lykwols nauwer besibbe oan it ingelsk en it skotsk wêrmei t it de noardwestgermaanske talen foarmet dy falle dan wer útinoar yn e angelsaksyske talen en de fryske talen men wol wol hawwe dat it westerlauwersk frysk de taal is dy t it naust oan it ingelsk besibbe is mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan e oare fryske talen en oan oare angelsaksyske talen lykas it skotsk is dat al lang net mear wier yn e midsiuwen wiene it aldfrysk en it aldingelsk of angelsaksysk inoar yndie net wanlyk mar troch de oanhâldende ynfloed fan ferskillende oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it ingelsk en it frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid ien fan e wichtichste ferskillen is datoangeande de ûnbidige ynfloed dy t it frânsk sûnt de normandyske ynfaazje fan op it ingelsk útoefene hat wylst it frysk benammen fan e sechstjinde iuw ôf krekt in sterke nederlânske ynfloed ûndergien hat de oerienkomsten dy t der hjoed de dei noch binne tusken it frysk en ingelsk sjocht men inkeld noch yn e basis wurdskat alsa yn wurden dy t frekwint brûkt wurde en dy t der bygelyks om it jier ek al wienen lykas tsiis cheese en kaai key it westerlauwersk frysk is it naust besibbe oan e oare beide fryske talen it noardfrysk en it sealterfrysk it noardfrysk wurdt sprutsen yn noard fryslân oan e noardseekust fan e dútske dielsteat sleeswyk holstein krekt besuden de deenske grins it sealterfrysk wurdt yn e krite sealterlân tusken aldenboarch kloppenboarch en de nederlânske grins sprutsen yn e dútske dielsteat nedersaksen dy taalfoarm is it iennichste noch libbene dialekt fan it eastfrysk of easterlauwersk frysk wêrfan t it taalgebiet yn earder tiid fan e lauwers oant de wezer rûn de trije fryske talen binne lykwols al yn e midsiuwen elk har eigen paad gien en binne no al lang net mear ûnderling fersteanber ferlykje de folgjende wurden yn it westerlauwersk frysk it sealterfrysk it noardfrysk fan it fêstelân yn it mooring dialekt en it noardfrysk fan e eilannen yn it fering dialekt it frysk wurdt sprutsen op it fêstelân fan e nederlânske provinsje fryslân útsein de stellingwerven yn it súdeasten eastlik kollumerlân yn it noardeasten en it bilt de âlde mûning fan e middelsee yn it noarden op e waadeilannen wurdt frysk sprutsen op skiermûntseach en de westlike en eastlike úteinen fan skylge mar net op it amelân of flylân en likemin yn e omkriten fan it doarp midslân op e midden fan skylge fierders sprekt men ek frysk yn in lyts part fan e provinsje grinslân dat tsjin fryslân oanleit yn e trijehoeke dy t bestiet út e plakken mearum de wylp en de grinzer pein behalven frysk wurde yn e provinsje fryslân ek ferskate net fryske streektalen sprutsen dy t yndield wurde kinne yn twa kategoryen yn it foarste plak binne der de nedersaksyske dialekten dy t lânseigen binne yn e súdeastlike râne fan e provinsje it stellingwerfsk is dêrfan it grutst en bekendst mar fierders wurdt yn eastlik kollumerlân in foarm fan westerkertiersk sprutsen dy t wol betitele wurdt as kollumerlânsk wylst it doarp kollumerpomp syn eigen dialekt hat it pompstersk dêrnjonken binne der dan noch de hollânske dialekten wêrfan t it no útstoarne flylânsk as westfrysk klassifisearre wurde kin wylst it midslânsk amelânsk biltsk en stedsk mei inoar de hollânsk fryske mingdialekten foarmje de stedske dialekten hiene foarhinne in tige hege maatskiplike status as taal fan e adel en de boargerlike hegerein mar binne sûnt de ein fan e njoggentjinde iuw yn dit opsjoch op har retoer sadwaande en troch it ferfarren fan in protte frysktaligen fan it plattelân nei de stêd hat it frysk yn e tweintichste iuw ek wer foet oan e grûn krigen yn e fryske stêden dêr t it earder frijwol net mear brûkt waard dêrby moat wol oantekene wurde dat de frysktaligens fan stedsjers faak fan tydlike aard is mei t de twadde generaasje him yn syn taalkar faak al oanpast oan it nederlânsk fierders moat op dit mêd ek ûnderskie make wurde tusken de ferskillende stêden yn ljouwert hat it frysk bgl folle minder draachflak as yn dokkum ek yn harns hat men fan âlds in minder positive ynstelling foar it frysk oer foar it ûntstean fan it frysk moat der yn it gebiet dat no fryslân foarmet in oare taal sprutsen wêze mooglik troch de oarspronklike bewenners fan dizze kontreien foar t de germanen dêr t de friezen fan ôfstamje harren hjirre nei wenjen setten dy taal wurdt wol oantsjut as pre frysk mar de taalkundigen binne it der net oer iens oft der fan dy substraattaal yn it hjoeddeiske frysk noch spoaren werom te finen binne tsjin e trêde iuw begûn him út it noardwestgermaansk fan e friezen in eigen taal te ûntwikkeljen it ierste stadium dêrfan doe t it noch in dialekt wie wurdt wol it proto frysk of primityf frysk neamd dizze taalfoarm is inkeld bewarre bleaun yn koarte isolearre en fragmintaryske rune ynskriften dy t faak dreech oersetber en foar mearderlei útlis fetber binne in bettere boarne lykje sadwaande âlde plaknammen te wêzen dy t earst sûnt lûdsferskynsels sjen litte dy t ûnderskiedend binne foar it frysk dêrom ornearret men yn e regel dat der pas om dy tiid hinne in as sadanich werkenbere fryske taal ûntstien is fan e sânde oant de santjinde iuw hat it frysk oanhâldend terrein priisjaan moatten oan it hollânsk en it nedersaksysk sûnt de santjinde iuw is it fryske taalgebiet yn nederlân lykwols min ofte mear gelyk bleaun de lettere skiednis fan e fryske taal wurdt ornaris opdield yn trije tiidrekken nammentlik dy fan it aldfrysk it midfrysk en it nijfrysk hjoed guon taalkundigen beskôgje it midfrysk lykwols net as in aparte perioade mar diele it by it nijfrysk yn de aldfryske perioade begûn eins daliks nei it ûntstean fan it frysk yn e sânde iuw mar om t it mar oerlevere is fan likernôch ôf wurdt dat jier gauris as begjin oanholden yn dizze snuorje kamen yn it frysk noch namfallen foar en wie der ûnderskie tusken de manlike en froulike grammatikale geslachten de âldste oerlevere fryske tekst wie lang in fragmintaryske psalmoersetting út e ein fan e tolfde iuw mar yn waard yn in fierders latynsktalich manuskript in koarte notysje yn it aldfrysk ûntdutsen besteande út e wurden lesa mi helpe mi ferlos my help my dy t datearret út e perioade alle oare oerlevere teksten benammentlik rjochtshânskriften binne fan e trettjinde iuw of letter de measten datearje út e fjirtjinde en fyftjinde iuw want tusken en belibbe it frysk in grutte bloeitiid as skriuwtaal it waard brûkt yn alle fasetten fan it bestjoer yn fryslân en wie sa wichtich dat al om hinne it earste drukte boek yn it frysk ferskynde de alde druk fan it fryske lânrjocht dat is foar sa n lytse taal tige seldsum mei t de boekdrukkeunst amper jier earder útfûn wie om hinne kaam oan e bloeitiid fan it frysk lykwols abrupt in ein foar in grut part wie dat in gefolch fan e machtsoername troch albrecht fan saksen yn dy t it frysk as bestjoerstaal ferfong troch it hollânsk en yn e jierren dêrnei in grut tal útlânske amtners oanloek it frysk waard weromkrongen nei it plattelân dêr t it relatyf isolearre fan it hollânsk troch de minne ferbinings fan dy tiid as sprektaal fan frijwol de hiele befolking fuortlibbe de ein fan e aldfryske perioade dy t ornaris om hinne lein wurdt kin lykslein wurde mei dizze weromfal fan skriuw ta sprektaal it begjin fan e midfryske perioade foel rûchwei gear mei it begjin fan e tachtichjierrige oarloch en it ûntstean fan e republyk fan de feriene provinsjes hoewol t der dus in nije snuorje fan frijheid oanbriek krige it frysk syn posysje fan foar net werom dat hie alles te krijen mei de opkomst fan hollân as it oerhearskjende part fan e republyk en fan it hollânsk as de dominante taal yn bestjoerlike juridyske en religieuze oangelegenheden benammen it ferskinen fan e steatefertaling de troch de steaten generaal autorisearre oersetting fan e bibel yn wie in mylpeal foar de ynfloed en fersprieding fan it hollânsk en hie jammerdearlike gefolgen foar de status en wurdskat fan it frysk en oare minderheidstalen en dialekten yn e republyk ek de universiteit fan frjentsjer de tsjerke as ynstitút it ûnderwiis en letter de parse hawwe neat bydroegen oan it behâld fan it frysk yn it midfryske tiidrek waard der sadwaande ek hast neat yn it frysk skreaun behalven sprekwurdesamlings en it wurk fan guon gelegenheidsdichters de grutte útsûndering op dy regel wie gysbert japiks in skoalmaster en foarsjonger út boalsert en ien fan e grutste skriuwers en dichters dy t it frysk ea fuortbrocht hat mei syn dichtwurk oersettings brieven en benammen mei syn postúm yn ferskynde friesche rymlerye lei hy de grûnslach foar de moderne fryske literatuer en stavering nei gysbert japiks syn dea duorre it oant it begjin fan e njoggentjinde iuw foar t syn oanset in ferfolch krige dat foel gear mei it begjin fan e nijfryske perioade dat ornaris om hinne pleatst wurdt om t him doe de saneamde nijere brekking in tige wichtige taalkundige fernijing yn it frysk oppenearre fierwei it wichtichst ûnder de fryske skriuwers en dichters fan e earste helte fan e njoggentjinde iuw wiene de bruorren halbertsma joast hiddes halbertsma minnistysk dûmny te boalsert en nei te dimter en eeltsje hiddes halbertsma dokter te grou de trêde broer tsjalling hiddes halbertsma dy t bûterkeapman te grou wie stie wat de literêre ynhâld fan syn wurk oanbelange yn it skaad fan syn bruorren mar syn folkslektuer foel der wakker yn by de gewoane man it samle wurk fan e bruorren halbertsma waard yn útjûn as in boekje fan siden yn in oplaach fan twahûndert eksimplaren ûnder de titel de lapekoer fen gabe skroor de twadde printinge út hie siden en de trêde út hast dêrnei waarden oanfollings apart publisearre yn en letter waard al it wurk fan e halbertsma s sammele om postúm te ferskinen as it masterwurk rimen en teltsjes it fryske nasjonale literêre boek dêr t yn de tsiende printinge fan útkaam en dat noch altiten populêr is oare wichtige fryske skriuwers en dichters út e njoggentjinde iuw wiene û m harmen sytstra hjerre gjerrits van der veen waling dykstra tsjibbe gearts van der meulen lútzen harmens wagenaar en piter jelles troelstra dyselde wie njonken oprjochter en earste lieder fan e sdap ek skriuwer fan in grut tal fryske gedichten en lieten dêr t it aldershûs en eala fria fresena tsjintwurdich de bekendsten fan binne by dizze opsomming mei fierders ek troelstra syn earste frou sjoukje maria diederika bokma de boer net ûntbrekke dy t sawol yn it frysk as yn it nederlânsk skreau en nasjonale ferneamdens krige ûnder har pseudonym nynke van hichtum mei har boek afke s tiental letter oerset yn it frysk as de tsien fan martens afke yn e tweintichste iuw waard de renêssânse fan e fryske literatuer fuortset troch skriuwers en dichters as obe postma geart aeilco wumkes simke kloosterman reinder brolsma eeltsje boates folkertsma fedde schurer ulbe van houten nyckle j haisma douwe annes tamminga hylkje gonga rink van der velde trinus riemersma en withoefolle oaren in apart plak wurdt ynnommen troch oersetters lykas douwe kalma dy t it hiele oeuvre fan shakespeare nei it frysk ta oerbrocht en klaas bruinsma dy t al sûnt de jierren santich yn t spier is om e aldgrykske toanielstikken fan sofokles aiskylos euripides en aristofanes yn it fryske oer te setten en fierders de ilias en de odyssee fan homearus en oare epyske wurken út e klassike aldheid mar dêrnjonken ek midsiuwske ridderromans latynske hilligelibbens en de spaansktalige poëzij fan e sileenske nobelpriiswinner pablo neruda en oaren de earste organisaasjes dy t rjochte wiene op it behâld fan e fryske taal en kultuer waarden oan it begjin fan e njoggentjinde iuw oprjochte de alderearste dêrfan wie it yn stifte friesch genootschap voor geschied oudheid en taalkunde dat trouwens ornaris net ta de fryske beweging rekkene wurdt om t it it nederlânsk as fiertaal brûkte en pommeranten út dit fermidden gauris negatyf sputsen en skreaune oer de emansipaasje fan it frysk wichtiger foar it frysk wie dan ek it selskip foar fryske tael en skriftekennisse dat oprjochte waard yn oant en mei de njoggentjinde iuw hie it ûnderwiis it frysk iuwenlang tsjinwurke of op syn bêst negearre noch yn waard yn it ûnderwiisalmenak de skoalmasters oanmoanne om it vriesch boersch yn en om e skoallen dochs fral net ta te litten tsjin it begjin fan e tweintichste iuw begûn men yn fryslân lykwols te easkjen dat it frysk as fak op e skoallen ûnderwiisd wurde soe under mear ta dat doel rjochte yn in groep jonge fryske skriuwers de jongfryske mienskip op dy t doelbewust en systematysk in kampanje fierde foar de fierdere ûntwikkeling en ferheffing fan it frysk in geweldich súkses wie dêrby yn de oprjochting fan e fryske akademy dy t him mei it yn stifte frysk ynstitút oan de ryksuniversiteit grins ta it sintrum fan e fryske taalkunde ûntjoech op godstsjinstich mêd waarden it kristlik frysk selskip dat de protestantske denominaasjes fertsjintwurdige en it roomsk frysk bûn oprjochte resp yn en dizze beide organisaasjes wiene ferantwurdlik foar it ta stân kommen fan e fryske psalmberiming it plakfinen fan e earste frysktalige tsjerketsjinsten en de fryske oersetting fan e bibel dy t yn einlik útkaam it roomsk frysk bûn waard trouwens yn opheft hoewol t it syn wurk foar in part fuortset as de stifting mei alle wille it kristlik frysk selskip waard neitiid omneamd ta krúspunt wer in oare organisaasje dy t it om it behâld fan it frysk te dwaan is is it frysk bûn om utens dat dernei stribbet om e bân tusken de fryske migranten bûten de provinsje en it heitelân libben te hâlden ek hjoed de dei is it frysk bûn om utens noch tige aktyf mei oansletten kriten yn apeldoarn arnhim assen boadegraven de haach haarlim hilversum hoarn hurderwyk lelystêd meppel seist súdeast drinte swol twinte utert en wageningen teffens binne der twa kriten dy t net by it bûn oansletten binne yn den helder en yn roan noch wer in oare fryske organisaasje is de federaasje fan fryske studinteferienings dy t oprjochte waard yn hjirby binne de studinteferienings f f j bernlef yn grins en wssfs yn wageningen oansletten yn besleaten al dy organisaasjes harren krêften te bondeljen en waard de ried fan de fryske beweging oprjochte oant hjoed de dei ta fungearret dy as bewekker fan e fryske kultuer en motor efter de emansipaasje fan e fryske taal behalven de boppeneamde organisaasjes binne ek de feriening foar in federaal europa de feriening foar frysk underwiis it frysk amateur toaniel de stichting ons bildt en de stellingwarver schrieversronte lid fan e ried dochs duorre it noch oant e twadde helte fan e tweintichste iuw foar t al dat taalaktivisme fruchten ôfsmiet en de offisjele status fan it frysk ferbettere waard yndirekt wie dat it gefolch fan e opskuor dy t op e middei fan novimber plakfûn op it saailân yn ljouwert as gefolch fan e rjochtsaak tsjin twa fryske sjoernalisten fedde schurer en tsjebbe de jong dy beide mannen wiene oanklage foar kwealaster om t se har yn opinystikken yn harren kranten útsprutsen negatyf útlitten hiene oer de rjochter mr s r wolthers dy t yn ferskate rjochtsaken wegere hie om ta te stean dat der yn e rjochtseal frysk sprutsen waard foar it gerjochtsgebou wie dy deis in grutte kliber folk gearkommen dy t der net yn mocht en foar in part troch de argewaasje en de lulkens fan e minsken en foar in part troch it folslein ûnbehearske hâlden en dragen fan e plysje rûn it spul dêr alhiel út e klauwen de plysje sloech sûnder ûnderskie te meitsjen mei de wapenstôk op e minsken yn en brûkte brânspuiten as wetterkanonnen dizze rebûlje is de skiednis yngien as kneppelfreed de lulkens oer dit barren wie yn e provinsje sa grut dat it nederlânske regear suver yn panyk rekke by de gedachte oan in fryske ôfskiedingsbeweging en daliks in trijekoppige ministeriële kommisje nei fryslân ta stjoerde om út te finen wat de minsken no eins woene nei jierren fan tarieding en debatten late dat yn e jierren en ta de ynfiering fan nije wetjouwing oangeande it frysk dêrby krige it frysk offisjeel de status fan twadde rykstaal wat fan nederlân trouwens net in twatalich lân lykas kanada makke hat want de offisjele status fan it frysk waard beheind ta de provinsje fryslân fierders krigen friezen it rjocht om yn fryslân harren eigen taal yn e rjochtseal te sprekken en om by tsjûgenissen lykfolwêr yn nederlân de eed yn it frysk ôf te lizzen hoewol t der troch kneppelfreed in pear grutte súksessen behelle wiene foar it frysk gie ek dêrnei de taalstriid troch sa binne neitiid út e ried fan de fryske beweging in stikmannich organisaasjes fuortkommen dy t spesjalisearre binne op in beskaat mêd foarbylden dêrfan binne de fryske kultuerrie dy t him útslutend mei kulturele saken dwaande hâldt en de ûnderwilens ophefte stifting it fryske boek dy t him konsintrearre op it promoatsjen en ferkeapjen fan e fryske literatuer boppedat kaam yn ek de fryske nasjonale partij fnp dy t de fryske belangen yn e polityk behertigje moast út e ried fuort sûnt is de op e measte mêden loftse fnp fertsjintwurdige yn e provinsjale steaten fan fryslân hoewol t it nea ien fan e gruttere partijen wurden is kaam de fnp allegeduerigen op foar de fryske taal en kultuer en wat wichtiger wie hie syn oanwêzigens yn e steaten in net te ûnderskatten bystjoerende ynfloed op it belied fan e oare partijen mei yn t earstoan de wolbespraakte jan bearn singelsma as lieder wûn de fnp yn ien fan e sitten yn e fryske steaten en troch de jierren hinne is de oanhing stabyl bleaun mei ornaris twa of trije sitten al is der sûnt in opgeande line te bespeuren yn kaam de partij foar it earst yn it provinsjaal bestjoer te sitten fierders binne der ek guon frysksinnige organisaasjes dy t net drekt ferbûn binne mei de ried fan de fryske beweging tige wichtich foar it behâld fan e fryske taal is bygelyks de algemiene fryske underrjochtskommisje better bekend as de afûk dy fersoarget al sûnt net allinne it lesmateriaal foar it frysk as fak op e basis en middelbere skoallen mar organisearret ek folwoeksenenûnderwiis yn it frysk foar sawol frysktaligen as net frysktaligen ek foaroan by it frysktalich ûnderwiis stiet de stifting pjutteboartersplak dy t ferskate frysktalige pjutteboartersplakken yn e provinsje organisearre hat en fierders is der noch it frysk ynternasjonaal kontakt in jongereinferiening dy t as doel hat kontakten te lizzen mei oare minderheiden yn jeropa it frysk wurdt yn e provinsje fryslân as memmetaal sprutsen troch minsken oftewol troch fan e ynwenners yn e trijehoek mearum de wylp de grinzer pein yn e provinsje grinslân sprekke noch likernôch minsken frysk en bûten it eigen taalgebiet wurdt it sprutsen troch likernôch friezen om utens yn e rest fan nederlân benammentlik yn e rânestêd yn e stêd grins en yn e noardeastpolder dat binne lju dy t út fryslân wei nei oare parten fan nederlân ferhuze binne in migraasjestream dy t al hast oardel iuw op grutte skaal bestiet foar it meastepart fan lju dy t ôfkomstich binne fan it fryske plattelân yn e perioade tusken en gie it dêrby om minsken tusken en op en nij om en yn e perioade dêrtuskenyn ek noch om frijwat yn harren nije wengebieten foarmen sokke lânferhuzers fryske kriten dy t fia it ramtwurk fan it frysk boun om utens mei it heitelân ferbûn bleaune yn e fryske kriten waarden eigen taal en kultuer en dêrmei etnyske identiteit yn gesellich ferkear bewarre de kriten rekken fan e jierren fyftich ôf stadichoan marginalisearre doe t men net mear op inoar oanwiisd wie en de kontakten mei fryslân troch bgl tillefoan makliker yn stân holden wurde koene in oansjenlik part fan e friezen om utens binnen nederlân is meitiid fierhinne yn e nije omkriten opgien hoewol t oaren faak nei har pinsjonearring nei it heitelân weromkearden en dan is der noch de grutte fryske diaspora yn it bûtenlân dy t fuortkaam út e grutte emigraasjeweach tusken de twadde wrâldoarloch en santiger jierren dêryn hie fryslân nammentlik fan alle nederlânske provinsjes relatyf it heechste oandiel it wurdt rûsd dat der wol oant friezen ferspraat oer de wrâld libje mei de grutste konsintraasjes yn kanada de feriene steaten austraalje en nij seelân sadwaande leit it totale oantal frysktaligen yn e hiele wrâld hjoed de dei om e hinne hjirby moat oantekene wurde dat it bân mei fryslân foar de earste generaasje de eigentlike lânferhuzers oer it algemien tige sterk wie en foar de twadde generaasje dy t faak it frysk noch wol ferstiet mar net mear sprekt al in stik minder sterk de trêde generaasje dy t yn e regel ek gjin frysk mear ferstiet mar faak noch wol in pear wurden of sintsjes út e holle leard hat sûnder de betsjutting wier te begripen giet frijwol hielendal yn it gruttere gehiel fan it nije lân op njonken de boppeneamde oantallen fryske memmetaalsprekkers kin as winst set wurde dat it frysk as twadde taal sprutsen wurdt troch sa n fan hûs út net frysktalige ynwenners fan e provinsje fryslân oer de taalbehearsking fan it frysk is in soad statistysk fêstlein begjin jierren fyftich telde ûnderwiisynspekteur krine boelens alle legere skoallebern yn e provinsje foar syn de taal van het schoolkind in friesland twa op e trije spriek frysk as memmetaal op it fryske plattelân de stellingwerven en it bilt bûten beskôging litten wie dat hast de bern dy t dêr net fan hûs út frysktalich wiene hiene it oer it algemien dochs as twadde taal oanleard want de mienskipstaal en dêrmei ek de bernetaal wie hast sûnder útsûndering frysk hast fyftjin jier letter publisearre lieuwe pietersen yn de friezen en hun taal as it ferslach fan in represintative enkête ûnder minsken it tal lju dy t yn e hûs frysk sprieken wie net merkber feroare mar dat wie gjin stabiliteit want op it plattelân wie it mei werom rûn en yn e stêden mei foarút gien de feroaring op it plattelân kaam troch ynstream út e stêd en fan bûten fryslân wylst de feroaring yn e stêd it gefolch wie fan urbanisaasje fan plattelân ôf tsien jier letter waard troch ûndersikers fan e ryksuniversiteit grins op en nij in represintative enkête holden diskear ûnder mear as respondinten sadat finere details sichtber makke wurde koene de útkomsten dêrfan waarden troch de fryske akademy ûnder de titel taal yn fryslân publisearre yn dêrút die bliken dat it tal frysksprekkers op it plattelân op en nij tebekrûn wie en dat de winst yn e stêd net fêstholden wurde koe oer it ginneraal spriek fan e respondinten yn e hûs frysk mar mei dejingen dy t de taal as twadde taal brûkten kaam it totaal op ferstean koene it frysk dit ûndersyk waard op deselde wize werhelle yn en wiisde út dat doe fan e likernôch ynwenners fan e provinsje fryslân it frysk as memmetaal hie fierders waard fêststeld dat frysk ferstean frysk prate frysk lêze en frysk skriuwe koe hjir waarden noch gjin grutte feroarings sichtber mei it ûndersyk út in enkête út dy t troch it ûndersyksburo flycatcher holden waard ûnder nederlanners en inkelde fragen nei it frysk meinaam hie joech as útslach dat it frysk doe noch altyd troch justjes mear as de helte fan e ynwenners fan fryslân as memmetaal sprutsen waard wat likernôch oerienkomt mei de út it ûndersyk fan neffens dizze beheinde en dus net alhiel ferlykbere enkête soe fierders fan e ynwenners dy t yn e provinsje hikke en tein wiene frysk prate kinne en frysk ferstean kinne fan e ymport joech oan frysk ferstean te kinnen en dat se it dêrnjonken ek sprekke kinne in tal enkêtes op lytsere skaal dat sûnt holden waard lit lykwols in oar en ûnderling ôfwikend byld sjen der blykt in groeiende ôfstân te bestean tusken it brûke kinnen en it feitlik ek brûken fan it frysk benammen it tal minsken dat frysk skriuwe kin is ûnwis om t yn e enkêtes gjin foaropstelde definysje jûn wurdt fan wat ûnder skreaun frysk ferstien wurdt ien wichtich gegeven fan it feroaringsproses yn in ôfrûne heale iuw is dat it frysk foar de frysksprekkers net mear harren sprutsen haadtaal bleaun is mar dat hja it nederlânsk as in folslein behearske twadde of sels lykweardige sprektaal leard hawwe te brûken yn makken taalkundigen fan e fryske akademy de útkomsten fan it taalûndersyk taal yn fryslân de folgjende generaasje bekend dat op gelikense wize gearstald wie as eardere ûndersiken fan e fa yn en op basis fan ynfolle online fragelisten út waard dêrby konkludearre dat yn dat jier fan e befolking fan fryslân it frysk as memmetaal hie it nederlânsk it frysk n it nederlânsk in streektaal en in útlânske taal as men de frysktaligen en de twataligen byinoar optelt betsjut dat dus dat fan e fryske befolking it frysk as memmetaal hie hoe t dat him krekt ferhâldt ta de útkomsten fan eardere ûndersiken wie ûndúdlik mei t dit de earste kear wie dat men mear as ien memmetaal tagelyk opjaan koe dêrtroch wie it apels mei parren ferlykjen en koene de ûndersikers net mei wissichheid sizze oft it frysk no terrein wûn of ferlern hie wol kaam út it nije ûndersyk nei foarren dat it persintaazje minsken dat frysk skriuwe koe licht omheech gien wie fan yn nei yn de ûndersikers seagen dêryn it tanommen skriftlik gebrûk troch frysksprekkers fan e eigen taal op sosjale media it westerlauwersk frysk kin ferdield wurde yn acht ûnderskate dialekten dy t ûnderling yn ferskillende mjitte fan maklik oant dreech fersteanber binne de fjouwer haaddialekten lykje eins sa opinoar dat der better fan taalfarianten sprutsen wurde kin ta dizze groep hearre de beide grutte dialekten it klaaifrysk en it wâldfrysk dy t inkeld ferskille troch de útspraak fan e wurden my dy hy sy wy en by en de twaklanken ei ai en aai mei dêropta noch in hantsjefol leksikale ferskillen dêrnjonken is der it súdwesthoeksk it meast ôfwikende fan e fjouwer grutte fryske dialekten dat him ûnderskiedt trochdat de nijere brekking dêryn nea trochfierd is wat dat oanbelanget soe men stelle kinne dat dit dialekt it meast by sechstjinde iuwske foarmen bleaun is it fjirde haaddialekt it noardhoeksk dat trouwens faak as in foarm fan klaaifrysk beskôge wurdt hat krekt in ekstra brekkingsfoarm de saneamde dongeradielster brekking rûchwei kin men sizze dat it klaaifrysk yn it noardwesten en westen fan fryslân sprutsen wurdt it wâldfrysk yn it easten it súdwesthoeksk yn it súdwesten en it noardhoeksk yn it noardeasten alle fjouwer hawwe dizze dialekten in grutte fersprieding en in sprekkerstal dat yn e tsientûzenen rint njonken de fjouwer grutte dialekten besteane der ek noch fjouwer lytskes dy t op frijwol alle mêd tsjinsteld binne oan e grutten de lytse dialekten binne lokaal sprutsen taalfoarmen dy t beheind binne ta lytse mienskippen fan heechút inkele hûnderten of sels mar inkele tsientallen minsken trochdat se har yn isolaasje ûntjûn hawwe wike se sterk fan it standertfrysk ôf faak hawwe se âlde re foarmen fan it frysk bewarre by dizze lytse dialekten giet om it stedsdialekt fan it havenstedsje hylpen dat yn it ferline sterk beynfloede wurden is troch it hollânsk fan oare kant de sudersee en fierders om e eilândialekten fan e waadeilannen skiermûntseach en skylge op dat lêste eilân wurde twa fryske taalfoarmen sprutsen it aastersk yn it easten en it skylgersk yn it westen dy susterdialekten wurde faninoar skaat troch it midslânsk yn it sintrale part fan skylge dat in hollânsk dialekt is dizze dialekten wurde noch mar troch inkele tsientallen meast âldere minsken sprutsen it skiermûntseagersk is it iennichste fryske dialekt dat noch in namfallestelsel hat en kin dêrtroch en fanwegen syn ideosynkratyske klanklear nei alle gedachten oanmurken wurde foar it meast ôfwikende dialekt it hat noch mar in hûnderttal sprekkers sawol it skiermûntseagersk as it hylpersk sil in sprekker fan ien fan e fryske haaddialekten muoite hawwe om nei te kommen it aastersk en skylgersk steane wat tichter by it standertfrysk foarhinne waard ek yn it doarp molkwar in sterk ôfwikend frysk dialekt sprutsen it molkwardersk mar dat is yn e njoggentjinde iuw útstoarn doetiidske taalkundigen ornearren dat it de meast oarsponklike foarm fan it frysk wie ferlykje yn e ûndersteande tabel de telwurden ien oant en mei tsien yn it standertfrysk en de fjouwer meast ôfwikende dialekten yn e lêste helte fan e njoggentjinde en de earste helte fan e tweintichste iuw is de fryske standerttaal gearstald de earste offisjele stavering datearret út foartiid skreau in elk mar sa t it him goedtocht dy earste stavering wie de saneamde selskipsstavering dy t yn ferfongen waard troch de akademystavering ek wol de âlde stavering neamd tsjintwurdich brûkt it frysk de saneamde steatestavering oftewol de nije stavering dy t yn ynfierd is by de standerdisaasje fan it frysk hawwe it wâldfrysk as grutste dialekt en it klaaifrysk dat fanâlds de heechste status hie fierwei de measte ynfloed hân it súdwesthoeksk waard frijwol bûten beskôging litten wylst de fjouwer lytse dialekten der alhielendal part noch diel oan hân hawwe dochs bestiet der yn it frysk in foar in standerttaal tige ûngewoane karfrijheid wat it wurdgebrûk oangiet hoewol t soks swierrichheden opsmyt foar oarstaligen dy t it frysk as frjemde taal leare binne de brûkers fan it frysk dêr oer it algemien tige mei ynnommen der stiek dan ek in stoarm fan protest op doe t de fryske akademy yn op oanstean fan e steaten in standertwurdlist opstelle woe mei as doel om dy karfrijheid te beheinen it frysk hat sûnt yn e provinsje fryslân in offisjele status dy t gelyk is oan dy fan it nederlânsk yn dat jier waard yn it steatsblêd in begjin makke mei it formeel tastien gebrûk fan it frysk yn it rjochtsferkear in útwreiding dêrop waard jier letter fêstlein yn it steatsblêd hoewol t it fansels yn e praktyk al lang barde krigen de friezen doe wetlik it rjocht om harren taal yn gearkomsten fan gemeenterieden en de fryske steaten te brûken yn waarden fierders by wet de mooglikheden om it frysk yn e rjochtseal te brûken ferromme sadat no ûnder mear ek it iepenbier ministearje en de rjochterlike macht dêr frysk brûke meie de ynwenners fan fryslân kinne sûnt jier en dei yn it frysk mei de gemeentlike en provinsjale oerheden kommunisearje en korrespondearje de provinsje en guon gemeenten hawwe der in beliedspunt fan makke om mear frysk te brûken by it opstellen fan offisjele dokuminten troch in stikmannich wetswizigings binne sokke fryske stikken no yn hast alle gefallen rjochtsjildich ien fan e lêste útsûnderings dêrop wiene de ferieningsstatuten mar sûnt kinne dy ek yn it frysk opsteld wurde trou en berte akten binne hjoed de dei yn alle fryske gemeenten twatalich beskikber yn waard de wet gebrûk fryske taal fan krêft dêr t ferskate eardere bepalings yn byinoar brocht binne sa is dêryn is fêstlein dat it frysk en nederlânsk de offisjele talen fan e provinsje fryslân binne en fierders ferplichtet dizze wet de ryksoerheid en deputearre steaten fan de provinsje frysân om periodyk bestjoersôfspraken te meitsjen in ûnderdiel fan e taalwet is teffens it orgaan foar de fryske taal doel fan dy kommisje is om e gelikense posysje fan it frysk en it nederlânsk binnen de provinzje fryslân te befoarderjen de nederlânske steat hat twa ferdraggen fan de ried fan jeropa ratifisearre dêrby giet it om it ramtferdrach foar de beskerming fan nasjonale minderheden en it jeropeesk hânfêst foar regionale of minderheidstalen yn hat de nederlânske oerheid it frysk opjûn ûnder diel iii de heechste foarm fan dat lêste ferdrach dat mooglikheden foar taalbeskerming jout as útfiering dêrfan waard yn it konvenant fryske taal en kultuer sletten tusken de nederlânske oerheid en de provinsje fryslân ek op it mêd fan e plaknammen hat it frysk foarderings makke yn nederlân hawwe plakken nammentlik ien offisjele namme en dat is de namme dy t bygelyks yn notariële aktes brûkt wurde yn fryslân wie foarhinne altyd de nederlânske plaknamme de offisjele al wiene dûbeltalige plaknammebuorden al sûnt e jierren fyftich fan e tweintichste iuw yn frijwol alle fryske gemeenten yn gebrûk fan ôf binne lykwols ferskate gemeenten derta oergien om e fryske plaknammen offisjeel yn e gemeentelike basisadministraasje gba fêst te lizzen dêrby giet it om tytsjerksteradiel boarnsterhim littenseradiel ferwerderadiel ljouwerteradiel dantumadiel en menameradiel de nederlânske plaknammen hawwe yn dy gemeenten no gjin offisjele status mear al meie se fansels bûten offisjele stikken om noch wol brûkt wurde krekt sa t dat foarhinne mei de fryske foarmen it gefal wie de gemeente ljouwerteradiel hat as iennichste fan dizze groep in offisjeel nederlânsktalige gemeentenamme oanholden om t leeuwarderadeel de gemeente in bekende klank jaan soe de gemeente dantumadiel hat mei iens ek alle strjitnammen yn e fryske foarm yn e gba fêstlein yn e oare neamde gemeenten wie dat yn e regel net nedich om t dy al folle earder oergien wiene ta it gebrûk fan frysktalige strjitnammen boppedat hawwe provinsjale steaten yn de offisjele provinsjenamme feroare fan friesland yn fryslân yn besleat it ministearje fan ynlânske saken derop ta sjen dat de foarm fryslân tenei ek yn dokuminten en publikaasjes fan e lanlike oerheid brûkt wurde sil fierders hat it wetterskip fryslân by syn oprjochting yn in fryske namme oannommen en yn maart binne alle wetternammen yn fryslân útsein in pear stedsgrêften yn it frysk fêstlein de wetters yn e stellingwerven hawwe doe harren stellingwerfske nammen krigen it ferfryskjen fan geografyske nammen giet gauris mank mei in protte rebûlje oer it generaal kin steld wurde dat it de ûndernimmers binne dy t har der út alle macht tsjin fersette om t it de ekonomy skea tabringe soe hoewol t fan soks noch nea wat bliken dien hat by de gemeenten dy t fanôf harren plaknammen ferfryske hawwe wurdt dat ferlechje alle kearen weroan fan stâl helle yn e gemeenten wûnseradiel en wymbritseradiel dy t yn opgien binne yn súdwest fryslân is op dy wize de plaknammeferfrysking ek wier wier opkeard per jannewaris is boarnsterhim opheft en it grûngebiet fan e eardere gemeente is ferdield oer de gemeenten ljouwert en it hearrenfean en de nije fúzjegemeenten súdwest fryslân en de fryske marren ljouwert en it hearrenfean hawwe in nederlânske gemeentenamme en binne út noch yn net fan doel om dy te ferfryskjen lykwols binne se troch de anneksaasje fan in diel fan boarnsterhim foar de wet de opfolger fan dy gemeente en om t it ûnder it jeropeesk hânfêst foar regionale of minderheidstalen simpelwei ferbean is om boargers har taalrjochten te ûntnimmen it hawwen fan in gemeentenamme yn har eigen taal ynbegrepen sille dy beide gemeenten úteinlik dochs omlyk moatte in wurdfierder fan e topografyske wurkgroep fryslân sei dêroer yn e ljouwerter krante minsken út de gemeente boarnsterhim ha dizze namme yn har paspoart te stean it kin net sa wêze dat de fryske gemeentenamme yn in offisjeel dokumint plakmeitsje moat foar in hollânsktalige namme dat soe in efterútgong fan de status fan in minderheidstaal betsjutte en dat mei net neffens boargemaster ferd crone fan ljouwert is ferfrysking fan e gemeentenamme lykwols net nedich om t de gemeentewet boppe it jeropeesk hânfêst giet dat liket tige ûnwierskynlik mei t jeropeeske ferdraggen oant no ta frijwol altyd foarrang krigen hawwe neffens de topografyske wurkgroep hoecht der mar ien boarger te wêzen dy t nei de rjochter stapt en dan komt de frysktalige gemeentenamme der gewoan de ried fan de fryske beweging hat foar dat doel al it fryslân fûns oprjochte om gewoane minsken by de gong nei de rjochter finansjeel te stypjen de wurkgroep ferwachtet fierder ek dat ynwenners fan e fjouwer opfolgergemeenten fan boarnsterhim tenei mei súkses de ferfrysking fan e namme fan har eigen doarp by de rjochter ôftwinge kinne sille mei t it net sa wêze kin dat binnen ien en deselde gemeente de ynwenners fan bygelyks wergea wol en dy fan wurdum net rjocht hawwe op in plaknamme yn e eigen taal wat it ûnderwiis oanbelanget waard it frysk al yn op opsjonele basis as ekstra fak op e legere skoallen tastien hoewol t it pas yn de status fan folweardich skoalfak krige yn waard it in ferplichte fak op e basisskoallen en yn waard it ek ferplichte foar it earste jier fan it fuortset ûnderwiis ek mei it frysk op e basisskoallen offisjeel brûkt wurde as lestaal d w s de taal dy t brûkt wurdt om yn les te jaan eat dat op sa n fan e fryske skoallen yn hegere of mindere mjitte dien wurdt it brûken fan it frysk yn it ûnderwiis is wetlik regele yn kêst fan e wet primêr underwiis en yn kêst a fan e wet op it fuortset underwiis yn it ramt fan it frysk as skoalfak binne yn it basisûnderwiis gjin einnoarmen fêststeld oangeande de behearsking fan it frysk it fak frysk stiet sadwaande ek net ûnder it tafersjoch fan e skoalynspeksje yn it fuortset ûnderwiis moatte skoallen it frysk nei it ferplichte earste jier as fakultatyf learfak oanbiede en dan wurde de einnoarmen troch de eksameneasken bepaald alteast foar de learlingen dy t it yn har eksamenpakket opnommen hawwe skoallen kinne ûntheffing oanfreegje fan e ferplichting om frysk as lesfak yn harren ûnderwiisprogram oan te bieden en in fyfdepart fan e skoallen yn it fuortset ûnderwiis yn fryslân makket fan dy mooglikheid gebrûk as universitêre oplieiding hie it frysk al yn as in privaat dosintskip tagong krigen ta de ryksuniversiteit utert en yn ta de ryksuniversiteit grins yn kaam der in lektoraat frysk oan e ryksuniversiteit grins dat yn omset waard yn in folweardige learstoel al earder wiene oan e universiteit fan amsterdam en oan e ryksuniversiteit utert bysûndere learstuollen ta stân kommen yn krige fierders de frije universiteit yn amsterdam in gewoane learstoel dy t yn lykwols wer opheft waard op t heden is der ien gewoane learstoel frysk oan e ryksuniversiteit grins en binne der trije bysûndere learstuollen frysk oan e universiteit utert de universiteit fan amsterdam en de ryksuniversiteit leien yn e media hat it frysk wikseljende resultaten boekt yn e skriuwende parse wurdt it frysk mar yn likernôch fan e artikels brûkt yn e beide provinsjale kranten de ljouwerter krante en it frysk deiblêd op in ynternasjonale konferinsje oer twatalichheid en sjoernalistyk dy t begjin juny yn ljouwert holden waard besauden welsen finlânsweden katalanen en oare leden fan taalminderheden yn e jeropeeske uny har oer dy miste kâns yn oare minderheidstaalgebieten spylje nammentlik de krante n in wichtige rol yn e taalstriid en ferskine se hast hielendal yn e minderheidstaal de doetiidske haadredakteur pieter sijpersma fan e ljouwerter krante makke him derôf troch te sizzen dat it mei frysk yn e krante mear as takin teveel fries irriteert de lezers sa wie syn ûnderfining de overschakeling van nederlands naar het fries in een artikel leidt de lezers af ze begrijpen het niet en ze vinden het niet mooi zou de krant overwegend in het fries zijn geschreven dan is het einde van de leeuwarder courant gauw in zicht en oer de maatskiplike ferantwurdlikheid fan e fryske deiblêden wij voelen ons verantwoordelijk voor de krant en meer niet wol wurde yn e ljouwerter krante en it frysk deiblêd fryske sitaten yn fierders nederlânsktalige artikels yn it frysk werjûn wat unyk is foar jeropa mar inkeld om t yn oare kranten út minderheidsgebieten it hiele artikel yn e minderheidstaal steld is ut in breed ûndersyk út die trouwens bliken dat it fral nederlânsktaligen binne dy t har oan it frysk yn e kranten steure de measte frysktaligen is it ien toetmem oft in artikel yn it frysk of it nederlânsk steld is neffens taalûndersiker durk gorter soe it dan grif ek net sa n feart rinne mei de ein fan e ljouwerter krante as der wat mear frysk brûkt waard sûnt bestiet de frysktalige ynternetkrante it nijs dy t oprjochte is op inisjatyf fan e ried fan de fryske beweging en him ta doel stelt om e friezen op in folweardige manear wrâldnijs yn e eigen taal oan te bieden dit digitale deiblêd kaam neitiid lykwols yn opspraak troch amateurisme dubieuze praktiken lykas it oanhâldend bringen fan ûnkorrektheden en it wegerjen om dy te rektifisearjen en beskuldigings fan sinsuer op reksjes fan lêzers yn e famyljeberjochten yn e beide provinsjale deiblêden wurdt wol hieltyd mear frysk brûkt neffens in telling út it begjin fan e santiger jierren wie doe fan e famyljeberjochten yn it frysk neffens in telling út en neffens in stekproef út sa n yn waard frysk en frij opheft dat it lêste breed orintearre frysktalige tydskrift wie it blêd hie op it lêst oant abonnees en dûbeld safolle lêzers de provinsje loek it subsydzje yn om t deputearre steaten it jild effektiver oan in hûs oan hûsblêd bestege seagen dat kaam bestege seagen dat kaam der lykwols net mar ta ferfanging kaam der al in stikmannich jierren de saneamde f side dy t ien kear yn e wike yn e beide provinsjale deiblêden ferskynde dat wie in frysktalige side dy t lykwols dúdlik fan in oar kaliber wie en op it mêd fan ynhâld net yn it skaad fan frysk en frij stean koe ek oare frysktalige publikaasjes lykas de literêre tydskriften trotwaer hjir kistwurk en m binne ûnderwilens opdoekt de iennichste echte fryske tydskriften foar in folwoeksen publyk binne tsjintwurdich de moanne dêr t trouwens ek almar mear nederlânsk yn stiet en ensafh in net oan organisaasjes bûne frysktalige parse is sadwaande yn it neigean rekke wol besteane der noch frysktalige útjeften dy t organen fan ynstellings binne lykas swingel fan e ried fan de fryske beweging it beaken fan e fryske akademy us wurk fan it frysk ynstitút oan e ryksuniversiteit grins de frijbûtser fan e fnp en each en ear fan omrop fryslân dizze tydskriften binne frysktalich behalven it beaken dat oant de ein fan e tweintichste iuw ta meast frystalich wie mar hjoed de dei fierhinne yn it nederlânsk en ingelsk en soms yn it dútsk publisearret foar de jongerein binne der twa tydskriften switsj en linkk dy t beide útjûn wurde troch it taalsintrum frysk cedin switsj foar bern fan oant jier bestiet sûnt en hat in oplaach fan eksimplaren dy t benammen nei de basisskoallen giet linkk is bestimd foar bern fan oant jier en bestiet sûnt dit lêste tydskrift hat in oplaach fan eksimplaren wat foar fryske begripen in massamedium is neffens hoe t it der mei de skreaune parse foarstiet is it it frysk op e radio better ôfgien it earste frysktalige radioprogramma waard útstjoerd yn troch de regionale stjoerder rono regionale omroep noord en oost dy t doedestiden sawat de helte fan nederlân besloech pas yn waard de provinsjale radio fryslân letter omdoopt ta omrop fryslân oprjochte tsjintwurdich stjoert dy op e radio tachtich oeren yn e wike út en is it de populêrste radiostjoerder fan e provinsje op e lanlike tillefyzje stjoert omrop fryslân de measte wiken in programma fan likernôch in heal oere út en fierders nochris tweintich minuten skoaltillefyzje mei inoar komt dat út op oeren yn it jier sûnt fersoarget de omrop ek regionale tillefyzje yn t earstoan omfieme dat mar ien oere jûns mei de rest fan e jûn werhellings mar letter waard de stjoertiid wat útwreide tsjintwurdich wurdt der ek gauris live ferslach dien fan wichtige barrens lykas in keninklik besyk de pc of it skûtsjesilen op it ynternet is in grut tal frysktalige websteeën te finen dy t in grut skala oan ûnderwerpen behannelje sa wurdt sûnt septimber wurke oan e fryske wikipedy dy t op it stuit siden hat om yn it frysk makliker tekstferwurkje te kinnen hat it amerikaanske it bedriuw microsoft yn gearwurking mei de fryske akademy yn in fryske staveringshifker ûntwikkele foar openoffice is der sûnt febrewaris ek in staveringshifker utlis oer it ynstallearjen fan de fryske staveringshifkers yn ferskillende programma s is te finen yn frysk op kompjûters sûnt begjin is der fan de e blêder opera in fryske ferzje beskikber ek is der in fryske ferzje fan e websneuper firefox te krijen dy kin men fergees ynlade op yn firefox is it ek mooglik om in fryske staveringshifker yn te stekken dy kin men fine dêrnjonken kaam yn ek in fryske ferzje út fan it fergeze e mailprogramma thunderbird fan deselde produsint dy fryske ferzje waard mei stipe fan e provinsje fryslân makke troch wim benes en hindrik sijens fierders is it frysk ien fan e talen wêryn t de ynternetsykmasine google ynsteld wurde kin ek kaam yn novimber op e nij troch de ynset fan benes en sijens diskear holpen troch in kloft frijwilligers de folslein fryske ferzje fan facebook ôf en op it webstee www hallofryslan nl kinne wurden fan frysk yn it nederlânsk en oarsom oersetten wurde wat de literêre produksje oangiet ferskynden oant foar in pear jier likernôch hûndert nije frysktalige fiksje en non fiksjewurken jiers wat hiel kreas wie foar sa n lytse taal de oplagen wiene ornaris altyd al frij beheind it meast ferkochte frysktalige boek is noch altyd de roman de gouden swipe fan abe brouwer dêr t eksimplaren fan oer de toanbank gien binne al stekt feroaring fan lucht fan rink van der velde mei ferkochte eksimplaren dat nei de kroan fan it wrede paradys fan hylke speerstra dat as in grut súkses beskôge wurdt waarden eksimplaren ferkocht sûnt it útbrekken fan e ekonomyske krisis yn wurde der wat minder fryske boeken publisearre en is it dêrmei foar skriuwers en oersetters dus dreger wurden om har wurk útjûn te krijen de beide grutte útjouwerijen op it mêd fan frysktalige literatuer binne de friese pers boekerij te ljouwert en utjouwerij bornmeer op e gordyk ferskate oare lytsere útjouwerijen binne krektlyk op dit mêd aktyf wêrûnder utjouwerij frysk en frij en utjouwerij wijdemeer al bringt de lêste mear nederlânske as fryske boeken út de afûk konsintrearret him op frysktalich lesmateriaal en op berneboeken wylst de kristlik fryske folksbibleteek him taleit op kristlike en tradisjonele lektuer begjin waard de nije útjouwerij regaad oprjochte en ein joech de yn hoarn fêstige hollânske útjouwerij hoogland van klaveren oan dat se tenei ek frysktalige boeken útbringe woene dêrby wiene beide lêst neamde útjouwerijen fan doel om har ta te lizzen op oersettings yn it frysk op datselde terrein is ek al langere tiid utjouwerij elikser út ljouwert aktyf dy t foar de útjefte fan sok wurk mar ek fan oarspronklike literatuer in beskieden bydrage fan e skriuwer oersetter freget ek ferskate algemiene nederlânske útjouwerijen hawwe har de lêste jierren op e fryske merk bejûn bygelyks athenaeum polak van gennep út amsterdam mei de oersetting tsiis fan willem elsschot en luitingh sijthoff ek fêstige yn amsterdam mei de oersetting ynferno fan e amerikaanske skriuwer dan brown njonken fryske boeken komme der jiers ek noch sa n tweintich frysktalige cd s út almeast mei popmuzyk ferskate frysktalige nûmers hawwe de lêste jierren de nasjonale hitparades helle lykas bonkefeart fan anneke douma in nije dei fan de kast en wêr bisto fan twarres dy lêste hit wie de earste frysktalige nûmer ea yn de nederlânske muzyklisten op it mêd fan toaniel bestiet der in profesjoneel frysktalich teterselskip tryater dat in frij grutte populariteit genietet fierders hat hast elts doarp syn eigen amateurtoanielferiening dêr t de grutte mearderheid fan feriene is yn it bûn fan fryske toanielselskippen dy organisaasje is wer oansletten by it fryske amateur toaniel dat lid is fan e ried fan de fryske beweging de lêste desennia binne der fierders ek ferskate frysktalige spylfilms makke troch regisseurs as pieter verhoeff en steven de jong sa ferskynde yn de dream yn de gouden swipe yn nynke en de fûke sûnt waard der ek in frysktalige dramarige op e regionale tillefyzje útstjoerd troch omrop fryslân mei as titel baas boppe baas nei fjouwer seizoenen waard dy ferfongen troch dankert dankert in searje oer in pear abbekaten ien plak dêr t it frysk noch net echt trochkrongen is is yn e tsjerken de grutte mearderheid fan e tsjerketsjinsten is oant hjoed de dei ta yn it nederlânsk dochs wurde der alle sneinen wol in stikmannich fryske tsjinsten holden ornaris tusken de tsien en de tweintich ferspraat oer de hiele provinsje der hat yn it ferline wol altyd oandacht foar it oersetten fan e psalmen en lieten west dêrnjonken hat de yntertsjerklike kommisje foar de fryske earetsjinst ykfe der yn foar soarge dat it lieteboek foar de tsjerken no ek op cd te krijen is yn is it ferbân fan fryske foargongers oprjochte dat ta doel hat om it gebrûk fan it frysk yn it tsjerklik libben fuort te sterkjen yn it aldfryske tiidrek beskikte it frysk noch oer in folslein namfallesysteem mei nominatyf genityf datyf en akkusatyf sa t men dat hjoed oan e dei noch tsjintkomt yn it besibbe dútsk tsjin it begjin fan e midfryske perioade wie dat lykwols fierhinne ferdwûn tsjintwurdich binne sokke namfallen beheind ta in stikmannich ferstienne útdrukkings lykas by dizzen wêryn t de n in restant is fan e datyf of trêde namfal inkeld de genityf of twadde namfal is noch funksjoneel benammen yn tiidsoantsjuttings as moarns middeis en jûns twa kear jiers of ien kear wyks mar ek wol yn konstruksjes as ús heite pet ús memme fyts en ús pake hûs in oar foarbyld is it freegjend en betreklik foarnamwurd waans dat trouwens inkeld ferwize kin nei manlike en ûnsidige saken en net nei froulike saken of meartallen foarmen as dêr t it lân de soargen leannet fan der minsken warb re hân fan e warbere hân fan e minsken dus binne argaysk en sille net folle mear brûkt wurde en perfoarst net yn e sprektaal yn e skriuwtaal komt soks lykwols yn guon konstruksjes noch wol foar lykas yn hy hat it eigener hân makke op it mêd fan e sinsbou komt it frysk sterk oerien mei it nederlânsk en in stik minder mei it eins nauwer besibbe ingelsk ferlykje bgl de ûndersteande sin oan dit foarbyld is te sjen dat it frysk deselde sinsbou brûkt as it nederlânsk wat de tiidwurdsfolchoarder oangiet besteane der lykwols dúdlike ferskillen dêrby hat men it wol oer de griene en de reade folchoarder wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr t mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene it frysk lei yn it griene gebiet en brûkt dus de griene folchoarder wylst it nederlânsk yn it reade gebiet lei wêrby t men fan e reade folchoarder sprekt dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders sa t oan it boppesteande foarbyld te sjen is kin de reade folchoarder yn it frysk net want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes dochs sil it de measte frysksprekkers noch as skuorde klokken yn e earen beare yn it nederlânsk lykwols kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn e ban dien mooglik om t dy behalven yn it frysk ek yn it dútsk brûkt wurdt as der mear tiidwurden yn e foarbyldsin troppe wurde kin men sjen dat de tiidwurdsfolchoarder yn it frysk persiis tsjinsteld is oan dy yn it nederlânsk ek hjir is de folchoarder fan e tiidwurden yn it frysk en it nederlânsk wer krekt tsjinsteld boppedat foeget it frysk krekt as in protte noardlike nederlânske dialekten faak it wurdsje te tusken de tiidwurden yn in protte friezen en oare noardnederlanners lykas westfriezen en nedersaksers sille by it sprekken fan it nederlânsk dat wurdsje te ek brûke ik heb even zitten te dromen hoewol t dat eins fout is foar lju út súdliker kontreien is dat ien fan e skaaimerken dêr t se noarderlingen oan werom kenne by dit foarbyld docht him trouwens noch in oar ferskil foar want it fryske sitten is hjir in mulwurd en de letterlike nederlânske oersetting soe dus wêze ik heb even gezeten te dromen dit ferskil komt dúdliker ta utering as it tiidwurd sitte ferfongen wurdt troch lizze in oar ferskynsel dat him yn it frysk folle sterker foardocht as yn it nederlânsk benammen by de te konstruksje is nomenynkorporaasje yn it tiidwurd sa seit men yn it frysk fan se sit te jirpelskilen wêrby t it haadwurd jirpel s yn it tiidwurd skile ynkorporearre wurdt yn it nederlânsk sil men oer it algemien ynstee sizze fan ze zit aardappels te schillen wêrby t him gjin nomenynkorporaasje foardocht yn it nederlânsk komt dit ferskynsel by beskate wurden ek foar tink oan stofzuigen mar yn it frysk kin it yn prinsipe oeral mei dien wurde no is it wenstiger om te sizzen fan jan is de hûn even oan it útlitten mar in sin as jan is even te hûnútlitten is grammatikaal sjoen yn it frysk neat op oan te merken it ferskynsel brekking nimt in wichtich plak yn e fryske grammatika yn der besteane trije farianten fan foar de beskriuwing fan it frysk is benammen de nijere brekking fan belang dat is in taalkundich ferskynsel dat yn it standerfrysk de brekking fan in seistal twaklanken omfiemet wêrby t dy yn it grûnwurd in oare útspraak hawwe as yn ferbûgings in oare oanpassing yn e útspraak by ferbûgings is ferkoarting fan e fokaal dat docht him bygelyks foar by de meartalsfoarming hân hannen by ferlytsing blêd bledsje en by suffigearring it tafoegjen fan in efterheaksel leech lichte ek kin it foarkomme by it foarmjen fan gearstallings piip pypskoft in ferskynsel dat it frysk mei it dútsk en it nederlânsk gemien hat is einûntstimming dêrby wurde stimhawwende bylûden oan e ein fan wurden stimleas men seit dus fan reade mei in d mar fan read mei in t it ingelsk hat soks net dêr seit men fan red mei in hearbere d oan e ein mei oare wurden yn it ingelsk bestiet der dus in útspraakferskil tusken let lt litte en lead ld lead yn it frysk moat sa n útspraak oarspronklik ek bestien hawwe en yn it tige behâldende skiermûntseagersk komt it by hiel âlde sprekkers noch foar hoewol t it frysk troch de iuwen hinne in sterke ynfloed fan oare talen ûndergien hat is de fryske wurdskat noch foar it oergrutte diel fan germaanske oarsprong by in nau besibbe taal as it ingelsk leit dat hiel oars mei t dy taal in ûnbidige soad romaanske lienwurden opnommen hat út it normandysk en it frânsk fral it nederlânsk hat sûnt de santjinde iuw lykwols in tige sterke ynfloed op it frysk hân hoewol t it frysk as taal frij kûlant omgiet mei lienwurden út oare talen makket de niging dy t frysktaligen gauris hawwe om har ôf te setten tsjin it nederlânsk dat krekt foar lienwurden út dy taal in útsûndering makke wurdt sokke wurden wurde sadwaande wol omskreaun as ynslûpsels hollânske moadepopkes koekútsjongen of op syn bêsten ynterferinsjes eltsenien dy t frysk lêzen en skriuwen leart wurdt op it hert drukt dat it gebrûk fan sokke hollanismen dwersferkeard is en dêrom bûge of barste foarkomd wurde moat njonken it nederlânsk hat histoarysk sjoen fral it frânsk lange tiid in sterke ynfloed útoefene op e ûntwikkeling fan it moderne frysk de âldste lichting frânske lienwurden is eins allinne foar taalkundigen noch wer te kennen it giet dêrby om wurden as bist beest fan it aldfrânske beste nijfrânsk bête duorje fan durer kâns fan chance sjeas fan chaice en keatse fan chasser fia it pikardyske cachier it opnimmen fan frânske lienwurden yn it frysk sil ornaris fia it nederlânsk gien wêze ferlykje foar boppeneamde foarbylden de nederlânske foarmen beest duren kans sjees en kaatsen mar it frysk hat ek guon lienwurden út it frânsk opnommen dy t yn it nederlânsk net foarkomme lykas perfoarst fan par force argewaasje fan arguer ave n searje fan avancer krupsje fan corruption rompoai fan rompu koese fan coucher en aljemint fan alignement foar it neist is de ynfier fan dizze foarmen lykwols ek fia it nederlânsk gien allinnich binne de nederlânske ekwifalinten neitiid wer yn ûnbrûk rekke de lêste iuw hat it frysk njonken de oanboazjende ynfloed fan it nederlânsk fral ek ûnder ynfloed stien fan it ingelsk en dan yn t bysûnder fan it amerikaansk ingelsk benammen op it mêd fan kompjûtertechnology en sosjale media is de ingelske terminology faak yn syn gehiel oernommen dat taalpuristen en lju dy t om oare redens aardichheid oan sokke dingen hawwe eigen fryske nammen foar dit soarte fan termen betocht hawwe feroaret dêr neat oan in selde byld lit de grutte en groeiende kloft ynternasjonalismen sjen dy t it frysk oernommen hat dêrby moat men tinke oan wurden as kompjûter sport wykein terapeut biology tillefyzje akwadukt traine en religy dy wurden komme tsjintwurdich yn hast alle jeropeeske talen foar der binne mar inkelen lykas it iislânsk dy t foar al sokke begripen in eigen wurd betinke yn fryslân bestiet oer it algemien frijwat wjerstân tsjin ynternasjonalismen benammen ûnder lju dy t fan har berop út mei it frysk omslane lykas skriuwers en ûnderwizers in grut diel fan dy kategory sil bgl leaver it wurd godstsjinst brûke as religy en leaver oefenje as traine ek besteane der foarmen dy t fanút dizze groep propagearre wurden binne mar dy t it net helle hawwe en sadwaande fierhinne yn it ferjit rekke binne lykas sneinoer foar wykein lykwols hat it ferset tsjin ynternasjonalismen nea algemien west sa wie de skriuwer oersetter en letterkundige douwe kalma krekt in grut foarstanner fan e opname fan soksoarte wurden yn it frysk hy ferwiisde nei it ingelsk dat ek in ûnbidige soad lienwurden út oare talen ta him nommen hat sûnder dat it dêr in sprút minder fan wurden wêze soe in punt dat hjirmei besibbe is is de ferfrysking fan sokke ynternasjonalismen yn e hjirboppe neamde foarbylden waard al sprutsen fan tillefyzje ynstee fan telefyzje dat is in oanpassing fan in frjemd wurd oan e útspraak fan it frysk tillefyzje klinkt frysker en glidet in fries no ien kear makliker fan e tonge as telefyzje oare foarbylden fan sa n ferfrysking fan ynternasjonalismen binne siktaris sekretaris rimmetyk reumatyk perfester professor en sitewaasje situaasje lange tiid bestie ek dêr grutte wjerstân tsjin soks paste in himsels respektearjende taal ommers net it wie de útspraak fan in dommenien en wa t soks die makke sawol himsels as it frysk bespotlik sadwaande die de generaasje fan mids tweintichste iuw al sokke foarmen yn e ban stadichoan komme se lykwols allegear wer werom en wêrom ek net sa betoogde skriuwer trinus riemersma yn in grutte taal as it ingelsk docht soks krekt en gelyk psychology en architect hawwe wol har frânske skriuwwize beholden mar wurde útsprutsen as saiklledzjy en aketekt der binne troch de tiid hinne ferskate fryske wurdboeken ferskynd ien fan e earsten dy t besocht om e fryske wurdskat op dy wize fêst te lizzen wie de grutte literator joast hiddes halbertsma dy t syn lexicon frisicum yn it latyn opstelde mar net fierder kaam as de letter f yn ferskynde it earste diel fan it troch waling dykstra en oaren bewurke friesch woordenboek folge troch de oare beide dielen yn en dêryn waarden de fryske yngongen beskreaun yn it nederlânsk by syn oprjochting yn stelde de fryske akademy him daliks ta doel om dit wurdboek te ferbetterjen dêrta waard mei help fan withoefolle frijwilligers in tige grut kaarte apparaat opset yn t earstoan wie men fan doel en skreau in wurdboek dat ferlykber wêze soe mei de nederlânske dikke van dale mar der kaam safolle materiaal binnen dat men úteinlik besleat om it noch folle grutskaliger oan te pakken sa begûn it wurk oan it reuseftige grut wurdboek fan de fryske taal wêrfan t it earste siden tellende diel yn útkaam uteinlik soe pas yn it ste en lêste diel reekomme it is in ûnbidich wittenskiplik wurdboek wurden dat de fryske lemma s tige yngeand yn it nederlânsk ferklearret en de betsjuttings yllústrearret mei withoefolle sitaten út e fryske literatuer wylst it wurk oan dit meunsterprojekt geande wie waarden troch de fryske akademy ek lytsere wurdboeken útbrocht sa ferskynden yn resp it en it dy t yn resp yn in folslein op e nij besjoene ferzje werútjûn waarden it earste wurdboek wêryn t de fryske wurden ek yn it frysk beskreaun waarden wie it twadielige frysk hânwurdboek út oars as yn it ingelsk mar krekt as yn it nederlânsk en hast alle oare germaanske talen brûkt it frysk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm dus as men bgl fan e wurden beam en hûs in gearstalling meitsje wol dan wurdt dy skreaun as beamhûs en net mei de iepene foarm as beam hûs sa t men dat yn it ingelsk foar de moade hat tree house gauris kriget by it foarmjen fan sa n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging hûnehok ynstee fan hûnhok as it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget dan wurdt der in keppelstreekje ynfoege fnp kieslist en swarte seekust hoewol t dêr neffens de staveringsregels neat fan doocht hat in grut part fan e fryskskriuwers tsjintwurdich de niging om gearstallings yn e iepen foarm te skriuwen net inkeld wurden as fnp kieslist en swarte seekust mar sels syktekosten fersekerder oersettings debút en hynste stamboek dizze praktyk wurdt wol de ingelske sykte neamd it frysk wurdt skreaun mei in oanpaste foarm fan it latynske alfabet dat fryske alfabet bestiet net lykas it nederlânske út mar út letters yn it frysk komme nammentlik de letters en x net foar boppedat wurdt de letter y beskôge as in fariant fan e i en dêr ek ûnder alfabetisearre sadat in wurd as ympulsyf yn in frysk wurdboek bygelyks for inisjaasje stiet fierders komt de letter c yn it frysk allinne foar yn e kombinaasje ch de letters v z en ch komme nea foar oan it begjin fan in wurd en de letter g nea oan e ein fan in wurd de karakteristikens fan it skreaune frysk komt benammen ta utering yn e lûden mei diakrityske tekens â ê ô û en ú dy t yn it nederlânsk net foarkomme krekt as it nederlânsk hat it frysk in ekstra letter de digraaf ij dy t stiet foar it twalûd i dat ek wol skreaun wurdt as ei mar oars as yn it nederlânsk wurdt dy letter yn it frysk altyd alfabetisearre as i j en bestiet der gjin beweging dy t der in aparte letter fan it alfabet fan meitsje wol njonken de boppeneamde diakrityske tekens dy t in útspraakûnderskiedend diel fan e stavering foarmje ken it frysk ek noch ferskate oare diakrityske tekens dy t soms tafoege wurde om e bedoelde útspraak dúdliker te meitsjen it faakst komt it trema foar dêr t mei oanjûn wurdt dat twa fokalen efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje lykas yn beëinigje bemte koperaasje reny en atesme fierders wurde sawol it skerpteken as it klamteken brûkt om e útspraak fan in wurd te fertsjutskjen troch oan te jaan wêr t de klam leit de e mei in skerpteken komt sûnt de staveringsherfoarming fan yn prinsipe noch mar yn fiif wurden fêst foar grouwlich mandlich oerddich oermis en trwes yn alle oare gefallen is it tafoegjen fan in skerp of klamteken opsjoneel bygelyks yn forkomme en foarkmme it frysk beskikt oer in tige yngewikkelde fokaalynventaris yn it foarste plak binne der in tsiental koarte lûden a a fan dak e fan lek i fan pit i i fan bite o fan hok o o fan bok u û fan rûch u fan put y ú fan tút en de sjwa of reduksjefokaal e fan gewoan dêrby moat opmurken wurde dat der eins twa foarmen fan e koarte a besteane mar dat ferskil yn útspraak is net betsjuttingsûnderskiedend fierders binne der lange lûden a aa fan baas ê fan bêd e ee fan feest eu fan deun i ii fan wiid ô fan nôt o oo fan rook u û fan sûch en y ú fan drúf de lange lûden e en o wurde yn it frysk almeast relisearre as e i y resp o u dus oan e ein niigjend nei i ú resp û fan e koarte lûden kinne der en fan e lange lûden ek nasalisearre wurde wat foarkomt as se mei in n derefteroan útsprutsen wurde for in f j l r s w of z lykas yn ûnsin of branje fierders hat it frysk ôfgeande twalûden en opgeande twalûden wêrfan t teminsten ek wer yn nasalisearre foarm foarkomme kinne ta einsluten binne der dan noch trijelûden dêrmei is it frysk folle klankriker as de measte besibbe talen lykas it ingelsk en it nederlânsk it frysk hat teminsten bylûden dy t yn fonetysk skrift sa skreaun wurde b x d f h j k l m n p r s t c v w z en dêrfan binne b d f h j k m n p s t v en z gjin fierdere útlis brek de x is de ch fan berch dy t trouwens yn it frysk as it derop oankomt ornaris fierder nei efteren yn e mûle útsprutsen wurdt as itselde is it gefal mei de l wêrfan t de útspraak yn it frysk dúdlik dûnkerder of tsjûker is as yn it nederlânsk of it ingelsk en mear oerienkomt mei de útspraakwize yn it skotsk of de slavyske talen om dat útspraakferskil wer te jaan kin it teken brûkt wurde de r wurdt yn it frysk krekt altyd rôljend op e punt fan e tonge útsprutsen in breikjende r dy t ek wol foarkomt is altyd persoansbûn en wurdt yn it frysk as in spraakgebrek beskôge fierders hat it frysk twa g s de plofklank fan goed en de wriuwklank fan drage en twa w s de fan wat en de w fan skowe de en de w kinne nea oan it begjin fan wurden foarkomme likemin as de x de v en de z de is de dz fan widze is de dzj fan siedzje is de ng fan bang is de nj fan njonken is de sj fan sjippe c is de tj fan tjems is de ts fan tsiis is de tsj fan tsjerke en is de zj fan garaazje ek komt yn it frysk de glottisslach wol foar mar inkeld tusken twa deselde lûden lykas yn koperaasje of kanan dizze útspraak is dus grutdiels ûnbewust en de glottisslach wurdt dan yn it skreaune frysk ek net werjûn of it moat wêze troch it trema op it twadde lûd dêrnjonken binne der noch in dozyn palatalisearre konsonanten b as yn bjinne x as yn ferlechje as yn djoer f as yn fjochtsje as yn gjin as yn weagje k as yn kjel l as yn ljip m as yn mjitte p as yn pjut r as yn rjocht en v as yn weevje de palatalisaasje fan dizze konsonanten wurdt lykwols ek wol taskreaun oan it feit dat se folge wurde troch in opgeand twalûd men kin de jo klank yn rjocht dus op twa manearen útlizze as r jo cht mei in opgeand twalûd of as rj o cht mei in palatalisearre konsonant ta einbeslút binne der ek noch fjouwer labialisearre konsonanten d as yn dwaan k as yn kwea s as yn swart en t as yn twa al iuwenlang binne der om it hoartsje lju dy t de ûndergong fan e fryske taal binnen fyftich of hûndert jier foarsizze sokke ûnheilsprofeten wiene bygelyks foeke sjoerds yn johan winkler yn waling dykstra yn jan jelles hof yn en tony feitsma yn yn dit ferbân moat men der rekken mei hâlde dat it begryp ûndergong by de âldere skriuwers net needsaaklikerwize betsjut dat de frysktaligen op it nederlânsk oergiene en harren memmetaal falle lieten yn waling dykstra syn tiid bygelyks spriek fierwei it meastepart fan e befolking nei wenst frysk mar rûn de kwaliteit fan e sprektaal bot werom der kamen gjin nije fryk begripen by foar nije ferskynsels dêrfoar waarden lienwurden út it nederlânsk oernommen it nederlânsk waard dêrmei ymplisyt as noarm erkend dykstra sei dêrom it frysk hat de tarring as hjoed de dei oer ûndergong sprutsen wurdt giet it lykwols net allinnich om in kwalitative mar ek om in kwantitative efterútgong as fryske memmetaalsprekkers de taal mar amper of alhiel net mear brûke of de taal net trochjouwe oan harren bern yn waard in telling ûnder alle skoalbern holden troch ûnderwiisynspekteur krine boelens twatrêde part hie as memmetaal it frysk op it fryskstalige plattelân fan e provinsje wie dat hast de bernetaal wie dêr foar hast elk frysk net fan hûs út frysktalige bern learden en sprieken frysk troch de omgong mei harren wol frysktalige leeftydsgenoaten yn waard der troch lieuwe pietersen foar it earst in represintative enkête oer de posysje fan it frysk holden it die bliken dat doe fan e ynwenners fan fryslân it frysk as memmetaal hie yn fûn der op e nij in represintative enkête plak en dêrút bliek dat doe noch mar fan e ynwenners fan fryslân it frysk as memmetaal hie dat wie dus in efterútgong fan yn trettjin jier of alteast sa liek it op it earste gesicht as men dat persintaazje ferrekkenet mei de útstream fan frysktaligen út fryslân de ynstream fan nederlânsktaligen yn e provinsje en de groei fan e fryske befolking dan ûntstiet der in nuansearder byld doe t der yn wer in enkête holden waard neffens it stramyn fan dy fan wie it persintaazje frysktaligen stabyl bleaun op as men dat ferrekkenet mei de befolkingsgroei yn fryslân yn de tuskenlizzende perioade fan sa n nei kin men dus stelle dat der yn dy perioade in absolute taname fan frysktaligen west hawwe moat fan rom en dan is emigraasje út e provinsje wei troch foar in grut part frysktaligen en ymmigraasje nei de provinsje ta troch foar in grut part nederlânsktaligen net meirekkene hoewol t harren relative oandiel yn e befolking fan fryslân for ôfnommen en dêrnei gelyk bleaun is kin dus steld wurde dat der yn absolute sifers ynstee fan persintaazjes noch nea yn e skiednis safolle frysktaligen west hawwe as hjoed de dei under harren nimt fierders it tal twadde taalsprekkers ta wat de takomst fan it frysk oanbelanget resinte ûndersiken litte sjen dat hieltyd minder âlden it frysk oan harren bern trochjouwe en dat allyksa minder bern ûnderling it frysk brûke ek dyjingen dy t it frysk fan har âlden al leard hawwe it ûnderwiis is der oant no ta net yn slagge it skreaune frysk as taalkultuer en taalnoarm oer te dragen en de frysktaligen brûke it dan ek net op nivo de lytse minderheid dy t frysk skriuwt docht dat foar in grut part neffens in eigen sprektaalnoarm eins dus sûnder noarm en sûnder erkende noarmearring wat betsjut dat it nederlânsk of eins oerset nederlânsk de noarmfunksje oernimt dit proses soe yn e takomst de standerttaal status yn gefaar bringe kinne en it frysk weromferwize kinne nei in dialektstatus mar hoe dan ek om t der hjoed de dei noch altyd bern binne dy t it frysk as memmetaal hawwe al wurde it geandewei minder sil it frysk perfoarst de twaentweintichste iuw helje oft dan in minderheid frysktalich wêze sil en wat de kwaliteit fan e taal dan is bliuwt no fansels noch ûnwis de iso taalkoades foar it frysk binne fy en fry om t it sa t op it ynternet wisânsje is de twaletterige koades brûkt wurdt de fryske wikipedy oantsjut mei de koade fy in pear jier nei it barren op freed novimber op it saailân yn ljouwert dat de skiednis yngien is as kneppelfreed knuppelvrijdag waarden de mooglikheden om it frysk yn it rjochtsferkear te brûken wetlik fêstlein dat barde by de wet fan maaie mei yngong fan jannewaris is dy wet wizige hjir ûnder wurdt yn haadlinen werjûn hokker mooglikheden der op dit stuit binne om yn it rjochtsferkear de fryske taal te brûken earne oars op dizze side fine jo ynformaasje oer it brûken fan it frysk yn it bestjoerlik ferkear immen dy t foar it útfieren fan in wetlik foarskrift mûnling in eed belofte of befêstiging ôflizze moat hat it foech om yn stee fan de wetlik foarskreaune wurden de oerienkommende wurden yn it frysk út te sprekken dat jildt allinnich net as de wurden fan de eed belofte of befêstiging by de grûnwet of mei by de grûnwet fêststeld binne dat betsjut dat by de eed yn stee fan de wurden zo waarlijk helpe mij god almachtig sein wurde mei sa wier helpe my god almachtich fierder mei by de belofte yn stee fan de wurden dat beloof ik sein wurde dat ûnthjit ik as lêste mei wat de befêstiging oanbelanget yn stee fan de wurden dat verklaar ik sein wurde dat ferklearje ik yn alle gefallen dêr t immen op in sitting dy t hâlden wurdt yn de provinsje fryslân hat hy it foech om de fryske taal te brûken as ûnder it ûndersyk op in strafsitting in fertochte of tsjûge de fryske taal brûke wol bepaalt de rjochter dy t de lieding fan de sitting hat as him dat goed taliket dat der help komt fan in tolk de rjochter soe dy help yn in beskaat gefal leaver net hawwe kinne as hy fynt dat de rjochtsgong dêrtroch sûnder doel ophâlden wurdt it lêste nimt net wei dat de fertochte of tsjûge altyd de fryske taal brûke mei as ûnder in sitting yn in sivile saak in partij belanghawwende of tsjûge de fryske taal brûke wol bepaalt de rjochter dy t de lieding fan de sitting hat as him dat goed ta liket dat der help komt fan in tolk dat docht hy lykwols allinnich as de rjochtsgong dêrtroch neffens him net sûnder doel ophâlden wurdt it lêste nimt net wei dat de partij belanghawwende of tsjûge altyd de fryske taal brûke mei de rjochter kin bepale dat de fergoeding fan de tolk foar rekken fan it ryk komt it by of neffens de wet tariven yn strafsaken bepaalde is fan soartgelikense tapassing as ûnder in sitting yn in bestjoersrjochtlike saak in partij belanghawwende of tsjûge de fryske taal brûke wol bepaalt de rjochter dy t de lieding fan de sitting hat as him dat goed taliket dat der help komt fan in tolk dat docht hy lykwols allinnich as de rjochtsgong dêrtroch neffens him net sûnder doel ophâlden wurdt it lêste nimt net wei dat de partij belanghawwende of tsjûge altyd de fryske taal brûke mei as in fertochte of tsjûge ûnder it ûndersyk op in sitting yn in strafsaak bûten de provinsje fryslân de fryske taal brûke wol n as hy oannimlik meitsje kin dat hy him yn it nederlânsk ûnfoldwaande uterje kin bepaalt de rjochter dy t de lieding fan de sitting hat as him dat goed taliket dat der help komt fan in tolk de rjochter soe dy help yn in beskaat gefal leaver net hawwe kinne as hy fynt dat de rjochtsgong dêrtroch sûnder doel ophâlden wurdt dat betsjut dus dat in fertochte of tsjûge ek by in strafsitting fan bygelyks de rjochtbank yn middelburg frysk prate kin as mar oannimlik is dat er him ûnfoldwaande yn it nederlânsk uterje kin wat yn it frysk sein is wurdt as it yn it prosesferbaal opnommen wurdt yn it frysk neamd nammers kin de rjochter bepale dat der in oersetting makke wurdt yn it nederlânsk as de rjochter fierder fynt dat it opnimmen fan wat yn it frysk sein is yn reedlikheid net ferge wurde kin dan wurdt it yn it nederlânsk yn it prosesferbaal opnommen wol wurdt der dan yn it prosesferbaal oantekene dat it ien en oar yn it frysk sein is yn strafsaken sivile saken en bestjoersrjochtlike saken dy t yn behanneling binne by in yn de provinsje fryslân fêstige gerjocht meie prosesstikken yn it frysk steld wurde in útsûndering jildt foar dagings en beskuldigings under it begryp gerjocht lykas hjir boppe bedoeld wurdt falle de rjochtbank yn ljouwert it earder kantongerjocht yn beetstersweach dy fan it hearrenfean ljouwert en snits en it gerjochtshof yn ljouwert dat as immen by de rjochtbank yn ljouwert yn berop giet tsjin in beslút fan in oerheidsorgaan of de rjochter wol in brief skriuwe yn syn saak dan kin hy dat yn it frysk dwaan wol kin de rjochter as dat foar in goede beoardieling fan it frysk yn it stelde stik winsklik is easkje dat in oersetting yn it nederlânsk taheakke wurdt dat kin de rjochter om reden fan syn amt dwaan of op fersyk fan ien fan de oare oanbelangjende persoanen yn de saak tink dêrby oan oanbelangjende persoanen dy t it frysk net lêze kinne of ûnfoldwaande begripe de rjochter kin bepale dat de kosten fan de oersetting fan prosesstikken yn sivile saken op rekken fan it ryk komme it by of neffens de wet tariven yn strafsaken bepaalde is fan soartgelikense tapassing as stikken of opjeften dy t op grûn fan in wetlik foarskrift yn iepenbiere registers ynskreaun wurde moatte yn it frysk steld binne moatte dêrneist letterlike oersettings yn it nederlânsk oerlein wurde dy oersettings moatte makke wurde en lykas de wet dat letterlik seit voor overeenstemmend zijn verklaard troch in foar de fryske taal mei folslein foech talitten beëdige oersetter as it om in notariële akte giet moat dat dien wurde troch de notaris dy t de akte passearret de oersettings wurde yn of oerskreaun yn stee fan de yn it frysk stelde stikken of opjeften dy bliuwe wol taheakke oan it register fierder wurdt mei de oersettings op deselde wize hannele as oars barre moatte soe mei dy stikken of opjeften yn alle gefallen dêr t fierder in ûntwerp fan in akte goedkard wurde moat troch in rjochter kin de definitive akte yn it frysk opmakke wurde dêr moat dan wol in ferklearring ûnder stean fan in beëdige oersetter lykas hjir boppe bedoeld ut dy ferklearring moat bliken dwaan dat de akte in krekte oersetting is fan it troch de rjochter goedkarde ûntwerp as it giet om in akte dy t troch de notaris passearre wurde moat kin de ferklearring fan de oersetter ferfongen wurde troch in ferklearring fan de notaris dy t de akte passearret op foardering fan in ryksamtner moat by in stik dat yn it frysk steld is en dat him oanbean wurdt om te segeljen in yn it nederlânsk stelde opjefte fan de ynhâld fan it stik taheakke wêze dat jildt allinnich foarsafier t de ynhâld foar de berekkening fan it segelrjocht fan belang is de opjefte moat troch de oanbieder mei syn hantekening bekrêftige wurde op foardering fan in ryksamtner moat fierder by in akte dy t yn it frysk steld is en dy t him oanbean wurdt om te registrearjen in letterlike nederlânske oersetting taheakke wurde ek dy oersetting moat makke wêze en voor overeenstemmend zijn verklaard troch in beëdige oersetter as boppe bedoeld as it om in notariële akte giet moat dat dien wurde troch de notaris dy t de akte passearret de wet regelet dat dyjinge dy t it foech hat om frysk yn it fuortset ûnderwiis te jaan as hy dat wol troch de arrondissemintsrjochtbank dêr t syn wenplak ûnder falt as oersetter foar de fryske taal beëdige wurde kin hy moat dêr in tsjûchskrift fan goed seedlik gedrach foar oerlizze dat tsjûchskrift wurdt ôfjûn troch boargemaster en wethâlders fan de gemeente of gemeenten dêr t hy de lêste twa jier wenne hat in beëdige oersetter foar it frysk en foar ien of mear frjemde talen hat ek it foech om op te treden as beëdige oersetter foar oersettings út it frysk yn dy frjemde talen en oarsom yn waard al in begjin makke mei it brûken fan it frysk yn de rjochtseal steatsblêd yn waarden dy mooglikheden ferromme steatsblêd sûnt jannewaris is dêr de wet gebrûk fryske taal foar yn it plak kommen yn haadstik fan dy wet binne de regels oangeande it brûken fan it frysk yn it rjochtsferkear fêstlein eltsenien kin it frysk brûke yn de mûnlinge of skriftlike kontakten mei oerheidsorganen dy t yn de provinsje fryslân fêstige binne in brief nei it provinsjehûs yn ljouwert mei dus yn it frysk skreaun wurde ek kin immen dy t mei in fryske gemeente skillet dat yn it frysk dwaan der is wol in útsûndering nammentlik as jo frege wurde om dochs it nederlânsk te brûken om t it frysk de kommunikaasje tefolle behinderet tink dêrby oan in spesjalisearre rykstsjinst dy t wol in festiging yn fryslân hat mar dêr t de meiwurkers net genôch yn steat binne it frysk te lêzen of te praten yn it mûnlinge ferkear tusken boargers en oerheid yn de provinsje fryslân mei it oerheidsorgaan har fan it frysk betsjinje as de boarger of bedriuw organisaasje freget om dochs it nederlânsk te brûken om t it frysk de kommunikaasje tefolle behinderet sil it oerheidsorgaan dêr oan foldwaan moatte soms moat in frysk stik ek yn it nederlânsk steld wurde stikken dy t algemien binende foarskriften bygelyks in oardering of beliedsregels ynhâlde moatte ek yn it nederlânsk steld wêze foar sokke situaasjes bestiet der dus in ferplichte dûbeltaligens eltsenien frysktalich of nederlânsktalich moat dy foarskriften en beliedsregels ommers lêze kinne stikken dêr t de ferplichte dûbeltaligens foar jildt wurde yn alle gefallen ek yn it nederlânsk bekend makke of op besjen lein dat hoecht allinnich net as yn alle ridlikens oannommen wurde kin dat dêr gjin ferlet fan is fierder moatte stikken dy t ornearre binne foar oerheidsorganen dy t bûten fryslân fêstige binne of foar bestjoersorganen fan de sintrale oerheid ek yn it nederlânsk skreaun wêze tink dêrby oan in brief fan de provinsje fryslân oan in ministearje yn den haach oerheidsorganen dy t yn fryslân fêstige binne en dy t net by de sintrale oerheid hearre dus de fryske gemeenten de provinsje wetterskippen en sa kinne regels opstelle oer it gebrûk fan it frysk yn skriftlike stikken yn dy regels kin fêststeld wurde dat skriftlike stikken f yn it frysk f yn it nederlânsk skreaun wurde ek kin fêststeld wurde dat beide talen yn dy stikken brûkt wurde moatte de minister dy t ferantwurdlik is foar ûnderdielen fan de sintrale oerheid dy t harren wurkgebiet yn fryslân hawwe kin ek sokke regels opstelle om der efter te kommen hokker regels jilde foar skriftlike stikken kinne jo dus it bêste streekrjocht kontakt opnimme mei jo gemeente of mei de provinsje as in stik yn it frysk skreaun is foarsjocht it oerheidsorgaan jo op jo fersyk fan in nederlânske oersetting dêr moatte jo soms wol in fergoeding foar betelje dy fergoeding hoege jo net te beteljen as it bygelyks giet om de notulen fan de gemeenterie en jo hawwe in direkt belang by it ûnderwerp dat yn de notulen neamd wurdt itselde jildt as jo in beskikking ûntfongen hawwe dy t yn it frysk steld is yn de gearkomsten fan fertsjintwurdigjende organen dy t yn fryslân fêstige binne tink oan de gemeenterie en provinsjale steaten mar ek oan wetterskippen mei eltsenien gewoan frysk prate en wat yn it frysk sein wurdt wurdt ek yn it frysk notulearre foar wienen de regels oangeande it brûken fan it frysk yn it bestjoerlik ferkear fêstlein yn de kêsten oant en mei fan de algemiene wet bestjoersrjocht sûnt jannewaris is dêr de wet gebrûk fryske taal foar yn it plak kommen yn haadstik fan dy wet binne de regels oangeande it brûken fan it frysk yn it bestjoerlik ferkear fêstlein de freulepartij eins soe it yn geef frysk frellepartij wêze moatte mar net ien dy t dat seit is in jierliks holden keatswedstryd yn it fryske doarp wommels der komt elts jier in publyk fan sa n oant minsken op ôf de freulepartij is de wichtichste keatspartij foar jonges fan oant en mei jier en is dêrmei de manlike wjergader fan e ald meiers partij yn hitsum foar famkes fan dy âldens it evenemint bestiet sûnt en wurdt elts jier op in woansdei yn begjin augustus holden persiis in wike nei de pc yn frjentsjer de pc wurdt holden op e fyfde woansdei fan july of as july mar fjouwer woansdeis hat op e earste woansdei fan augustus de woansdeis nei de freulepartij wurdt yn jellum bears de revâns freule ferkeatst de freulepartij waard foar it earst spile op augustus de wedstryd is ferneamd nei frelle freule clara jacoba de vos van steenwijk dy t keatsen in sûn tiidferdriuw foar opslûpen jonges fûn dêrom stelde hja yn in flink bedrach oan jild beskikber foar de oprjochting fan in jierliks weromkearende wedstryd yn har wenplak wommels dêrfoar waard se letter eare mei in boarstbyld dat op de terp stiet yn it sintrum fan it doarp yn en gie de freulepartij net troch fanwegen de twadde wrâldoarloch de organisaasje fan e freulepartij wie mear as jier yn e hannen fan e keatsferiening wommels mar úteinlik groeide it evenemint sa grut dat men suver mear mei de freulepartij dwaande wie as mei de saken dêr t in keatsferiening foar bedoeld is dêrom waard de organisaasje yn oernommen troch de nij oprjochte stichting de freulepartij wommels dy sette doe útein mei in wiidweidich fernijings en ferjongingsprogramma dat foar de edysje fan foar it earst fruchten begûn ôf te werpen sa waard it publyk by de yngong fan it sportfjild oan de keatsebaen tenei wolkom hjitten troch in grut digitaal boadskippeboerd en waarden alle frijwilligers yn in nij tenu stutsen ek waard der op e jûn fan e tiisdei foarôfgeande oan e freulepartij foar it earst in freulekafee holden yn it wommelser kafee it reade hynder dat troch omrop fryslân fan oant oere útstjoerd waard ek nij wie dat der yn it skoft foar de finale en nei ôfrin fan e keatspartij in optreden wie fan in dweilorkest yn fersoarge troch de menaemer feintsjes yn waard de freulepartij fanwegen de wrâldwide koroanafiruspandemy sûnder taskôgers ferkeatst op sneon septimber de ferkeap fan tangongskaartsjes begjint neffens de tradysje by warehûs van der velde yn wommels dêr t de earste gadingmakkers dan moarns om kertier oer fiven al foar de doar sitte dielname oan e freulepartij stiet iepen foar jongespartoeren fan alle keatsferienings dy t as ôfdielings oansletten binne by it knkb eltse ôfdieling mei maksimaal ien partoer nei de freule ôffurdigje de winners ûntfange goudene klokjes en in wikselpriis de freule dy t nei frelle de vos van steenwijk neamd is en bestiet út in miniatuer fan har filla jonges dy t de freulepartij al in kear wûn hawwe binne dêrnei útsletten fan fierdere dielname ek al falle se yn e jierren dêrop noch binnen de leeftydskategory fan oant en mei jier it winnen fan e freulepartij wurdt rekkene as it earste bledsje fan it saneamde klaverke fjouwer de oare trije bledsjes kinne wûn wurde by de jong nederlânpartij de bûnspartij foar senioaren en de pc it komt mar tige selden foar dat keatsers alle bledsjes fan it klaverke fjouwer winne hjirûnder in list mei winners fan e freulepartij frysk damjen ek wol oer alles hinne of damjen frysk spul is in tinksport in oare tûke fan damjen as it gewoane ynternasjonale damjen it is in âld spul dat al sûnt de e iuw spile wurdt der jilde oare regels as by it gewoane damjen in spiler mei nammentlik alle kanten opslaan skean rjochtút en oerdwers hjirtroch sit der protte aksje yn it spul wat lykwols net ynhâldt dat it ienfâldiger is as it gewoane damjen de fryske fariant is noch altyd populêr en wurdt tsjintwurdich ek yn oare lannen spile yn augustus waard it earste wrâldkampioenskip frysk damjen holden de fryske literatuer is in samling fan fryske literêre wurken de earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek de earste teksten skreaun yn it frysk ferskynden yn de e iuw dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden healwei de e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun fan de iuwen dêrnei binne ferhalen rym en sprekwurden gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere it hichtepunt fan de literatuer tusken en wie gysbert japiks yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan japiks noch as foarbyld de tiid fan de romantyk wie yn de fryske literatuer it momint dat fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden yn de e en e iuw ferskynden literatuerprizen literêre tydskriften en selsskippen wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de fryske beweging ferbrutsen waard de definysje fan fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as frysk literêr wurk sjoen wurde kin kin de definysje him net beheine ta it westlauwersk frysk de fryske literatuer wurdt yndield yn de aldfryske literatuer de midfryske literatuer en de nijfryske literatuer yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it aldfrysk om hinne dêrnei folge de midfryske literatuer om en it nijfryske tiidrek om yn nije boeken en publikaasjes begjint it aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan fryske runen oant it midfryske tiidrek leit dan tusken en wat nei komt is nijfrysk dat te ûnderskieden is yn ier nijfrysk en modern nijfrysk no fan it tiidrek binne fryske runen oerlevere wêrfan komme de measten út it fryske ryk inkeldris wurde fryske runen bûten fryslân fûn lykas de munt skanomodu skjinne moed dy t yn grut brittanje fûn is it lokbientsje fan winaam mei it ynskrift inguz is mooglik it âldste dat wurdt op likernôch nei kristus rûsd oare runeynskipsjes binne it swurdsje fan arum fan om likernôch hinne dêr t neffens guon foar eda boadskipper op stiet en it houtsje fan westeremden dêr t op stiet branning bûch foar dit stêfke oan e ein fan de e iuw is bekend dat der in fryske bard mei de namme bernlef bestien hat mar der is gjin wurk fan him oerlevere nei de oermastering fan de friezen troch de franken wurdt om hinne de lex frisionum skreaun wêrfan in stikmannich fryske wurden bekend binne fan it aldfrysk binne der suver allinnich wetboeken meastepart skreaun oant en oarkonden meastepart skreaun nei oerlevere de aldfryske literatuer is yn te dielen yn twa skiften klassyk en nei klassyk dêr t de grins fan yn e earste helte fan de e iuw leit it âldste skreaune aldfrysk is antedearre fan de e iuw in fragmintaryske psalmoersetting mei inoar binne der sechtjin fryske kodeksen hânskriften en ien boek freeska landriucht dat it earste printe boek yn it frysk wie moralisearjende poëtyske teksten binne ek yn de wetboeken ferarbeide mar hinget wol gear mei it rjocht foarbylden binne de teksten fan it freske riim de gesta fresonum en de magnuskêsten de earste fryske oarkonde is fan de measte fryske oarkonden binne skreaun yn it tiidrek mei inoar binne der rûchwei oarkonden yn it aldfrysk de lêste soe fan wêze de lêste tekst oerlevere yn it aldfrysk is in brief fan om hinne begjint de renêssânse yn fryslân in ier teken fan dy renêssânse wie rym sprekwurden fan reyner bogerman likernôch yn wurdt in boek sprekwurden fan de âlde frije friezen útjûn skreaun fan carel georg van burmania oare nammen binne johan van hichtum likernôch jan jansz starter en peter sybrandts baerdt likernôch in belangryk skriuwer dy t sawol de fryske renêssânse as barok fertsjinwurdiget is gysbert japiks yn ferskynde syn earste boek friesche tjerne in brulloftdicht dat al it oar fuort yn t skaad sette soe yn twa jier nei syn dea ferskynde postúm de friesche rymlerye allinne troch him sprekke de ynternasjonale lûden fan de renêssânse en de barok op in heech peil yn it frysk yn ferskine twa frysktalige boeken fan opmerklike skriuwers in frou en in dûmny yn de de bron swaan fan titia brongersma likernôch steane frânske nederlânske en fjouwer fryske teksten ds vitus ringers lit datselde jier syn stichtelijk sang priëel útjaan dêr t er mei besocht it fryske ta tsjerklike taal te meitsjen mei trije fryske psalmen it neamen wurdich is de twadde friesche rymlerye fan jan althuysen fan oare skriuwers binne johannes hilarides de earste poëzij oersetter út de e iuw durk lenige brûkte it frysk ek as earste foar it sonnet eelke meinerts feike hiddes van der ploeg it krewearjen op it wittenskiplik en literêr mêd fan everwinus wassenbergh makke it fannijs opbloeien fan de fryske literatuer mooglik dêrby ynspirearre hy syn studinten oan de universiteit fan frjentsjer oare nammen fan skriuwers fan de e iuw binne cynthia lenige en simen althuysen yn de tiid fan de romantyk griepen fryske skriuwers faak werom nei teksten fan gysbert japiks en it wittenskiplik wurk fan professor everwinus wassenbergh in skaaimerk fan de romantyk yn fryslân is dat it de dútske ûntjouwings folge it langstme nei âlde folkslieten en folksferhalen binne der in wichtich elemint fan yn e tiid fan de romantyk wie it fryske skriuwers net frjemd om har ferhalen te skriuwen yn e aldfryske stavering lykas montanus hettema yn de romantyk kamen der mear oersettings foar t ljocht bygelyks dy fan rinse posthumus jan dirks ankringa en wopke jabikssoan de jong meidat der net folle oerlevere waard fan de midfryske literatuer wie it frysk noch net in echte literêre taal de taalpioniers fan de fryske romantyk binne albartus telting eeltsje en joast halbertsma jan cornelis pieter salverda rein baukes windsma en jacob roorda in griemmank fan nasjonalistyske eleminten opponearre him yn boeken en skriuwsels fan gerben piters colmjon en johan winkler harmen sytstra tiede roelofs dykstra nei it ferstjerren fan sytstra en dykstra yn kaam de romantyk yn fryslân oan e ein de tiid fan it iere fryske realisme opponearre him benammen yn it wurk fan waling dykstra waling dykstra kin mei boeken as doaitse mei de noardske balke fan en syn wurk op it wurdboekmêd taalbouwer neamd wurde syn boek de sulveren rinkelbel fan is yn op e nij útjûn yn de rige fan fryske klassiken piter jelles troelstra wie master yn e rjochten en sosjalistysk politikus mar hat lyksa wichtich west foar de fryske literatuer syn earste eigen stik oan e sdyk ferskynt yn literêre meiwurkers binne sjoukje maria diederika bokma de boer nynke fan hichtum tsjalling eeltsjes halbertsma en cornelis wielsma oare skriuwers fan belang binne hjerre gjerrits van der veen tsjibbe gearts van der meulen lucius columba marray bakker gerben postma lútzen harmens wagenaar oebele stellingwerf geertruida christina jentink japik hepkema sikke sibes koldyk sybren valkema it naturalisme krige syn gerak yn it wurk fan skoalmaster sake kornelis feitsma om hinne hied er publikaasjes yn ferskate tydskriften dy t yn bondele waarden yn de rige fryske klassiken mei as titel ut e ûnderste lagen de jongfryske mienskip wie tige beret en bring de fryske literatuer nei in heech nivo douwe kalma wie de lieder fan de organisaasje dy t om hinne likernôch jonge leden hie syn samle fersen ferskynden yn mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut kalma hat al it wurk fan william shakespeare nei it frysk oerset net eltsenien koe it rjocht lykfine mei kalma hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer jan jelles hof fan it ald selskip de drystmoedige jongfryske mienskip foar it konservative ald selskip oer yn it ynterbellum ferskynde de roman foar it earst yn doe t de de hoara s fan hastings fan simke kloosterman printe waard in oar tige bekend boek fan har is it jubeljier dat yn op e nij útjûn waard yn de earste rige fan fryske klassiken oare romanskriuwers fan dy tiid dêr t boeken fan op e nij útjûn binne wienen reinder brolsma mei de heechhôf trilogy en grûn en minsken ulbe van houten mei de sûnde fan haitze holwerda en syn ferhalebondel de rook op it lân nyckle haisma mei peke donia de koloniaal douwe kiestra mei de froulju fan de fetweider abe brouwer syn boek de gouden swipe is yn troch steven de jong ferfilme yn gjin tiid hat de fraach nei fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren fan ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de kultuerkeamer guon fryske skriuwers dienen dat skriuwers dy t yn de kriich publisearren wienen ype poortinga mei syn fersebondel sinneblink fan en it foech soldate oproer fan douwe annes tamminga mei syn dichtbondel balladen en lieten fan oare nammen binne rintsje piter sybesma yn septimber koe de fryske bibel ferskine printer jongbloed te ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein de hiele oplage fan eksimplaren wie yn ien dei útferkocht de fryske tydskriften waarden yn ferbean it algemien frysk jongereinblêd krige earst yn in publikaasjeferbod de auteurs dy t krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it boun fen frysk nasjonale jongerein waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard fedde schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift de rattelwacht mar dat koe net earder as yn de simmer fan ferspraat wurde sa t fedde schurer yn it literêr tydskrift de tsjerne al skreau wie nei de twadde wrâldkriich wie de ferbining tusken de fryske bewegers en fryske skriuwers al fierhinne weiwurden in man dy t dat al earder die wie de dichter obe postma lykwols wie schurer dochs taalstrider wurden fanwegen kneppelfreed dêr t er in wichtige rol yn hie kritikus anne wadman easke yn de tsjerne literatuer fan europeesk nivo sa ûntstie ek in skieding tusken literatuer en lektuer yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op in groep studinten út amsterdam rjochte yn it tydskrift uatrebras op dat him ôfsette tsjin de tsjerne de poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan douwe tamminga yn de jierren koart nei de oarloch fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan jan wybenga en hessel miedema nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij lykas makke troch jan j bijlsma meindert bylsma en reinder van der leest by de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij operaesje fers en dichtfestivals dien in oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it broadtsje healom dat yn op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt yn fetfrij papier sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen by it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen de koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping in oarsoartige tematyk as yn de boereroman in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne fryslân fan foar de twadde wrâldkriich as earste grutte moderne roman kin neamd wurde anne wadman syn debút fioele en faem út begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor de smearlappen fan anne wadman yn en fabryk fan trinus riemersma yn reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard yn wie it debút fan rink van der velde joun healwei tolven is de earste roman dy t him yn it bûtenlân ôfspilet it leit yn e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de twadde wrâldkriich yn ferskynt it boek de fûke fan van der velde dat yn ferfilme waard troch steven de jong om hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild de literêre tydskriften trotwaer en as reaksje dêrop hjir it skriuwersboun en de koperative utjouwerij yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza der komt mear ferskaat proaza dêr t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm wurk mei maatskiplik engagement de mear tradisjonele psychologyske roman populêre literatuer misdiedromans reisferhalen histoaryske romans en biografysk wurk aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch ype poortinga en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei yn it wurk fan hylkje gonga margryt poortstra en baukje miedema komme feministyske stânpunten nei foaren by de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen de beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters oaren publisearje yn beide tydskriften yn it tiidrek nei de twadde wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west piter terpstra durk van der ploeg sjoerd van der schaaf klaas bruinsma rink van der velde tiny mulder en ypk fan der fear by de poëzij nimt it belang fan optredens ta holpen troch fersprieding fia ynternet tsjêbbe hettinga makket yn grutte yndruk yn frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo letter europeesk en mondiaal yn syn sok folget in hiele rist oare dichters om it jier hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op t ynternet der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op e hichte opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten fryslân harren wurk presintearje by de poëzij is har sukses grut fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers hanneke de jong en lida dykstra en fierder hylke speerstra hylke speerstra hjoed debutearre al mei heil en seil yn publisearre er it wrede paradys en yn de oerpolder meinoar binne der fan hylke speerstra al mear as frysktalige boeken ferkocht speerstra nimt foar syn wurk in tema docht ûndersyk nei dat tema en skriuwt dêroer in doku roman de earste trije romans fan marga claus kinne ek as doku roman sjoen wurde rink van der velde bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer fan syn wurken wurde mear as ferkocht de stifting elektroanyske letteren fryslân elf stelt him om hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet elf publisearret likegoed oarspronklik frysktalich wurk as oersettingen út oare talen foarsitter fan de stifting is eric hoekstra oars skriuwers dy t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne klaas bruinsma pieter brouwer en henk wolf fan de jongere generaasje dichters kinne albertina soepboer en arjan hut neamd wurde by dy generaasje heart ek tsead bruinja dy t sawol yn as bûten fryslân wurdearring krijt foar syn wurk sûnt is fryske modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan frysktalich proaza te fergrutsjen yn de rige fan fryske modernen binne wurken ferskynd fan nyk de vries hein jaap hilarides greet andringa janneke spoelstra en eelkje tuma fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de e iuw binne durk vd ploeg en jetske bilker it neamen wurdich sint piter is in feest dat alle jierren op febrewaris yn grou fierd wurdt it feest wurdt faak mei sinteklaas fergelike mar it is in oar feest net allinnich wat datum mar ek wat opset oangiet der is in moai ferhaal oer de bruorren sint niklaas en sint piter dy t alle jierren op desimber tegearre nei nederlân kamen mei presintsjes oant de kear doe t se de sek foar grou ferjitten wienen en sint piter werom gong en sa einlings earst yn febrewaris in grou oankaam mar de oarsprong fan it feest is dochs wat oars ear t fryslân kerstene waard koe men yn fryslân it maitiidsfeest om t de tsjerke heidenske feesten ferfong troch kristlike feesten waard it maitiidsfeest feroare ta it feest fan sint petrus mei de iuwen is it feest it sint piterfeest hast oeral út de moade rekke mar yn grou is it bleaun krekt wêrom dat sa wie is net dúdlik faaks om t sint petrus de patroanhillige fan grou wie grou hat hieltyd noch in sint pitertsjerke faaks ek wie grou sa isolearre troch it wetter dat âlde brûken dêr net sa maklik troch oare ferfongen waarden yn de e iuw wie de sint piter ien dy t troch it doarp gong mei in keatling oan e foet en mei in duffelske jas oan mei op dy jas snobbersguod en fruit as er dan in wente yn gong koenen de bern der wat fan ôf helje en dan gong er wer fierder mar oan it begjin fan de e iuw wie der eins net sa folle mear oer fan it sint piterfeest doe hat in beukerjuffer út grou juffer jansen de hjoeddeiske sint piter betocht mei syn sêfte wite burd syn wite tabbert en reade miter en syn stêf en ek it ferhaal oer de twa bruorren no komt sint piter alle jierren mei de boat oan tegearre mei in swarte feint en hy rydt op in swart hynder troch it doarp yn it ferline wie dy oankomst op febrewaris mar sûnt komt sint piter yn grou oan op de sneon foar syn nammedei hjoeddeisk wurdt der yn grou in soad dien foar it sint piterfeest sa fiere de skoallen sûnt in drok besocht sint pitermearke op en om dat mooglik te meitsjen is der in sint piterbeurs dêr t moais en lekkers dat de grousters sels makke hawwe ferkocht wurdt de winkels yn it doarp dogge ek mei net allinnich mei sint piterfersiering en muzyk mar ek trochdat skuontsjes fan de bern yn it doarp yn de winkel etalaazjes set wurde mei in ferrassing der yn de bern hawwe sa alle jierren in moaie speurtocht en sykje harren skuon oanlieding om in jierliks iepenloftspul te begjinnen wie it ynstoarten fan de toer fan jorwert op augustus de toer ûndergie krekt in grutte restauraasjebeurt de jorwerters besochten út alle macht de toer werom te krijen se ha doe in aksje hâlden om jild foar de toer te sammeljen dat slagge bûtengewoan twa jier letter ha sa n fyftich jorwerters it earste iepenloftspul oer it fuotljocht brocht út tankberens foar it jild dat út alle hoeken en hernen fan it lân binnenkaam wie de earste útfiering wie de basis foar in jierlikse happening dy t yn de rin fan de jierren útwoeksen is ta in frysk kultureel barren ier yn de maitiid begjinne de spilers mei de repetysjes dy t in hiele simmer duorje sille in spesjale bou ploech is faak moannen yn it spier mei it dekôr yn it lêst fan augustus en yn septimber binne de útfieringen alle jierren stelt de jorwerter notaris syn tún beskikber foar dit iepenloftspektakel de fryske skriuwer jan schotanus soarget faak foar de oersetting fan net frysktalige stikken romke toering hat mear as jier de rezjy hân by it jorwerter iepenloftspul hy waard yn opfolge troch tjerk kooistra mei troch it súkses fan it iepenloftspul is der in berne iepenloftspul opsetten dêr t allinne bern yn spylje dit iepenloftspul brûkte it dekor fan it grutte iepenloftspul om eigen stikken op te fieren doe t dúdlik waard dat it berne iepenloftspul tige súksesfol wie waard de ôfstimming fan it dekor mei it grutte spul hieltyd dreger en is it nei easterwierrum ta ferhuze wêr t no yn de pastorytún fan de roomske tsjerke spile wurdt de kloklieder fan nijdaam de goede de minne en de lillike it bilt nederlânsk en offisjeel het bildt biltsk t bildt wie in gemeente yn it noarden fan fryslân oan e kust fan e waadsee dat gebiet foarme oarspronklik de mûning fan e âlde middelsee dy t fan ôf ynpoldere waard troch lânferhuzers út súd hollân wei sadwaande koe him op it bilt in folslein eigen folk kultuer en taal ûntjaan wêrby t de hollânske oarsprong kombinearre waard mei fryske ynfloeden en eigen fernijings yn waard de gemeente it bilt útwreide mei it etnysk fryske doarp minnertsgea dat net ta it histoaryske bilt hearde de gemeente hie op april in befolking fan minsken en besloech in oerflak fan km² wêrfan km² oerflaktewetter op jannewaris hold it bilt as bestjoerlike ienheid op te bestean en gie it op yn e nije fúzjegemeente de waadhoeke it bilt lei yn it noarden fan e nederlânske provinsje fryslân oan e kust fan it waad it hearde ta de klaaistreek en dêrbinnen ta de bouhoeke yn it noardeasten waard it bilt begrinzge troch ferwerderadiel yn it súdeasten troch ljouwerteradiel yn it suden troch menameradiel en yn it westen troch frjentsjerteradiel foar waard it yn it westen begrinzge troch barradiel it bilt hie in totaal oerflak fan km² dat bestie út km² lân en km² oerflaktewetter wêrûnder in diel fan e waadsee de kustline fan it bilt meat km opmerklik is dat bilt is dúdlik foarme wie as in polder mei rjochte wegen sleatten en fearten dêrtroch omfette de gemeente ek de langste strjitte fan nederlân de aldbiltdyk km fierders hie it bilt de apartichheid dat in soad pleatsen de skuorre dwers op e huzinge hiene in pleatstype dat winkelheakpleats hjit it bilt omfieme sân doarpen it haadplak wie sint anne biltsk sint anne en de oare seis doarpen wiene aldebiltsyl ouwe syl froubuorren froubuurt minnertsgea minnertska nij altena nij altena sint jabik sint jabik en de westhoek de westhoek nij altena krige pas yn de status fan doarp en wie foartiid in útbuorren fan sint anne minnertsgea waard by de gemeentlike weryndieling fan by it bilt foege en hearde dêrfoar by barradiel oant dy tiid omfieme de gemeente ek in diel fan it doarp alde leie dat op it bilt de status fan in útbuorren hie dat waard lykwols yn by ljouwerteradiel foege krekt as it diel fan alde leie dat yn ferwerderadiel lei buorskippen op it bilt wiene nijebiltsyl nije syl de oasthoek de oasthoek swarte haan swatte haan en buerstermûne froubuurtstermôln dat foar in diel op it bilt en foar in diel yn ljouwerteradiel lei yn de tolfde en trettjinde iuw waard it lân dat troch it tichtslykjen fan e middelsee beskikber kaam troch de westerlauwerske friezen bytsje by bytsje ynpoldere foar de mûning moasten hja langer wachtsje mar tsjin wie in grut part dêrfan troch natuerlike slibôfsettings feroare yn kwelders dy t útsein by hege floed drûchleine dy kwelders waarden doe al it bilt neamd in namme dy t ôflaat is fan it aldfryske it opbilde dat letterlik it opboude betsjut oftewol it oanslibbe dizze biltlannen wienen nei frysk rjocht yn gebrûk fanút de omlizzende gebieten sa hie û o it kleaster mariëngaard besit op it grutte biltlân de earste kear dat it bilt neamd waard yn in histoaryske boarne wie yn doe beliende nammentlik albrecht fan beieren de greve fan hollân dy t oanspraak makke op hiel westerlauwersk fryslân syn ûnderhearrige arend fan egmond hear fan iselstein mei it amelân benevens een uijtland gheheten bil en dêrnjonken in bûtendyks stik lân dat bil hjit de greven fan hollân wisten fryslân lykwols nea yn harren macht te krijen hûndert jier letter yn slagge dat de dútske hartoch albrecht fan saksen l dyselde krige fan keizer maksimiliaan i fan it hillige roomske ryk fryslân as usurpator yn lien en it bilt dat troch syn status fan bûtendyks gebiet net by fryslân rekkene waard yn fol eigendom dat lân bûtendyks gjin frij lân wie dearde de keizer en de hartoch blykber net want op july waard it bilt offisjeel oan albrecht oerdroegen hy festige him yn frjentsjer en al rillegau sette er stappen om it bilt ynpolderje te litten hy liet it besichtigje en kaam ek sels del mar troch de fryske opstân tsjin syn rezjym yn en syn hommels ferstjerren datselde jiers waard de yndiking ferskate jierren opholden nei albrecht syn dea waarden fryslân en it bilt urven troch syn beide soannen hindrik de fromme en joaris mei it burd dy t ferskate jierren tegearre regearren yn joegen se in part fan moargen fan it noch net ynpoldere lân oan harren haadstêd frjentsjer om t dat plak by de opstân oan e saksyske kant bleaun wie sels hjoed de dei noch fiifhûndert jier letter is dy grûn ûnder sint jabik de saneamde frjentsjerter lannen yn eigendom fan e gritenij frjentsjerteradiel hoewol t it dêr bestjoerlik net ta heart yn reizge hindrik lykwols ôf nei syn stamlân saksen en in jier letter op maaie ferkocht er al syn rjochten op fryslân oan joaris sadat dy fan doe ôf allinnich regearre yn deselde snuorje waard einlings mei de yndiking fan it bilt begûn yn waarden de biltlannen opmetten mooglik om t de saksers nei de fryske opstân de friezen net mear fertrouden en om t se foarkomme woene dat dy neitiid oanspraak op it nij bedike lân meitsje koene waarden lju út hollân oanlutsen om it wurk út te fieren nei lange ûnderhannelings waard der op febrewaris in kontrakt sletten mei fjouwer súdhollânske hearen nammentlik de bruorren jacob floris en dirk oom van wijngaarden en thomas beukelaar dy t de skoansoan fan floris wie dy mannen kamen út e omkriten fan doardt en hienen dêre in protte ûnderfining mei yndykjen en ynpolderjen foar goudgûnen woenen se dizze put wol oannimme se namen in protte folk mei út súdlik hollân foar in grut part polderwurkers mar ek boeren dêrnjonken kamen der lju oer út wieringen en west fryslân underwilens kocht joaris ek noch de rjochten fan arend fan egmond syn erfgenamten ôf en sa koe mei it wurk útein de earste yndiking fan it bilt fûn yn plak en yn e rin fan dat jier ûntstie de polder dy t no it ald bilt foarmet de seedyk dy t dêrby oanlein waard is no de aldebiltdyk op it plak dêr t it wichtichste ôfwetteringskanaal yn e see útkaam waard in slûs of syl oanlein it doarp dat dêr letter groeide hjit dan ek noch altyd aldebiltsyl yn e midden fan e polder waard fan east nei west in dyk oanlein en dêroan ûntstiene al rillegau trije doarpen want fuort nei de yndiking ferpachte joaris mei it burd de grûn om t de measte lju dy t mei de ynpoldering holpen hiene harren op it bilt nei wenjen setten en pachtboeren waarden krigen de trije biltdoarpen yn t earstoan de nammen fan e doarpen yn súdlik hollân dêr t de measten fan dy polderwurkers weikamen wijngaarden altoenae en kijfhoek tsjerklik sjoen kaam it bilt as trettjinde dekanaat by westergoa te hearren de trije parochys dy t gearfoelen mei de trije doarpen waarden wijd oan sint jakobus sint anne en us leaffrou sadwaande feroaren de nammen fan e doarpen meitiid yn sint jabik sint anne en froubuorren nei ferrin fan tiid slibben der wer kwelders oan by de seedyk en yn wie dat proses safierhinne foardere dat der wer in flink stik grûn yndike wurde koe dizze polder dy t foartiid bekend stien hie as it bûtenbilt waard doe it nij bilt en de nije seedyk de nijebiltdyk it nij bilt waard op deselde manear as it ald bilt ferpachte sadat der nije doarpen ûntstiene oan e aldebiltdyk de westhoek yn it westen en aldebiltsyl yn it easten ek de oasthoek en nij altena ûntstiene dêre mar dat bleaune buorskippen ûnder sint anne earst yn soe nij altena de status fan doarp krije yn de achttjinde iuw wie der op e nij genôch grûn foar de seedyk oanslibbe om yn te polderjen yn waarden de alde biltpôlen yndike en yn de nije biltpôlen nei de yndiking fan ûntstie oan e nijebiltdyk de buorskip swarte haan en nei dy fan de buorskip nijebiltsyl sûnt is der al wer in aardich stik grûn oanslibbe foar de seedyk fan it eastlike bilt mei troch it bodzjen fan e slykwurkers yn e wurkferskaffing ûnder de grutte depresje fan e tritiger jierren dy kwelders wurde hjoed de dei de biltpôlen neamd mar sille wierskynlik nea yndike wurde dat de see ek tsjintwurdich noch altiten in tsjinstanner is om respekt foar te hawwen die bliken út e grutte operaasje dêr t tusken en de seediken mei op deltahichte brocht waarden yn kamen de friezen op e nij yn opstân tsjin e saksyske oerhearsking en al rillegau koe joaris mei it burd syn striid tsjin e friezen net mear finansierje dêrom ferkocht er yn al syn rjochten yn fryslân en it bilt foar goudgûnen oan e habsburger karel v dy t de boergondyske rjochten yn e rest fan de nederlannen urven hie en sadwaande ek greve fan hollân en hear fan it oerstift wie hoewol t it noch oant duorre ear t de friezen harren ferset opjoegen en karel v dy t doe ûnderwilens ek keizer fan it hillige roomske ryk en kening fan spanje wurden wie as hear erkenden waard daliks yn al in nij bestjoer foar it bilt opset dêrby krige it bilt in eigen grytman dy t tagelyk ek de amten fan rintmaster en dykgraaf ferfolle hy moast him alle jierren foar de rintmaster generaal fan fryslân oer ferantwurdzje foar de oan him ôfdroegen pacht fan e bilkerts ek yn waarden der pachtbetingsten opsteld de saneamde voorwaarden van inhuring dy t hieltyd nei in fêststeld tal jierren ôfrûnen en dan op e nij besjoen wurde koene dêrby ynbegrepen wiene ferplichtings lykas it ûnderhâld fan seediken slûzen fearten sleaten brêgen wegen en ek tsjerken en letter skoallen en fierders de earmesoarch en it lean fan de pastoars letter de dûmnys oant fier yn e njoggentjinde iuw bleaune dizze pachtbetingsten foar in grut part itselde yn nei de algemiene troansôfstân fan karel v krige ek it bilt in nije hear nammentlik karel syn soan filips ii dy t ek kening fan spanje wie yn briek der yn e nederlannen in opstân tsjin dy syn regear út dy t it begjin foarme fan e tachtichjierrige oarloch dizze ûntwikkelings giene ek oan it bilt net ûngemurken foarby en om hinne kaam men ek dêre yn ferset tsjin e spanjerts folle fochten waard der lykwols net en yn waard dêr krekt as yn de rest fan e noardlike nederlannen filips ii ôfsward as hear underwilens wie it bilt yn as tritichste gritenij opnommen yn fryslân tagelyk mei de rest fan fryslân wie it dêrnei yn oergien fan it roomske nei it herfoarme leauwe it bilt hold lykwols in útsûnderingsposysje yn fryslân want de ferhâldings bleaune deer itselde nei t koart in oar systeem fan ôfdrachten besocht en ôfwiisd wie gie it bilt werom nei it pachtsysteem mei it ferskil dat de rol fan lânshear no troch de steaten fan fryslân spile waard yn waarden foar it earst fanwegen de oanhâldende jildneed fan e steaten stikken fan sawol it ald bilt as it nij bilt oan e pachters ferkocht de ynpolderings fan en waarden dien troch de bilkerts sels en wienen dus nea eigendom fan e steaten yn ferkochten de steaten fan fryslân ek de rest fan harren besittings op it bilt dêrby waarden troch in op advys fan steedhâlder willem v ynstelde kommisje de rjochten en plichten fan e nije grûneigners nochris wiidweidich útinoar set ien fan e wichtichste feroarings wie dat alle biltpleatsen no krekt as yn e rest fan fryslân stimrjocht krigen yn makke in frânske ynfal in ein oan e republyk fan de sân feriene nederlannen en kamen ek op it bilt de patriotten oan it bewâld foar it earst waard dêrnei de rjochtspraak skaat fan it bestjoer yn e frânske tiid waard it bilt ta in mairie yn kaam it bilt as ûnderdiel fan fryslân by it nije keninkryk fan de nederlannen te hearren en waard it wer in gritenij troch de ynfiering fan e gemeentewet fan thorbecke waard it bilt yn krekt as alle oare gritenijen omfoarme ta in gemeente nei rekken in protte grûnbesitters op it bilt yn swier waar troch in grut tal mislearre rispingen in soad bilkerts wiene dêrom twongen en ferkeapje harren lân oan lju fan bûten it bilt it wiene fral dy nije grûnbesitters dy t healwei de njoggentjinde iuw begûnen te protestearjen tsjin e biltske doarpsbelestings dy t noch út e tiid fan e pachtbetingsten stammen en dan yn it bysûnder tsjin e earmesoarch dy t bûten it bilt troch de tsjerken regele waard nei t it gemeentebestjoer de steaten fan fryslân en sels de kening oanskreaun wiene waarden úteinlik yn trije gemeentlike earmebestjoeren oprjochte dy t de earmesoarch oernamen guon grûnbesitters wie it sa lykwols noch net nei t sin om t in part fan e oerbleaune doarpsbelesting dochs noch as subsydzje nei de earmebestjoeren gong se wegeren te beteljen en brochten de saak foar it gerjochtshôf yn ljouwert dat oardiele yn dat se gelyk hiene en om t alle belestingynkomsten oer de jierren doe werombetelle wurde moasten kaam de gemeente mei in geweldige skuldelêst te sitten uteinlik laten ûnderhannelings tusken de gemeente en de grûnbesitters fan it ald bilt derta dat de doarpsbelestings folslein opheft waarden en dat der in wetterskip foar it ald bilt oprjochte waard dat it ûnderhâld oan diken slûzen fearten brêgen en wegen oernaam ek kaam der doe foar it earst in dúdlike skieding tusken tsjerke en steat sa waard it bilt dus min of mear lykskeakele mei de oare fryske gemeenten en krige it gemeentlik bestjoer dêre syn tsjintwurdige struktuer folle langer as yn e rest fan fryslân mar ferlykber mei parten fan grinslân holden op it bilt de grûnbesittende grutboeren fêst oan e macht al yn e santiger jierren fan e njoggentjinde iuw kamen de earme boere arbeiders dêrtsjin yn ferset mar lange tiid smiet dat neat op oan e ein fan e er jierren bestie der sels koarte tiid in fakbûn fan arbeiders mei as namme broedertrouw mar dêr waard fan hegerhân al rillegau it near op lein oant fier yn e tweintichste iuw bestiene der grutte ferskillen tusken earm en ryk op it bilt mei as tragysk djiptepunt de krisistiid yn e jierren tritich doe t tûzenen wurkleazen yn e wurkferskaffing bedarren en op e bûtendykske biltpôlen oan t wurk set waarden om dêr it sûgende slyk op e kwelders fêst te lizzen letter die bliken dat al dat wurk ek noch om e nocht wie want it nederlânske regear besleat de drûchfallen parten fan it waad net te bedykjen by de grutte gemeentlike weryndieling fan waard de âlde buorgemeente barradiel opheft in part dêrfan it doarp minnertsgea mei himrik kaam by it bilt te hearren minnertsgea wie lykwols âldlân en makke dêrmei gjin ûnderdiel út fan it nijlân it histoaryske bilt it hie sadwaande ek nea biltsktalich west in oansjenlik part fan e bilkerts ûnderfûn dizze ûntwikkeling as in bedriging fan e eigen taal en kultuer en yn e oanrin nei de weryndieling naam de ynformele biltske beweging dy t al langere tiid bestie fêste foarmen oan troch de oprjochting fan e stichting ons bildt en de kemissy bildts op jannewaris hold it bilt as bestjoerlike ienheid op te bestean in ûntjouwing dêr t de biltsk nasjonalistyske politike partij frije bilkerts om e nocht tsjin stried it bilt gie doe yn e mande mei menameradiel frjentsjerteradiel en fjouwer doarpen yn noardlik littenseradiel op yn e nije fúzjegemeente de waadhoeke om e biltske taal en kultuer te beskermjen as der langer gjin eigen gemeentlike organisaasje mear bestie waard yn de stichting bildts aigene oprjochte in koepelorganisaasje dêr t de aerden plaats de stichting ons bildt it bildts dokumintasysintrum en de kemissy meertalighyd har by oansleaten op desimber wie op e lêste gemeenteriedsgearkomst fan it bilt it alderlêste riedsbeslút it fêstlizzen fan e namme it bilt offisjeel de biltske foarm t bildt as in offisjele steeknamme foar it oarspronklike bilt dus sûnder de tafoeging út fan it doarp minnertsgea it bilt hie op april in befolking fan minsken de befolkingstichtens bedroech doe ynwenners de km² de befolking fan e gemeente wie op jannewaris sa oer de doarpen ferdield it bilt wie ien fan e dielen yn fryslân dêr t fan âlds it frysk net de lânseigen taal wie ynstee hie him yn dit gebiet sûnt de sechstjinde iuw in hollânsk fryske mingtaal ûntjûn dy t wol wat wei hat fan it amelânsk it midslânsk en de stedske dialekten mar him dêr ek dúdlik fan ûnderskiedt allinnich it doarp minnertsgea dat pas yn by it bilt yndield waard en sadwaande net ta it histoaryske bilt hearde wie fan âlds frysktalich lykwols wie op it bilt it frysk de meast sprutsen taal mei t dat nammentlik neffens sifers út doe foar fan e befolking oftewol minsken de memmetaal wie op it twadde plak folge it biltsk mei fan e befolking minsken en dêrnei kamen it nederlânsk mei minsken en it stedsk mei minsken fierders hie fan e ynwenners minsken in útlânske taal as memmetaal de lêste waarnimmend boargemaster fan it bilt wie gerrit krol fan it cda de lêste wethâlders wiene n haarsma cda h blaak pvda en b tol whb de gemeenterie fan it bilt bestie út sitten hjirûnder de gearstalling fan e rie fan oant kneppelfreed is de beneaming fan in opskuor dy t op freed novimber op it saailân yn ljouwert plakfûn dat barren hong nau gear mei de lytsachtsjende opstelling dy t alteast in diel fan e rjochterlike macht yn it fryslân fan nei de twadde wrâldoarloch foar de fryske taal oer oannaam yn e saken tsjin twa molktapers út aldeboarn en in bistedokter fan de lemmer waarden de beklagen doe t dy oanjoegen har memmetaal sprekke te wollen op in misledigjende wize behannele troch de rjochter yn reksje skreaune fedde schurer en tsjebbe de jong skerp stelde stikken yn e regionale kranten mei as gefolch dat sy sels foar de rjochter dage waarden foar kwealaster in gearrin fan omstannichheden late op e dei dat harren saak foarkomme moast ta in grutte tarin fan folk yn e stêd wêrby t de mannichte troch de dwersferkearde hâlding fan e plysje yn in lulke kliber feroare it treffen dat dêrop folge spile in wichtige rol yn e striid foar de emansipaasje fan e fryske taal en late der úteinlik ta dat it frysk yn e provinsje fryslân in offisjele status krige yndirekt wie kneppelfreed it gefolch fan in op himsels ferbjusterjend ûnbetsjuttende rjochtsaak dy t op oktober foar it kantongerjocht op it hearrenfean tsjinne dêrby waarden twa molktapers út aldeboarn wiebe van der hoek en jeen de leeuw oanklage om t se de wurden molke en sûpe op harren molkbussen skreaun hienen ynstee fan it wetlik fereaske melk en karnemelk nea hie dizze rjochtsaak safolle oandacht krigen as de rjochter mr s r wolthers de oanklagen net ferbean hie om yn e rjochtseal frysk te sprekken en van der hoek net bespot hie doe t dy dat dochs die wolthers syn útspraak u bent toch op school geweest u spreekt toch nederlands jo hawwe dochs op skoalle west jo sprekke dochs nederlânsk net hie úteinlik mear gefolgen as syn fûnis skuldich sûnder oplizzing fan straf nei ôfrin fan dizze rjochtsaak fûn der in skerpe útwikseling fan stânpunten plak yn e hearrenfeanster koerier tusken wolthers fia ynstjoerde brieven en de grutte fryske dichter fedde schurer dy t doedestiden haadredakteur fan dy krante wie dit foarfal lei it fûnemint foar de twadde episoade yn it ferhaal dy t in pear jier letter folge op oktober kaam der nammentlik inselde soarte saak foar by deselde feanster rjochter diskear gie it om e lemster bistedokter sjirk frânses van der burg dy t yn syn studintetiid in liedende posysje yn e federaasje fan fryske studinteferienings ferfolle hie de man wie oanholden doe t er oer in dyk ried dy t ôfsletten wie troch it wetterskip net dat er him ûnbewust wie fan dy ôfsluting mar hy hie in gefal haastgefal dat sadwaande uteinlik krige er in boete fan sân gûne mar dêrmei wie de saak noch net dien want van der burg hie wegere om nederlânsk te praten en wolthers hie wegere om him te ferstean as er frysk spriek wolthers dy t al jierren yn fryslân wenne en it frysk skoan ferstean koe oppenearre de miening dat in man fan e ûntwikkeling fan e beklage wol nederlânsk prate moatte kinne soe van der burg woe dêr neat fan witte en fierde oan dat immen dy t yn fryslân terjochte stie syn eigen taal brûke meie moatte soe dêrop gie de rjochter derta oer en sko de sitting op sadat er him derop beriede koe oft der in tolk oproppen wurde moast de beklage waard oplein te wachtsjen oant dat berie plakfûn hie en dêrnei wer op e rjochtsitting te ferskinen doe t de sitting wer iepene waard krige de beklage te hearren dat der gjin tolk komme koe eat dat de rjochter yn t foar ek wol witte kinnen hie de rjochter moast it doe duldzje dat de beklage frysk spriek mar ûnderwilens liet er van der burg noch al witte officieel versta ik u niet offisjeel kin ik jo net ferstean dat betsjutte dat van der burg yn e rjochtseal frysk prate koe safolle as er woe mar dat wat er sei dan net opnommen wurde soe yn it ferslach en dat der ek gjin rekken mei holden wurde soe by it fêststellen fan it fûnis twa dagen letter op oktober skreau fedde schurer dy t de saak van der burg persoanlik bywenne hie in tige skerp haadartikel yn e hearrenfeanster koerier dêr t er rjochter wolthers syn lytsbernich misledigjend en narjend hâlden en dragen yn feroardiele de bekendste passaazje út dat artikel is lykwols dy wêryn t er wolthers en syn lyksinnige kollega s ferliket mei de swarte heap de binde moardzjende en plonderjende saksyske hierlingen dêr t fryslân yn grutte pier syn tiid sa fan te lijen hie schurer syn artikel hie dan ek as titel de laatste man van de zwarte hoop de lêste man fan de swarte heap ut dat artikel de folgjende passaazjes de beantwoording van de vraag waarom de heer wolthers zo mateloos gerriteerd wordt bij het horen van de taal van het volk waarover hij zo lang rechtsprak ligt meer op des psychiaters weg dan op de onze maar het feit dat hij deze gerriteerdheid in de openbare uitoefening van zijn functie zo slecht weet te verbergen is een feit dat ons allen raakt morgen kunnen ook wij voor de rechterstoel staan dit kinderachtige beledigende en treiterende optreden tegenover een representatieve figuur als de heer van der burg is een openlijke provocatie voor het friese volk in het algemeen en voor zijn georganiseerde studerende jeugd in het bijzonder de heer wolthers die officieel geen kind meer is moet zich deze dingen wel bewust zijn in de middeleeuwen is friesland geplaagd door een saksische bende die de zwarte hoop werd genoemd mr wolthers schijnt het er op gezet te hebben deze naam voor zich en zijn gelijkgezinde collega s te reserveren in pear wike letter skreau de kollemnist tsjebbe de jong in sels noch útsprutsener stik yn it boalserter nijsblêd dit is wol in tryst stikje treiterij hwat yn e goedichheit kin sa n man biwege om sa dom sa provocerend en sa maniakael op to treden kin soks jit ûnder normale situaties rekkene wurde of is it wurd oan de psychiator as men soks meimakket moat men jin bihearskje om sa n man net mei in kneppel op syn baitsje to jaen foar it iepenbier ministearje wiene dizze krante artikels reden om sawol schurer as de jong oan te kleien foar kwealaster de rjochtsaak tsjin e beide sjoernalisten fûn plak op freed novimber yn it paleis fan justysje te ljouwert foar de plysjerjochter mr tj taconis wegens belediging van een rechterlijke ambtenaar in de uitoefening van zijn functie om mislediging fan in rjochterlik amtner yn e útoefening fan syn funksje de ofsier fan justysje wie mr h h kuipers de ferdigener mr d okma en de tsjûge saakkundige haadredakteur pieter wybenga fan it frysk deiblêd as in iroanyske noat fan dizze rjochtsitting mei wol jilde dat der ek no frysk praat waard en dat soks yn ljouwert gjin inkelde swierrichheid opsmiet útsein dat wijbenga de eed net yn it frysk ôflizze mocht de ofsier fan justysje achte it mei sin misledigjen fan wolthers troch fedde schurer bewiisd mr okma de ferdigener wie fan betinken dat it net de bedoeling fan schurer west hie om wolthers persoanlik te misledigjen mar dat it artikel sjoen wurde moast as in ynmoedige ferdigening fan it frysk fedde schurer sels sei yn syn lêste wurd dat hy syn plicht dien hie foar god en syn lân troch op te kommen tsjin it geweld dat fryslân oandien waard yn syn autobiografy de bisleine spegel beskreau schurer de reksje fan e rjochter op dit pleit sa heeft niets met de zaak te maken sei mr taconis en naam in dropke de eare fan it dragen fan e straf waard schurer dan ek net ûntholden hy waard feroardiele ta in finzenisstraf fan fjirtjin dagen op betingst mei in proeftiid fan trije jier nei t er yn berop gien wie waard syn straf op maart werombrocht ta de oarspronklike eask fan gûne boete wat de saak tsjin tsjebbe de jong oangiet mr okma fierde ta syn ferdigening oan dat er syn artikel halje trawalje skreaun hie de ofsier fan justysje kompinsearre de swierdere mislediging fan wolthers mei de lytsere oplaach fan it boalserter nijsblêd en easke deselde straf de jong krige úteinlik sân dagen op betingst mei in proeftiid fan trije jier sadat er neffens de rjochter net wer wat halje trawalje skriuwe soe underwilens wie op it saailân foar it gerjochtsgebou in grutte kliber folk gearkommen yn t earstoan hiene der allinne mar guon fryske skriuwers west dy t harren solidariteit mei fedde schurer útdrukke woene en fierders wat oanhingers fan e fryske beweging in stikmannich studinten en de sjoernalisten fan e frysktalige parse frysk en frij it heitelân de stim fan fryslân de stiennen man ensfh dy t der net yn litten wiene om t der te min romte wie de saak waard nammentlik holden yn e lytse seal dêr t amper romte wie foar tweintich taskôgers om t sa hiet it yn e offisjele ferklearring de ferwaarming fan e grutte seal te djoer wie mar hoe t dat ek west ha mei freed wie merkdei yn ljouwert en teffens waard dan de feemerk holden dat al gau woeks it groepke lju oan ta in grutte mannichte wêrfan t it meastepart eins hielendal net foar de rjochtsaak nei ljouwert kommen wie doe t de plysje de lju wat weromkrong ûntstie der eefkes in lyts opstjitsje mar fuort letter wie it wer rêstich om healwei fiven hinne kaam lykwols de skriuwer eeltsje boates folkertsma bûtendoar om e wachtsjenden te fertellen hoe t it mei de rjochtsaak tsjin schurer beteard wie wylst alle oaren binnen bleaune foar de saak tsjin de jong om folkertsma hinne ûntstie doe fansels oprin wat troch de plysje ynterpretearre waard as nije rebûlje der waarden helptroepen optrommele en de brânwacht kaam mei brânspuiten de lju op it saailân fielden har bedrige begûnen de plysje mei fruit te bekûgeljen en besochten de brânslangen troch te snijen doe ferlear de plysje eltse selsbehearsking en sloech sûnder ûnderskie te meitsjen mei de wapenstôk op e fuortspattende minsken yn wylst ek tafallige foarbygongers net sparre waarden in grut tal minsken waard dy deis rekke troch wetter of kneppel en guon lykas pieter wijbenga de haadredakteur fan it frysk deiblêd en kees sikkink in sjoernalist fan de volkskrant waarden sels slim yninoarslein troch de plysje dit barren gie de skiednis yn as kneppelfreed in beneaming dy t schurer neffens douwe tamminga en jo smit sels betocht hat en is efterôf sjoen ien fan e wichtichste foarfallen yn e skiednis fan e emansipaasje fan e fryske taal kneppelfreed sloech yn fryslân yn as in bom sawol by it folk as ek yn de media en polityk de provinsjale parse kaam de plysje en rjochterlike macht tenei mei in stoartfloed oan krityk en lulkens al daliks de sneins derop waarden yn guon tsjerken preken holden oer kneppelfreed en persiis in wike letter organisearre de ried fan de fryske beweging in protestgearkomste dy t twaris op deselde jûns holden wurde moast fanwegen de oerweldigjende belangstelling en sels doe moasten der noch fjouwerhûndert minsken teloarsteld wurde yn de bisleine spegel fertelt schurer fan in kunde fan him dy t er op dy gearkomste trof in boerke út e legeaën kom sânstra sei ik yn it skoft tsjin him jo hjir ek ja myn jonge sei sânstra en ik haw it blafferke meinommen en hy helle in grouwe browning heal út e bûse soks komt my ien kear oer mar gjin twa kear underwilens ferskynden der yn e nederlânske parse alarmearjende artikels oer de mooglike radikalisearring fan e fryske beweging en ek yn e twadde keamer kaam kneppelfreed oan e oarder dêre beklagen guon parlemintsleden lykas de ynfloedrike fries pieter sjoerds gerbrandy arp en de hollanner johan scheps pvda harren bitter oer de gong fan saken tsjin dy tiid waarden yn ljouwert by de kommissaris fan plysje anno houwing en guon leden fan e rjochterlike macht de ruten yngoaid yn panyk rekke by de gedachte oan in fryske ôfskiedingsbeweging stjoerde it regear yn de haach daliks net minder as trije ministers twa dagen lang op ferkenning nei fryslân wat noch nea earder foarkommen wie nei jierren fan tarieding en debatten late dit yn e jierren en allegearre ta de ynfiering fan nije wetjouwing oangeande it frysk dêrby krige it frysk offisjeel de status fan twadde rykstaal wat fan nederlân trouwens net in twatalich lân lykas kanada makke fierders krigen friezen it rjocht om yn fryslân harren eigen taal yn e rjochtseal te sprekken en om wêr dan ek yn nederlân de eed yn it frysk ôf te lizzen wat it ûnderwiis oanbelange krige it frysk op e legere skoallen dêr t it al sûnt as ekstra fak tastien wie no einlik de status fan folweardich skoalfak de betsjutting fan kneppelfreed foar it frysk en fryslân moat noch oerdreaun noch ûnderskat wurde dit stiet fêst de problematyk oangeande it frysk helle einlik de lanlike parse en wat noch mear seit der kaam yn juridyske blêden in diskusje op gong sa krige ek it regear yn de haach op t langelêst yn e rekken dat der yn fryslân wat te rêden wie yn wie it jier nei kneppelfreed de ried fan de fryske beweging griep dat gegeven oan om sechtich dagen lang feest te fieren dat barren krige de namme fan kneppeljen nei keppeljen de ried woe boppedat de betinking fan kneppelfreed yn in breder mondiaal ramt sette hoe sil it mei de rykdom oan talen yn e wrâld komme moatte wy wrâldboargers it útstjerren fan dy talerykdom gewurde litte of ûndernimme we der wat tsjin ketlik katlijk is in doarpke yn de gemeente it hearrenfean eastlik fan de flekke de namme komt mûglik fan leke dat wetterloazing betsjut de namme soe ek komme kinne fan it wurd katolyk it doarp hat al in lange skiednis al yn stie der in kapel yn ketlik earst wie it dêr yn de omkriten neat as fean en heide mar yn de e iuw sette pieter fan dekema mei johan van cuijck en floris foeyts de skoatterlânske kompanjy op de kompanjy kocht feangrûn yn ketlik brongergea en omkriten de kompanjy liet de skoatterlânske kompanjonsfeart grave mei in soad wiken om de turf en it wetter ôf te fieren it hat it lânskip gâns feroare yn wie it it leger fan de biskop fan múnster bommen berend slagge om de fryske wetterliny oer te kommen mar nei t men yn ketlik seit waard it leger yn ketlik troch it doarpsfolk ferslein ketlik wie eartiids út trije parten opboud grut ketlik lyts ketlik en nij ketlik de beide earsten foarmje tegearre it hjoeddeiske doarp wylst nij ketlik letter boppeknipe waard en no diel útmakket fan it doarp de knipe ketlik hat twa natuergebieten it ketliker skar en in oergonggebiet tusken de bosken fan oranjewâld en it ketliker skar it oergonggebiet is fan en is in bunder grut natoergebiet by ketlik yn de eardere greiden is ûnder mear nije oanplant setten binne wetterpartijen groeven en kuierpaden oanlein dit tsjerkje leit mids fan de bosken fan ketlik it tsjerkje hjit sûnt juny tomastsjerke nei de hillige tomas it is in lyts en ienfâldich tsjerkje sûnder toer boud yn e earste helte fan de e iuw fan reade bakstien roaswinkel mei swiere bearen it tsjerkje kaam yn yn hannen fan de stifting alde fryske tsjerken en waard yn en restaurearre it sjocht der no lyk út as doe en is net oppoetst sa t dat yn it ferline mar al te faak barde it iuwenâlde monumintale tsjerkje is no gauris it poadium foar konserten hoewol t der ek tsjerketsjinsten hâlden wurde nêst de tsjerke stiet in klokkestoel mei twa klokken lyk as t der safolle yn fryslân binne de klokkestoel is yn restaurearre oant ta hongen der twa klokken yn e klokkestoel dy t yn troch ciprianus jansz crans út amsterdam getten wiene dizze klokken binne yn e oarlochsjierren weihelle en net werom kommen se binne yn ferfongen troch twa oaren dy t by van bergen út heiligerlee getten binne de klokken bes en des hingje oan rjochte liedassen en hawwe in fleanende bongel de iene klok hat as opskrift ik ha hjir mar in klokkestoel gjin toer dochs galmje ik t de fjilden oer gjin libbensskipke leit goed fêst as t anker net yn kristus rêst op de oare stiet hja ha d âld klok hjir nommen k lied bliid myn lûd de himel yn stiet oeral de klokkestoel op it tsjerkhôf yn ketlik is dat net it gefal fan oarsprong stie de klokkestoel yn katlijk ek op it tsjerkhôf oan de noardside neist de tsjerke doe t de klokkestoel yn fernijd wurde moast is d r nei it hjoeddeiske plak ferpleatst de reden wie dat it sint thomaslieden yn eardere jierren dei en nacht trochgie der sammelen destiids yn de jûn en ek yn e nacht in protte jongfolk op it hôf en die hiene dan in protte wille foar guon ketlikers wie dat in stikel yn e foet hja fûn it net foechsum wat dêr op it tsjerkhôf ôfspile doe t de klokkestoel dan ek ferfong wurde moast waard dizze ta iders tefredens neist it tsjerkhôf delsetten yn de klokkestoel fan ketlik hingje de klokken oan rjochte liedassen mei in liedstok en hawwe in fleanende bongel de klokken binne dêrtroch better te bestjoeren yn in tsjerketoer hingje de klokken faak oan in krukas mei een liedtsjil en hawwe dan in fallende bongel it klokhús lûkt eltse krysttiid in soad minsken om t ketlik ien fan de twa plakken yn fryslân is dêr t noch oan sint tomaslieden dien wurdt it wurdt njonken yn ketlik noch dien yn it tichtby lizzende aldhoarne alle jierren litte op de jierlikse sint tomaslieden manifestaasje betûfte kloklieders yn tradisjonele klean stutsen de klokken op de maat klinke foarhinne wie ketlik in boeredoarp de boeren ferbouden sânrapen as feefoer mar ek as iten foar harsels de bêste en de lekkerste sânrapen kamen út ketlik oant wie it út de grûn lûkken fan dizze giele knollen alle jierren wenst de minsken dy t de knollen út de grûn hellen waarden raapteppers neamd midden yn fan it doarp stiet in brûnzen byld neamd de raaptepper yn makke troch de keunstner simon den hartogh der is in feriening fan doarpsbelang en in doarpskrantsje hjir de raaptepper se wurde stipe troch de wurkgroep doarpsfernijing de grifformearde skoalle út is neamd nei ien fan de inisjatyfnimmers wietze andries nijenhuis de tsjongerskoalle is de iepenbiere skoalle der is in soas foar âlderein fan in pleatslike kommisje beheart it tsjerkegebou hotel hof van schoterland spilet in grutte rol yn it doarpslibben pleatslik belang mildaam bestie yn jier en pleatslik belang ketlik jier de beide doarpen ha doe tegearre in grut feest fierd de strjitten fan ketlik mei in ferklearring fan de nammen line fan buzz keunst is it bewust skeppen fan in effekt fral wêr t it effekt wichtiger is as in praktyske tapassing fan dy skepping de measte keunstners besykje dêrby de minsklike sin foar estetyk oan te sprekken om t net eltse keunstner dat docht en ek om t troch ferskillen yn persoan en kultuer de sin foar estetyk net foar eltsenien itselde is kin it wêze dat wat foar de ien wol keunst is dat foar in oar net is fral dêr t effekt wichtiger is as tapassing wurdt in waarnimmer twongen in oare betsjutting te finen as brûkberens wêrtroch keunst by de waarnimmer gefoelens oproppe kin keatsen is in spul wêrby t in lytse bal mei de hân of fûst al as net beskerme troch bygelyks in want sa slein wurde moat dat de tsjinstanner de bal net jildich retoernearje kin keatsen is nei alle gedachten ien fan de âldste balspullen fan de wrâld de keatssport wurdt yn ferskate farianten yn mear as lannen en lânstreken spile ûnder oare yn belgje frankryk baskenlân valencia itaalje en de feriene steaten op de olympyske simmerspullen fan yn amsterdam wie it ien fan de net offisjele demonstraasje sporten de wichtichste wedstriid foar fryslân yn it keatsen is de jierlikse pc yn frjentsjer it fryske keatsen wurdt spile op in gersfjild fan lang en meter breed it fjild wurdt markeare troch in wite keunststoffen line fan sa n sm breedte yn it fjild leit parallel oan de efterline koarte kant fan it fjild dêr t de wyn wei komt op meter fan dy efterline oer de hiele breedte fan it fjild in foarline tusken de efterline en de foarline lizze op meter fan de sydlinen ek wol kwealinen neamd de syd perklinen de romte binnen de syd perklinen en de stikken foar en efterline dy t dêr tusken sitte wurdt it perk neamd de linen sels meitsje gjin diel út fan it perk op en meter fan de foarline lizze opslachfakken parallel oan de foarline fan meter breed en meter djip dizze opslachfakken lizze rjocht foar it perk oer it it fierst fan it perk lizzende opslachfak hjit de foarbêststuit it oare de foarminststuit de fjildôfslutende line parallel oan de efterline wurdt de boppe of boppeline neamd de hoeken fan it spylfjild wurde markearre troch metalen of keunststoffen hoekpeallen fan oant meter hichte ek wol kweapeallen neamd boppesteande ôfmjittings jilde foar heare senioare keatspartijen foar dames en jeugdpartijen wurdt in lytser fjild brûkt in keatspartoer bestiet út trije persoanen der binne yn in partoer funksjes te ferdielen e opslagger foar bêstopslagger e opslagger foar minstopslagger foarynse foarste perkspiler en efterynse efterste perkspiler meastentiids binne taken as folget ferdield de foar bêst opslagger slacht allinne op de foar minstopslach wurdt dan fersoarge troch ien fan de perkspilers it is lykwols mooglik dat de perkspilers sawol de foar bêst as de foar minst opslach foar har rekken nimme de tredde spiler is dan net yn funksje en wurdt dan balkearder neamd partoeren kinne op ferskate manieren foarme wurde de dielnimmerslist dy t útmakket hokker partoeren tsjin elkoar spylje moatte wurdt troch it lot fêststeld de lotting fan troch de knkb fêststelde keatspartijen is altyd iepenbier by it keatsen hawwe de partoeren ôfwikseljend de opslach en de útslach sawol it partoer oan de opslach as it partoer oan de útslach kin punten skoare it partoer mei it leechste nûmer op de dielnimmers list begjint mei de opslach de foar bêstopslagger bringt de bal mei in ûnderhânse slach fan de foar bêststuit ôf yn it perk dêr t op dat stuit spilers fan de tsjinstanners opsteld steane it resultaat fan de opslach kin wêze as der in e keats komt te lizzen giet de opslachbeurt oer nei de foar minstopslagger behalven as ien of beide partoeren yn it rinnende earst game punten hawwe yn dat lêste gefal wikselje de partoeren fan opslach nei perkpartoer en oarsom yn it gefal dat noch net ien fan de beide partoeren op punten stiet duorret de opslachbeurt fan de foar minstopslagger oant der in twadde keats ûntstiet dy wurdt oanmerke mei in read blokje oars duorret de opslachbeurt oant ien fan de partoeren op punten yn it rinnende earst komt dêrnei wurdt der wiksele nei it wikseljen wurdt earst de e keats it earste ûnbesliste punt spile as der mar ien keats is slacht dêrby de foar bêstopslagger op as der twa keatsen binne slacht de foar minst op by it ferdigenjen fan de e keats en de foar bêstopslagger by it ferdigenjen fan de twadde keats de regels fan it feroverjen fan in keats binne simpel de perkspilers moatte besykje fierder te slaan as de keats en it opslachpartoer dat as perkpartoer de keats makke hat besiket dat foar te kommen troch in lestige opslachbal troch de bal foar de keats te kearen of him oant foar de keats werom te slaan as om de keatsen spile is is de sirkel rûn en giet de foar bêst opslagger fierder mei syn opslachbeurt oant der wer in nije e keats komt en sa fierder in pear oanfoljende regels by it weromslaan fan in opslach mei in perkspiler mar mei ien hân in slaande beweging meitsje as er mei twa hannen yn de rjochting fan de bal komt ek al rekket er de bal mar mei ien hân dan is dat in net jildige slach en geane de punten nei de opslach yn it tuskenspul dat wol sizze alle slaggen nei it jildich weromslaan troch in perkspiler fan in opsleine bal is it wol tastien mei twa hannen te kearen of te slaan as in perkspiler in slaande beweging nei in opslachbal docht dy net rekket en de bal komt foar neist of efter it perk telâne foar bûten as kwea dan binne de punten foar de opslach yn it keatsjargon wurdt dan faak troch de tsjinstander sein hy sy slacht der op it partoer dat yn in keatspartij as earste earsten fergelykber mei games by it tennisjen hellet hat de partij wûn it partoer dat yn in earst as earste slaggen wint kriget it earst de telling yn it earst giet as folget earst twa earsten wurde in spul neamd yn tsjinstelling ta tennis kin by it keatsen in earst en dus in partij mei slach ferskil wûn of ferlern wurde de stân by in keatspartij wurdt byhâlden op in telegraaf it wurd literatuer wurdt foar ferskate begrypen brûkt fral mei de ôflieding literêr betsjut it it skriuwen as keunstfoarm en alle keunst alle boeken dy t dêrtroch makke wurdt dit is ta ûnderskied mei lektuer it skriuwen allinnich om it ferhaal oer te bringen hjir oan besibbe binne de betsjutting fan alle skreaune tekst yn in beheind gebiet lykas fakliteratuer en de betsjutting fan alle teksten skreaun en sprutsen yn in taal it wurd literatuer is in lettere ôflieding fan it latynske littera de boekstêf it meartal litterae betsjutte dêrneist sawat as it skreaune dokuminten brieven wittenskip pen yn it frânsk en ingelsk bleau fan de wurden lettres en letters de wurdbetsjutting wittenskippen bestean njonken de bekende literêre foarmen as it gedicht poëzy proaza en toaniel binne der ek oare teksten dy t as literêr skaaimerke wurde kinne dat binne filmteksten proazateksten dy t optocht binne de roman proaza dat ferwiist nei echte ferhalen of persoanen lykas it brief it essay en de autobiografy en tekenteltsjes frysk literatuer begjint ornaris mei de e iuwske wetboeken yn de sân seelannen dat fan fly nei weser rûn provinsje fryslân grinslân en east fryslân tusken en waarden yn it gebiet fan it eardere fryske ryk anglofryske runen fûn guon friezen teagen al yn de e en e iuw nei noard fryslân en setten har nei dêr wenjen op de eilannen yn de e en e iuw wie der in twadde weach fan friezen dy t nei noard fryslân teagen de twadde groep sette har nei wenjen op it fêstelân fan noard fryslân om it jier fine wy it earste bewyske fan noardfryske literatuer yn de hjoeddeiske provinsje fryslân is der mei troch gysbert japiks sprake fan in trochgeande fryske literatuer fan de midsiuwen oant hjoed de dei ta it fryske taalgebiet yn grinslân en east fryslân waard aloan lytser hjoed de dei wurdt der yn it sealterlân noch frysk praat en skreaun dat ferklearret de skieding tusken de trije fryske literaturen ljouwert nederlânsk en offisjeel leeuwarden stedsk liwwadden is in gemeente yn e midden fan e nederlânske provinsje fryslân oarspronklik wie dizze gemeente folle lytser as dat er no is mei t der troch de jierren hinne ferskate kearen útwreide is te witten mei dielen fan e buorgemeenten ljouwerteradiel boarnsterhim en littenseradiel yn gie ljouwerteradiel sels hielendal yn ljouwert op de gemeente ljouwert hie op desimber in befolking fan minsken en besloech in oerflak fan km² wêrfan mear as km² wetter ljouwert is ûntstien út trije terpen op de râne fan de middelsee en krige yn stedsrjochten en dêrmei in eigen bestjoer wat sjoen wurde kin as it begjin fan e gemeente ljouwert yn de e iuw krige de stêd it hiele middeltrimdiel fan ljouwerteradiel ta gebiet om t de dútske besetter in rasjonele bestjoersstruktuer easke waard ûnder de twadde wrâldoarloch op desimber by in gemeentlike weryndieling ek it sudertrimdiel fan ljouwerteradiel part fan de gemeente ljouwert dat de doarpen goutum himpens huzum swichum tearns wytgaard en wurdum omfieme tagelyk waarden yn it noarden dêropta de doarpen lekkum en miedum ek fan ljouwerteradiel tafoege by de grutte gemeentlike weryndieling fan krige ljouwert it rekreaasjegebiet de griene stjer derby dat oant dy tiid ta tytsjerksteradiel heard hie op jannewaris waard de gemeente ljouwert útwreide mei it grutste part fan e op dy dei ophefte gemeente boarnsterhim mei de doarpen eagum friens grou idaerd jirnsum reduzum warstiens warten en wergea fjouwer jier letter op jannewaris folge in fierdere útwreiding mei de hiele gemeente ljouwerteradiel en de noardeastlike helte fan littenseradiel sadwaande kamen doe ek de doarpen alde leie britsum feinsum hijum jelsum koarnjum en stiens fan ljouwerteradiel en baard bears easterlittens hilaard húns jellum jorwert leons mantgum en weidum fan littenseradiel ûnder de gemeente ljouwert te fallen formeel d w s foar de wet waard de gemeente ljouwert by de gemeentlike weryndielings fan en opheft en wer op e nij oprjochte begjin april makke it gemeentlik bestjoer fan de waadhoeke bekend dat oan fiif doarpen yn e súdeasthoeke fan e gemeente de mooglikheid fan oansluting by de gemeente ljouwert foarlein wurde soe it gie dêrby om boksum blessum deinum marsum en ritsumasyl ofhinklik fan it draachflak foar soks ûnder de ynwenners fan e fiif doarpen en de fraach oft de gemeente ljouwert dermei ynstimme woe wie der wat de waadhoeke oanbelange in grinskorreksje mooglik oant en mei de ein fan e simmer fan koe der yn e doarpen oer it plan diskusjearre wurde yn it neijier moasten de ûnderskate ferienings fan doarpsbelang nei in enkête of in rûne tafelpetear yn it doarp nei de gemeente ta mei in advys komme op oktober makke de waadhoeke bekend dat neffens de útkomsten fan e holden enkêtes fan e ynwenners fan e fiif doarpen leaver by de waadhoeke bliuwe woene yn alle doarpen lei dat persintaazje boppe de en yn ritsumasyl wie it sels hast yn marsum wie de measte animo foar de oerstap nei ljouwert trochinoar hie fan e ynwenners fan e doarpen oan e enkête meidien al mei al kaam de kommisje dy t foar de eventuële grinskorreksje ferantwurdlik wie ta de konklúzje dat der gjin draachflak bestie foar in grutte grinskorreksje en dat de sitewaasje dus bliuwe soe sa t er wie wol woe deselde kommisje mei fertsjintwurdigers fan e gemeente ljouwert om e tafel om te sjen oft der ek inkele lytse grinskorreksjes mooglik wiene foar de oplossing pleatslike swierrichheden yn alde leie rûn de gemeentegrins nammentlik dwers troch in stikmannich eftertunen hinne en yn easterlittens hie in melkfeehâlderijbedriuw greiden yn twa gemeenten ein maaie waard bekend dat de beide grinskorreksjes per jannewaris yn it foardiel fan de waadhoeke trochfierd wurde soene om t dy gemeente ek it ûnderhâld foar ferhurding en grien derby krige wie ôfpraat dat ljouwert in breidsskat fan meijaan soe de gemeente ljouwert leit likernôch yn e midden fan e nederlânske provinsje fryslân op e skieding tusken klaai en wâlden yn it noarden grinzget de gemeente oan ferwerderadiel fan ôf oan noardeast fryslân yn it noardwesten en westen oan de waadhoeke yn it súdwesten oan súdwest fryslân yn it uterste suden oan de fryske marren yn it súdeasten oan it hearrenfean en smellingerlân en yn it easten oan tytsjerksteradiel foar grinzge ljouwert yn it noarden oan ljouwerteradiel yn it noardwesten oan menameradiel en yn it westen oan littenseradiel foar grinzge ljouwert yn it suden oan boarnsterhim foar grinzge ljouwert yn it súdwesten oan baarderadiel en yn it suden oan idaerderadiel sûnt de tafoeging fan in diel fan it eardere boarnsterhim yn hie de gemeente ljouwert in totaal oerflak fan km² wêrfan km² lân en km² wetter by de gemeentlike weryndieling fan jannewaris krige ljouwert dêr noch km² fan ljouwerteradiel en km² fan littenseradiel by sadat it totaal doe útkaam op km² it haadplak fan de gemeente ljouwert is de stêd ljouwert fierders omfiemet de gemeente doarpen dat binne alde leie baard bears britsum eagum easterlittens feinsum friens goutum grou idaerd hijum hilaard himpens húns jellum jelsum jirnsum jorwert koarnjum lekkum leons mantgum miedum reduzum snakkerbuorren stiens swichum tearns warstiens warten weidum wergea wytgaard en wurdum neist dizze offisjele kearnen lizze yn de gemeente ljouwert ek de buorskippen fjouwerhûs fûns hesens de him hoek hoptille noardein rewert skillaard skrins tsjaard tsjeintgum wammert wielstersyl en wieuwens of sprong fierders leit ek in part fan de buorskip bartlehiem yn de gemeente it plaknammebelied fan e gemeente ljouwert is in grutte tizeboel om t de oarspronklike gemeente ljouwert dy t altyd nederlânsktalige plaknammen holden hie dielen fan trije gemeenten opslokt hat boarnsterhim ljouwerteradiel en littenseradiel dy t oergien wiene ta it ferfryskjen fan e plaknammen yn juny waard bekend makke dat de nije gemeente ljouwert gjin ienheid yn dat belied oanbringe soe wat bygelyks kind hie troch de plaknammen fan e doarpen yn ald ljouwert te ferfryskjen ynstee dêrfan waard besletten dat de sitewaasje oeral bleau sa t er op dat stuit wie dat earst fernijd waard dat der gemeente ljouwert yn it frysk op e kombuorden yn it âlde ljouwerteradiel en it âlde noardeasten fan littenseradiel komme soe te stean berêste op in flater yn e gemeentlike taalnota frysk neffens gegevens datearjend fan april hie de gemeente ljouwert doe in befolking fan persoanen wat soarge foar in befolkingstichtens fan minsken de km² fan it grûngebiet dat op jannewaris by de gemeente foege waard hie ljouwerteradiel ynwenners wylst de tsien doarpen dy t fan littenseradiel kamen mei inoar ynwenners hiene it totale ynwennertal fan ljouwert kaam sadwaande nei de gemeentlike weryndieling út op persoan dêrmei sakke de befolkingstichtens nei minsken de km² op desimber hie de gemeente ljouwert ynwenners boargemaster fan ljouwert is sûnt augustus sybrand van haersma buma âld fraksjefoarsitter fan it cda yn e twadde keamer de gemeenterie fan ljouwert bestiet út sitten om t ljouwerteradiel en it noardeastlike part fan littenseradiel by de gemeente foege waarden fûnen der op novimber tuskentiidske weryndielingsferkiezings foar de gemeenterie fan ljouwert plak de útslach fan dy ferkiezings wie sa it rjocht yn fryslân hat al in lange skiednis yn de lex frisionum waard it fryske stamrjocht foar it earst skriftlik fêstlein by de friezen bestie it rjocht ynearsten allinnich yn de mûnlinge oerlevering om hinne waard it fryske rjocht foar it earst troch fêstlein yn de lex frisionum om t karel de grutte in algemien foarskrift útfeardige hie dat alle folksgerjochten kodifisearre wurde moasten yn de iuwen dêrnei waard noch mear op skrift set meast yn it frysk de friezen wienen sûnt karel de grutte ûnderdienen fan it hillige roomske ryk mar de keizer wie fier fuort en hie amper ynfloed it slagge syn greven net om harren ynfloed te behâlden ek de hollânske greven koenen fryslân der net ûnder krije dêrtroch stienen de friezen allinnich yn namme ûnder de keizer en regelen se yn de praktyk harren eigen bestjoer en rjochtspraak de tiid fan de fryske frijheid soe oant ta duorje sawol bestjoer as rjochtspraak wienen bot desintralisearre de measte macht lei yn de dielen de lettere gritenijen sintrale ynstellings kamen amper ta ûntwikkeling de rjochtspraak waard útoefene troch in grytman holpen troch in pear keazen ynwenners de bysitters dy t it amt om bar besetten heger berop wie mooglik op it gerjocht dat hâlden waard op de lândei fan de distrikten eastergoa westergoa en sânwâlden de fryske frijheid sneuvele yn de twadde helte fan de e iuw troch in kombinaasje fan ynterne partijstriid en de opkomst fan sterke lânshearlike steaten yntern wie der algeduerigen skeel tusken de haadlingen adellike grutgrûnbesitters it skeel late ta de striid tusken skieringers en fetkeapers de fetkeapers linen op help fan de stêd grins dy t wurke oan de opbou fan in eigen stedsteat de skieringers fûnen op it lêst stipe by hartoch albrecht fan saksen albrecht woe wol helpe mar hy hie ek syn eigen aginda hy socht in gebiet foar syn jongste soan hendrik albrecht koe mei syn leger de fetkeapers gau ferslaan hy waard noch yn troch de keizer beneamd as gubernator en potestaat oer fryslân nettsjinsteande syn foech slagge it him en syn opfolgers net yn om harren gesach te fêstigjen in oanhâldende oarloch mei de stêd grins en opstannen fan de friezen wienen de wichtichste oarsaken yn ferkocht syn soan george syn rjochten op fryslân oan keizer karel v de saksyske hartoggen setten útein mei de opbou fan in moderner sintralisearre bestjoersapparaat yn de saksyske ordonnânsje waard de bûnte ferskeidenheid binnen de fryske rjochtspraak en riedjouwings ferfongen troch in foar hiel fryslân jildend stelsel karel v soe letter mei dy polityk trochgean op inisjatyf fan albrecht fan saksen kaam der yn in hofgerjocht in út sân persoanen besteand kolleezje wêrfan de regint letter de steedhâlder fungeare as foarsitter en fierders bestie út twa juristen en fjouwer fryske hearskippen yn de saksyske ordonnânsje waard fêstlein dat it kolleezje fjouwer kear yn it jier byien kaam en bedoeld as ynstânsje foar strafsaken yn siviele saken moast de boarger him earst ta it stêds of plattelânsgerjocht wende foar der berop dwaan koe op it hofgerjocht doe t karel v it bestjoer oernaam ynstallearre hy yn it hof fan fryslân dat hof hâlde har ûnder lieding fan de steedhâlder dwaande mei sawol bestjoer as rjochtspraak yn krige it hof in profesjonele organisaasje net juristen waarden amper mear beneamd om t de steedhâlder der yn de praktyk net in soad wie hie it hof feitlik it deistich bestjoer oer it gewest it hof wie fan ôf húsfeste yn de kânselarij dat gebou stiet noch altyd oan de twibaksmerk yn ljouwert hoewol t der op lândagen regelmjittich mei de steaten fan fryslân oerlein waard wie de ynfloed fan it gewest lyts it regear woe de macht yn brussel konsintrearje en woe de gewestlike autonomy minimalisearje de ûnfrede oer dy polityk wie úteinlik ien fan de haadoarsaken fan de opstân dy t yn in definityf ein meitsje soe oan it habsburchske bewâld under de opstân waard yn in nij hof ynstallearre troch de nije machthawwers dat hof ferlear lykwols hast al syn bestjoerlik foech en fungearre allinnich as rjochtskolleezje ferlike mei oare gewesten wie benammen de kriminele rjochtspraak yn fryslân sterk sintralisearre de measte saken fan belang waarden behannele troch it hof allinnich lytse oertrêdings waarden behannele troch de nedergerjochten dy t yn eltse stêd en gritenij fêstige wienen sivile saken waarden mear troch de nedergerjochten behannele mar der waard in soad gebrûk makke fan de mooglikheid om yn berop te gean by it hof it hof moast syn macht diele mei in pear oare rjochtbanken nei de ynliving by frankryk waard yn ek de frânske rjochterlike organisaasje yn fryslân ynfierd it hof fan fryslân waard opheft en de measte taken waarden oernommen troch de rjochtbanken fan earste oanlis yn ljouwert snits en it hearrenfean foar it berjochtsjen fan swiere misdriuwen kaam ynsidinteel in hof fan assisen yn ljouwert byinoar it keizerlik gerjochtshof letter de hege rie fungearre as ynstânsje foar berop op it plattelân wienen der fredegerjochten en plysjegerjochten yn waard in nederlânske rjochterlike organisaasje ynfierd doe ûntstienen de ynstellings dy t wy no noch kenne kantongerjochten arrondissemintsrjochtbanken en in gerjochtshof de nammen en de oantallen binne lykwols yntusken wat feroare fan de trije arrondissemintsrjochtbanken út bleau allinnich noch de rjochtbank yn ljouwert oer tsjinwurdich hat fryslân noch fjouwer kantongerjochten fêstige yn ljouwert op it hearrenfean yn snits en yn opsterlân beetstersweach mar hja falle ûnder de rjochtbank ljouwert it gerjochtshof dat ynearsten allinnich fryslân as ressort hie wreide syn foech út oant de trije noardlike provinsjes de namme kantongerjocht is ferfallen en is oanpast ta sektor kanton fan e rjochtbank sûnt wurde by it gerjochtshof ek de heger beropsaken behannele út it ressort arnhim dit binne de rjochtbanksaken fan swol lelystêd ropta is in buorskip ien kilometer benoarden mitselwier yn noardeast fryslân hy leit tusken mitselwier easternijtsjerk en ljussens dat is de reden wêrom t de mûne dêr bêst draaie koe wyn út de earste hân mar net fier fan de doarpen ropta is begûn mei roptastate slot fan de ropta s dat der al wie yn in ropta dy t it namme makke hat wie worp fan ropta ocko scharlensis hat syn skeel mei jucke fan helbada wiidweidich beskreaun jucke helbada hie de soan fan worp om hals brocht doe t worp letter jucke foarby kaam by hegebeintum hat hy him dêr delslein yn skreau a m wijbenga it soenhûs dat dêr oer giet in oare bekende ropta wie grytman worp fan ropta sa wie der yn romte en bou de ropstermûne de earste hat der mar fjouwer jier stien doe t dy mei in stoarm delfallen wie is der yn in gruttere swierdere nôt en pelmûne kaam dy hat fol yn bedriuw west oant en mei de twadde wrâldkriich nei de oarloch rûnen de saken tebek en yn hat de gemeente east dongeradiel de mûne kocht foar it symboalyske bedrach van ien gûne de ropstermûne wurdt no yn goede steat hâlden troch de stifting monumintebehâld dongeradiel de nijewierster dichter anders minnes wijbenga hat in fers oan e mûne wijd tsjintwurdich is op it plak fan ropta state it kweekbedriuw fan de hzpc te finen it kweekbedriuw fan de friesche maatschappij van landbouw kaam yn út ingelum wei nei mitselwier en waard op juny troch prinsesse margriet iepene by de tarieding fan e bou fan it kweekbedriuw yn binne de fûneminten fan e poarte fan ropta state ôfbrutsen yn bleat lein en ûndersocht teffens is op it eastlik part fan it terrein dêr t earder arbeiderswenten stiene in hurdstiennen liuw dy t it wapenskyld fan de ropta s fêsthâld fûn in kopy dêrfan is by de yngong fan it kweekbedriuw set begjin hat in archeologysk ûndersyksburo troch proefboarrings ynventarisearjend ûndersyk op it eastlik diel fan it terrein útfierd om t it bedriuw sloop en nijbou fan in kassekompleks fan doel wie op grûn fan de útkomsten fan it ûndersyk waard fierder ûndersyk op dat plak net nedich achte reduzum is in doarp oan de ein fan it swin yn de gemeente ljouwert oant jannewaris hearde reduzum by de doe ophefte gemeente boarnsterhim alhoewol it no net mear sa dúdlik is is it fan oarsprong in terpdoarp en al út de tiid dat de middelsee yn dit part fan fryslân hearske de nederlânske namme wie roordahuizum en yn it frysk wie dit roardhuzum omt it frysk mear in sprektaal as in skriuwtaal is is sûnt jierren keazen foar de fonetyske namme reduzum dy t neat mear te krijen hat mei de namme fan roorda dêr t de namme fan ôflaat is yn letter tiden wie reduzum lizzend oan de wei nei oerisel ferneamd fanwege de herberch de trije romers dat wie in moai sintraal plak foar gearkomsten fan de boerelju en dat wie faaks de reden wêrom t hjir yn wat yn dy tiid it hotel de grutte trije romers wie yn it fries rundvee stamboek en it fries paarden stamboek oprjochte binne it hotel is der net mear mar in oar ferneamd plak in reduzum noch wol krekt bûten it doarp stiet oan wat ea de wei nei oerisel wie de blauwe tent en krekt dêr tsjinoer stiet de doarpsmûne reduzum reduzum hat in feriening doarpsbelang mei in soad kommisjes aktiviteiten ferkear grien jongerein kearngroep merke sportbelangen en de wurkgroep swinlân de linepraat is it krantsje fan doarpsbelang oan de master gorterstrjitte stiet de trije doarpenskoalle tds bern út friens en idaerd geane hjir ek hinne alle strjitten yn reduzum foar rjocht bestiet in oantal betsjuttings meastentiids wurde alle offisjele troch de oerheid fêststelde regels bedoeld dy t de ferhâldingen tusken boargers en boargers boargers en saken boargers en oerheid en oerheden ûnderling regelet en dy t jilde op it grûngebiet fan de steat dy t dat rjocht fêststeld hat wetten binne de meast foar de hân lizzende foarbylden rjocht kin ek wêze it ynternasjonaal rjocht dat rjocht tusken steaten regelet yn de foarm fan ferdraggen of net skreaun rjocht sa as it fertrouwensbegjinsel tusken de folksfertsjintwurdiging en it deistich bestjoer yn ûndersteand wurdt yngien op it rjocht yn de earstneamde betsjutting it rjocht kin op ferskate manieren opdield wurde in wichtige ferdieling is de twadieling yn it boargerlik rjocht en it publykrjocht dizze ferdieling is basearre op it ûnderwerp dat it rjocht regelje wol it ferkear tusken boargers ûnderling en tusken boargers en saken of tusken boargers en oerheid of oerheden ûnderling ek kin it rjocht yndield wurde yn materieel en formeel rjocht boargerlik rjocht is dat ûnderdiel fan it rjocht dat it ferkear tusken boargers en boargers en saken regelet men kin it measte boargerlik rjocht weromfine yn it boargerlik wetboek ûnder boargers wurde ek de rjochtspersoanen begrepen dy t boargers oprjochtsje kinne sa as in feriening stifting of besletten fennoatskip men kin yn it boargerlik wetboek dêrom ek de regels fine dêr t sokke rjochtspersoanen oan foldwaan moatte it boargerlik wetboek bestiet út acht boeken under publykrjocht wurdt ferstien it rjocht dat it ferkear tusken boargers en oerheden en oerheden ûnderling regelet inkelde fan de wichtichste publykrjochtlike wetten binne ek ferdraggen kinne ûnder it publykrjocht begrepen wurde alhoewol it giet om rjocht tusken steaten foarbylden fan inkelde wichtige ferdraggen binne alle nederlânske wetten dy t op dit stuit fan krêft binne kinne opsocht wurde op in webstee fan de ryksoerheid de skiednis fan fryslân ferhellet oer it fryske ferline yn dat ramt wurde de skiedkundige ûntjouwings yn it wengebiet fan de friezen oan de súdeastlike igge fan de noardsee beskreaun de skiednis fan fryslân rint lykop mei de skiednis fan de friezen de friezen teagen sa likernôch yn de e iuw f kr nei it kustgebiet oan de súdlike igge fan de noardsee geakundich sjoen in bysûnder lânskip troch de ynfloed fan de see en it terpelân om hinne is fryslân in heidensk lân yn de e en e iuw wurdt noard fryslân fan friezen befolke mar ûntjout himsels frij fan de oare fryslannen yn de lette midsiuwen ferienigje de frije fryske lannen fryske frijheid har yn it upstalbeambûn troch ûntwikkelingen yn de e en e iuw falle de fryske gebieten útinoar westfryslân en de provinsjes fryslân en grinslân komme yn nederlânsk steatsferbân east fryslân bliuwt oant in greefskip yn it hillige roomske ryk dat as de foarrinder sjoen wurde kin fan dútslân dat as nasjonale steat yn oprjochte waard noard fryslân dat hiel lang ûnder denemark foel komt yn de e iuw foarfêst by dútslân de skiednis fan fryslân as provinsje begjint yn de e iuw mei it hearlikheid fryslân yn de frânske tiid heart east fryslân in jiermannich by de frânske fasalsteat nederlân nei de frânske tiid wurdt it eardere hearlikheid fryslân yn it jier in provinsje fan nederlân de âldste fynsten fan minsken yn fryslân binne dien yn aldeholtpea en skûlenboarch en wynjewâld stamje fan om ende by jier foar de kristlike jiertelling op dy plakken binne fûstbilen fûn dy t troch neandertalers brûkt waarden allinnich by skûlenboarch hawwe de neanderthalers in lytse delsetting hân dêr t se wat langer taholden de neanderthaler sil trochstrings yn it fryske gebiet west hawwe foar de jacht foar de jacht op mammoeten bygelyks yn de tiidrekken dy t derop folgen dy fan de iistiden wie fryslân net bewenne by oerterp en op oare plakken yn de wâlden binne op de ein fan de wrmiistiid wer minsken ferskynd de restanten dy t hjir fûn binne stamje út f kr en tsjutte op de oanwêzigens fan groepen rindierjagers dizze minsken wurde rekkene ta de hamburchkultuer it lânskip fan fryslân yn dy tiid hie doe in soad wei fan in toendra dêr t keppels rindieren libben de grûn wie beferzen en allinnich leech strewelte en bepaalde moassoarten tiere goed yn de kjeld de seespegel lei meter leger as tsjintwurdich en de noardsee wie sawat drûch de rindierjagers hawwe in soad spoaren efter litten sa likernôch tusken en f kr hat in folk fan jagers en samlers by de tsjonger libbe nei it fynplak fan harren resten wurde dizze prehistoaryske bewenners ta de tsjongerkultuer rekkene dy minsken hawwe nei alle gedachten yn de fryske omkriten wenne yn de oergongsfase fan de iistiden nei in waarmer geologysk tiidrek it holoseen sa likernôch om foar kristus komme der stadichoan boeren yn it plak foar de jagers en samlers de earste fêste bewenners fan fryslân libben nei alle gedachten op de sângrûnen yn it súdeasten fan de provinsje sawat yn de notiidske wâlden en yn gaasterlân sy wienen ôfkomstich út drinte op grûn fan it ierdewurk dat fan harren weromfûn is wurde hja trechterbekerminsken neamd troch útwreiding fan it fean rekke it boerelân oerwoekere en rûn harren libbensromte hieltyd fierder tebek dêrtroch teagen famyljes nei de tige fruchtbere kwelders dêr t se har benammen op kwelderwâlen nei wenjen setten stadichoan waakste de kultuer fan dizze famyljes út ta in eigen fryske kultuer de see hie yn de kweldergebieten frij spul by seestigingen strûpte de see it lân der ûnder wat foar de earste bewenners fan fryslân altyd reden wie har hjir net permanint te wenjen te setten as beskerming tsjin de see smieten de nije fêste bewenners terpen op dêr t se op wennen en buorken de terpebou begûn likernôch om foar kristus en wie oant de oanlis fan de seediken beskiedend foar it lânskip en de feiligens fan de friezen oan it begjin fan de kristlike jiertelling skreaunen de romeinen oer de friezen in folk oan de súdlike igge fan de noardsee under keizer augustus waard besletten dat de elbe de noardgrins fan syn ryk wurde moast dêrtroch soenen de fryske gebieten ûnderdiel wurde fan it romeinske ryk troch drusus dy t yn it jier f kr by de ryndelta oankaam waarden de friezen skatplichtich makke oan it romeinske ryk dy belesting waard betelle mei kowehûden olennius stelde yn n kr dat de kowehûden it formaat fan dy fan oeroksen hawwe moasten dat wie foar de friezen mei harren lytse kij net mooglik de friezen kamen yn opstân en foelen de romeinen oan by it castellum flevum yn de slach fan baduhenna ferslaan de friezen de romeinen de oerlibjende romeinen flechten werom nei it suden de romeinen stjoerden gjin strafekspedysje nei de friezen dêr t de friezen harren frijheid mei werom krigen earst yn kamen de romeinen ûnder korbulo nei fryslân de friezen waarden doe al ferslein mar keizer klaudius besleat de grins limes fan it ryk by de ryn te lizzen de romeinen hienen it oer frisiavones foar de minsken dy t besuden de ryn wennen en dêrmei part fan it ryk wienen en fan frisii foar de lju oer de ryn dy t gjin fêst part fan it ryk wienen al waarden se yn it earstoan wol troch de romeinen betwongen hoe t fierders de ferhâldings tusken de romeinen en de friezen leinen is net alhiel dúdlik omdat dêrfoar te min oerlevere is dat der kontakt wie mei de romeinen yn de foarm fan hannel is wis it skriuwplankje fan tolsum en de hludana stien binne bewizen fan ynfloeden fan de romeinen yn de fryske gebieten yn de fryske gebieten binne in pear plakken dêr t romeinske soldaten legere wiene friezen sieten ek yn romeinske kriichstsjinst lykas yn it noarden fan ingelân by de muorre fan hadrianus it is bekend dat twa fryske oanfierders ferritus en maloriks yn nei kristus nei rome teagen om oan keizer nearo tastimming te freegjen om lân súdlik fan de ryn brûke te meien al yn de e iuw hie markus aurelius yn de markomannenoarloch grutte tsjinslaggen tsjin de germaanske stammen it wie in earste teken fan delgong fan it romeinske ryk dy t oanboaze yn de e iuw yn it noarden hienen de romeinen swierrichheden mei de germanen yn it easten mei de sassaniden ferskate stammen foelen út it noarden wei it romeinske ryk binnen de romeinen ferlieten harren limes oan de ryn en de friezen koenen sa it lân súdlik dêrfan bewenje mooglik is in part fan dy groep opnommen yn it ferbûn fan de spearen mei it romeinske ryk yn it neigean begûn de tiid fan it grutte folkeferfarren it grutste part fan de fryske migrisaasje hat mei de nei de britske eilannen west it wie in stream út fryslân it noarden fan it hjoeddeiske dútslân en út jutlân wei oare folken dy t yn dy stream nei de britske ta setten wienen de angelen saksen en juten der kin net mei wissigens fêststeld wurde oft der yn de fryske lannen wol plakken wienen dy t trochgeande bewenning hân hawwe de stammen dy t oan de súdlike iggen fan de noardsee wennen waarden troch de romeinen de frisii neamd it folk dêr t yn de e iuw oer skreaun wurdt wienen de friezen yn de tiid fan it grutte folkeferfarren wreide it wengebiet fan de friezen him fierder út nei de wezer ta yn de e iuw waard de migraasje fan it grutte folkeferfarren minder en yn de fryske lannen ûntstiet om hinne in nij folksferbân der binne ferskillende muntfynsten dien fan mooglik in kening audulfus út de earste helte fan de e iuw yn de rin fan de e iuw waard it fryske gebiet stadichoan in federaasje fan ferskate gebieten dy t ta in wisse hichte mei in sintraal gesach ferbûn wienen ofsjoen by winaam wienen der elitêre delsettings op tessel de burch en rynsburch oan de kust yn súd hollân it is net dúdlik oft de fryske keningen keazen waarden út de adel of troch erfopfolging kening waarden de earste fryske kening dêr t in bytsje oer bekend is wie kening aldgilles hy liet kristlike missionarissen ta yn de fryske lannen yn de winter fan joech aldgillis de ingelske biskop fan york wilfried yn utert in ûnderkommen sa likernôch om it jier hinne stjert aldgilles en hy wurdt opfolge troch redbad kening redbad is in tsjinstanner fan it kristendom ien fan de suksessen fan redbad is de oerwinning tsjin de franken yn de slach by keulen yn by redbad syn dea yn is fryslân in heidensk lân stêden as utert en dorestêd wienen wichtige hannelsstêden beide stêden leinen oan de ryndelta dêr t in grut part fan de frysk frankyske oarloggen om west hat it kristlike leauwen kaam út it suden wei dêr t de franken wennen der komme ek missionarissen fan de britske eilannen lykas willibrord en bonifatius under poppo ferlieze de friezen yn de slach oan de boarn troch dat ferlies wurde de franken de nije machthawwers yn it gebiet tusken de alde ryn en de lauwers mei de frankyske oerhearsking wurde de friezen kerstene de dea fan bonifatius by de dokkum yn is in teken fan ferset tsjin dy kerstening it gebiet eastlik fan de lauwers is nei de slach oan de boarn noch gjin ûnderdiel fan it frankyske ryk de friezen dienen mei oan de saksenkriich dy t yn ûnder widukind begûn de kriich einige mei de beneaming fan de fryske missionaris liudger ta earste biskop fan mnster yn it jier de friezen hawwe om it jier hinne de noard fryske eilannen feer oomram en sal befolke as ek it hilgelân en it westlike diel fan it skiereilân eiderstedt der kin net mei wissigens fêststeld wurde wat de oarsaak wie foar de grutte migraasje nei noard fryslân mooglik soe it wat te krijen hân hawwe mei de oerhearsking fan it frankyske ryk yn de fryske lannen en dêrmei in foarm fan ferset tsjin it nije kristlike leauwen fan de franken oan e ein fan de e iuw wienen de fryske lannen definityf ûnderdiel fan it frankyske ryk wurden de kerstening fan de friezen koe ûnder de franken fierder trochsetten wurde yn it jier nimme de karolingen de hearskappij oer it frankyske ryk oer fan de merovingen sûnt hearsket karel de grutte allinnich oer it frankyske ryk hy it jier hinne jout karel de grutte opdracht om it fryske rjocht yn it latynsk op te skriuwen it waard de lex frisionum neamd it tiidrek fan de karolingyske renêssânse kin rûchwei yn it tiidrek oant delset wurde under karel de grutte waard it karelsprivileezje oan de friezen jûn de oarspronklike tekst fan it dokumint is net oerlevere mar yn de iuwen dêrnei is it frijheidsprivileezje fan de friezen wol ferskillende kearen befêstige fierders waarden de fryske lannen ûnder karel de grutte ferdield oer trije katolike bisdommen utert mnster en bremen nei de dea fan karel de grutte yn koe loadewyk de fromme it frankyske ryk noch in skoft by inoar hâlde nei syn dea yn falt it ryk stadich út elkoar de dieling waard yn it ferdrach fan ferdun fan definityf makke lotarius i wie de âldste soan fan loadewyk de fromme hy krige it middenryk dêr t ek fryslân ûnder foel hy wie ek de iennichste dy t de keizerstitel krige nei de dea fan lotarius i yn wurdt it middenryk ferdield tusken de west frankyske kening karel de keale en de east frankyske kening loadewyk de dútser yn de rin fan de earste helte fan de e iuw wurdt de delgong fan it frankyske ryk dúdlik it is dan sa swak wurden dat it him net ferdigenje kin tsjin de oanfallen fan de wytsingen de wytsing rorik hat tritich jier op it eilân wieringen taholden hy krige fan de frankyske keningen in part fan de fryske lannen yn lien yn moast rorik fryslân ferlitte nei in opstân fan de friezen nei syn dea yn krijt syn opfolger godfried it foar it sizzen yn de fryske lannen yn wurdt hy deamakke troch fryske eallju dêrmei waarden de fryske lannen befrijd fan de wytsingen yn de slach by dokkum en de slach by norden waarden de wytsingen troch de friezen ferslein de wichtige hannelsstêd dorestêd waard ferskate kearen troch wytsingen plondere en bewenners waarden finzen nommen en letter ferkocht as slaven yn it jier waard de grins lutsen tusken west frankyske ryk it lettere frankryk en it east frankyske ryk dy grins wie yn de fierdere midsiuwen in fêste grins ut it east frankyske ûntstie it hillige roomske ryk dat oant bestien hat as offisjele begjin fan it hillige roomske ryk kin de kroaning fan otto i ta keizer yn it jier neamd wurde yn de e iuw ûntstie yn de tsjintwurdige provinsje fryslân it greefskip mid fryslân dat ûnder bewâld fan de brunoanen stie doe t keizer hindrik iv it gebiet yn tige tsjin it sin fan de fryske greve egbert ii oerdroech oan de biskop fan utert kaam dy tsjin de keizer syn neef yn opstân nei de dea fan egbert yn folge hindrik de fette him op as greve fan mid fryslân mar waard op april fermoarde troch friezen dy t ûnder leiding stienen fan de biskop fan utert mei dit foarfal set it tiidrek fan de fryske frijheid útein dêr t de friezen harsels sa goed as selsstannich yn bestjoere soenen nettsjinsteande oanspraken fan hollân en utert op it gebiet yn de e iuw wie de twadde kolonisaasjeweach fan friezen nei noard fryslân dêrtroch waard de fêstewâl fan noard fryslân befolke troch friezen yn de e iuw begûn de oanlis fan de seediken yn de fryske gebieten mei it weiwurden fan it greefskip mid fryslân om hinne hienen de friezen gjin feodale hear en ek gjin feodale ynstituten boppe har stean de friezen bestjoerden harsels it wie it begjin fan de fryske frijheid yn de rin fan de e iuw waarden ferskate kleasters boud de kleasters hienen faak de lieding oer de oanlis fan de seediken om wie in grut part fan de fryske lannen troch seediken beskerme tsjin de see de friezen berôpen har ferskillende kearen op it frijheidsprivileezje fan karel de grutte en dat privileezje waard troch ferskate oare hearskers befêstige belangrike kleasters yn de lette midsiuwen wienen klaarkamp mariëngaard en ihlow de kleasters wienen net allinnich fan religieus belang mar ek polityk de kleasters hawwe nei alle wierskyn ek ynfloed hân op de fryske dielname oan de krústochten de friezen hawwe oan alle njoggen krústochten dielnaam de friezen hawwe by de earste fjouwer krústochten gjin grutte rol spile by de fyfte krústocht hienen de measte keningen yn europa har nocht fan de krústochten de paus stjoerde lykwols predikers troch hiel europa om minsken te finen foar de fyfte krústocht ut fryslân wei farren op syn minst skippen nei it heine easten it grutste sukses by dy krústocht wie de oanfal op de toer fan damiate yn it hjoeddeiske egypte by de achtste krústocht hawwe friezen diel hân oan de oanfal op tunis by de achtste krústocht farden sa n fryske koggen út de kleasters hienen grutte stikken grûn en eigen skippen foar de hannel it kleaster ihlow wie de kânselarij fan it bûn fan de opstalbeam by de upstalbeam kamen de friezen yn de e en e iuw by elkoar it wie in bûn fan fryske lannen tusken it fly en de wezer by de gearkomsten by de opstalbeam waard rjocht sprutsen en mienskiplike besluten makke in part fan it fryske rjocht jilde foar alle fryske gebieten de taal dy t de rjochtsprekkers en kleasters brûkten wie it aldfrysk dat oerlevere is yn rjochtsteksten en oarkonden oare taastbere oerleveringen út de tiid fan de fryske frijheid binne tsjerken binnen sommige fan dy tsjerken binne muorreskilderingen oerlevere ek de stêden ûntjouwe har yn de lette midsiuwen de stêden grins en emden wienen fan grutter belang en hienen ek ynfloed op it lân om de stêd hinne yn de hjoeddeiske provinsje fryslân en east fryslân kinne de stêden har frij ûntjaan yn de ommelannen is de stêd appingedam in stêd fan belang de stêd krijt by in beslút fan de opstalbeam stedsrjochten en hat in wichtige hannelsfunksje yn de ommelannen de ûntjouwing fan appingedam wurdt troch de stêd grins dy t in sterkere posysje hawwe wol yn de ommelannen opkeard yn de e iuw ûntstie in ferbûn tusken ferskillende hannelsstêden yn noard europa de hânze fryske hânzestêden wienen starum hylpen harns en grins de stêd emden hie yn de e en e iuw hieltyd konflikten omdat seerôversbinden lykas de fiktaaljebruorren en likedielers stipe út east fryslân wei krigen healwei de e iuw kaam der in ein oan dy konflikten de fryske frijheid yn de lannen tusken fly en wezer waarden al yn de e iuw fan bûten ôf bedrige yn west fryslân moasten de friezen it earst belies jaan nei de slach by skellinkhout moasten de west friezen de hollânske greve floris v as hear erkenne nei de oerwinning tsjin west fryslân besochten de hollânske greven sûnder fertuten om ek it fryske gebiet oarekant it fly te oermasterjen de slach by warns waard yn wûn troch de friezen en sawat de hiele legermacht fan greve willem fan henegouwen en hartoch jan fan beaumont waard yn de slach deamakke yn hienen de hollanners mear sukses yn de slach by skoattersyl de hollanners besochten harren greeflike oanspraken yn de jierren dêrnei troch te setten mar dat slagge mar heal yn hienen de friezen de hollanners definityf út fryslân ferdreaun mar de fûneminten foar in nije ynterne machtstriid yn de fryske lannen wie al lein de grutte fryske oarloch wie in oarloch yn hiel fryslân tusken fly en weser dy t útein sette mei in fete tusken de haadlingen keno ii tom brok en hisko abdena út emden by de measte konflikten stienen de alliearden wêrûnder de fetkeapers en de skieringers foar inoar oer der waard help om utens socht om it konflikt te beëinigjen en yn kamen hollânske troepen ûnder jan fan beieren fannijs yn de fryske lannen de skieringers dy t dêrom frege hienen begûnen ek mei fredesûnderhannelingen wêrnei t se yn jannewaris de hollânske troepen by de lemmer wer fuortreagen it konflikt kaam mei de frede fan grins ûndertekene troch haadlingen ta in ein yn noard fryslân waard krekt as tusken fly en wezer ek fochten foar de fryske frijheid yn de slach by oldenswort en de slach by langsundtoft fochten de noard friezen tsjin de deenske kening yn east fryslân hienen de woertfriezen yn ferskate slaggen levere yn de e iuw hienen de woertfriezen sukses mei it ynnimmen fan de sibetsburch yn en de burch fan ritzebttel cuxhaven yn de woertfriezen waarden oan it begjin fan de e iuw ferslein troch bremen yn de slach by it wremer djip fan en de slach om mulsum yn de fryske frijheid waard tusken it fly en de iems fan binnen út bedrige troch in partijstriid tusken de skieringers en fetkeapers de skieringer hessel fan martena frege oan albrecht fan saksen om in sintraal gesach yn fryslân te fêstigjen dêrtroch waard yn albrecht fan saksen troch de keizer fan it hillige roomske ryk beneamd ta potestaat fan de provinsje fryslân en de ommelannen yn east fryslân krigen de haadlingen yn de e iuw stadichoan de macht yn waard okko tom brok hearsker oer hiel east fryslân nei de slach op de wylde ikers waard de macht oernaam troch fokko ukena dy t letter wer belies jaan moast tsjin it frijheidsbûn fan de sân eastfryslannen dêrtroch begjint yn de jierren de dynasty fan de haadlingefamylje sirksena oer east fryslân dy dynasty hold pas yn op te bestean troch al de bestjoerlike feroarings kaam de fryske taal yn e knipe om hinne begjint de delgong fan de fryske taal yn e ommelannen yn de e iuw stappe de east fryske greven en stadich ek it folk lykas de ommelanners oer op in foarm fan leechsaksysk yn de provinsje fryslân it sealterlân it noardeasten fan east fryslân en yn noard fryslân bliuwt de fryske taal yn de iuwen dêrnei noch bestean de fryske frijheid komt foar de hjoeddeiske provinsje fryslân en de ommelannen yn oan syn ein yn east fryslân meitsje de fryske haadlingen sels in ein oan de fryske frijheid okko tom brok waard dêr yn allinnich hearsker in oar jiertal foar de ein fan de fryske frijheid yn east fryslân is de beneaming fan ulrich i troch de keizer fan it hillige roomske ryk ta greve fan east fryslân de friezen dy t yn de e en e iuw it hjoeddeiske noard fryslân befolke ha foelen yn de midsiuwen bûten it bûn fan de opstalbeam oan e oare kant wie der westfryslân dat al yn de e iuw troch de greve fan hollân ferovere wie it kearngebiet fan de friezen dat rûchwei oerienkomt mei it bûn fan de opstalbeam is yn de lette midsiuwen noch in frij gebiet yn de e iuw is al de basis lein foar it útinoar fallen fan it frije fryslân wylst east fryslân as greefskip binnen it hillige roomske ryk syn selsstannigens foar in grut part hâld brekt yn fryslân en de ommelannen de saksentiid oan yn wurdt albrecht fan saksen opfolge troch hindrik fan saksen dy t yn opfolge wurdt troch george fan saksen oant wurken de east fryske greve edzard de grutte en saksyske hartoch george fan saksen yn frede mei inoar gear doe joech grins him oer oan edzard en erkende him tagelyk as hear edzard ferklearre dêrop dat er de stêd út namme fan de keizer en net fan georg ynnommen hie hy waard no boppedat oansteld ta steedhâlder oer de ommelannen yn teory foar de hartoch fan saksen mar yn de praktyk gie er dêr alhiel syn eigen gong by de saksyske bestjoerders yn westerlauwersk fryslân waard de eangst dat edzard ek dêr de macht oan him lûke soe hieltiten grutter yn lieten se dêrom twa foaroansteande fryske eallju op fertinking fan kontakten mei edzard yn ljouwert ûnthalzgje yn slagge it georg om in grutte koalysje tsjin edzard ta stân te bringen hoewol t er stipe waard troch de boerebefolking fan de ommelannen wie edzard tsjin georg en syn bûnsmaten net opwoeksen de fal fan appingedam yn dêr t hûnderten boargers by fermoarde waarden betsjutte de ein fan edzard syn hearskippij oer de ommelannen yn it greefskip east fryslân bliuwt er oan de macht en wurdt it saksyske skeel fuortset in oar leger fan it hillige roomske ryk ûnder lieding fan de greve fan aldenboarch falt yn de bûtjadinger friezen oan yn de slach by langwarden tagelyk foel in oar leger fan it hillige roomske ryk mei man in fêsting by de stêd lier oan troch ien kannonskot waard de oanfierder fan dat leger deade en it grutte leger luts him werom dêrnei naam it leger fan de greve fan aldenboarch mei de east fryske haadling hero omken fan esens de boarch fan grutsander yn hero omken gie fierder en fernielde de trije boargen fan dornum ek de fêsting by stikhuzen gie yn dy rite ferlern edzard moast him weromlûke en stuts as dekking it kleaster mearhuzen yn e brân de stêd auwerk waard oanfallen en troch gefjochten en brânstifting alhiel ferneatige op in oar front feroveren soldaten fan de swarte garde de kommenderij dunebroek dêrnei folge de ferneatiging fan buermunken tjuche lierhaven en rispel de fredeboarch kapitulearre de boarch fan aldgeudens waard ferneatige en de boarch fan kniphuzen ynnommen dêrnei kaam it op juny by oldersum ta in gefjocht tusken east friezen en de swarte garde dat wie de earste kear dat de swarte garde net fierder kaam op augustus waard foar in twadde kear fergees besocht de stêd yn te nimmen yn kearde it tij foar edzard de grutte de boarch by grutsander en bûtjadingen wurde werom ferovere it konflikt duorre noch oant yn gie de skâns by deteren ferlern oan it begjin fan slagge it edzard de grutte om de fredeboarch werom te feroverjen troch de zeteler frede fan desimber tekene mei twa oare greven fan it hillige roomske ryk wurdt it súdeasten fan east fryslân definityf ynlive by aldenboarch joaris mei it burd ferlear stadichoan dochs syn macht oer fryslân en de ommelannen de friezen sleaten in ferbûn mei hartoch karel fan gelre joaris die op maaie syn oanspraken op grinslân en fryslân foar it lytse bedrach fan oer oan de lettere karel v yn itselde jier waard neffens ferhalen de frou fan pier gerlofs donia grutte pier fermoarde troch saksyske soldaten dêrtroch ûntwikkele hy him ta in fûl bestrider fan saksyske en hollânske besetters hy sette in eigen binde op de arumer swarte heap en ûnder syn lieding operearre in kapersfloat fan makkum en warkum út op de sudersee doe t yn bliken die dat foar fryslân de striid ferlern wie luts pier gerlofs donia him werom út de striid yn july wurdt troch albrecht fan saksen in rie ynsteld foar it bestjoer en rjochtspraak yn syn fryske gewesten in jier letter fynt yn ljouwert in rebûlje plak tsjin de besetter by dy rebûlje bliuwt wigle fan aytta trou oan de keizer fan it hillige roomske ryk yn is de saksentiid ta in ein en wurdt de lettere karel v formeel hear fan fryslân wigle fan aytta fan fryske komôf gie oer yn tsjinst fan de keizer dy t er bystie by it fêstigjen fan syn gesach yn dit balstjurrige gebiet doe t karel v it bestjoer oernaam ynstallearre hy yn july it hof fan fryslân it hof wie fan novimber ôf húsfeste yn de kânselarij karel v hie as doel om de nederlannen om te foarmjen ta ien steat dy ûntwikkeling hat beskiedend west foar westfryslân en de provinsjes fryslân en grinslân dy t tenei by de nederlannen hearden om feroaret der yn fryslân gâns fryslân wie as hearlikheid yn de tachtichjierrige kriich behelle lykas yn slach by boksum op jannewaris yn waard troch de steaten fan fryslân de fryske admiraliteit yn dokkum fêstige de keaplju yn de stêden lykas ljouwert en harns komme yn kontakt mei hollânsktalige keaplju wêrtroch it stedsfrysk ûntstiet op it fryske plattelân bliuwt it frysk de earste taal wylst om it frysk yn grinslân en east fryslân út it stee krongen is troch it leechdútsk kultureel sjoen is gysbert japiks it hichtepunt fan de fryske skriuwtaal yn de e iuw yn syn wurk binne de europeeske ynfloeden fan de renessânse en de barok te merkbiten japiks skreau fryske literatuer op in heech nivo yn in tiid dat it skreaune frysk net folle mear brûkt waard neist gysbert japiks is de east fries ubbo emmius as fryske gelearde it neamen wurdich hy skreau ûnder oare de rerum frisicarum historiae libri de sechtich boeken fan de fryske skiednis yn wurdt de universiteit fan grins troch him oprjochte de macht yn it hearlikheid wie ferdield oer twa bestjoersnivo s de steaten fan fryslân it provinsjale en dat fan de gritenijen en de stêden it gemeentlike de steaten waarden oansteld troch it gemeentlik nivo alle gritenijen of stêden stjoerden twa ôffurdigen nei de steaten dat betsjutte dat de macht yn hannen wie fan lju mei stimrjocht op it gemeentlike nivo yn de midsiuwen wie fryslân roomsk yn de e iuw fynt in tsjerklike feroaring yn europa plak de reformaasje yn fryslân begjinne de minsken ek te twiveljen oan de roomske tsjerkelear de earste herfoarmingsgesinden binne sakremintaarjers sy ûntkenne it miswûnder en neist harren oppenearje har hieltiten mear de dopersken oer de werdoop in ferneamde doper wie minne simens syn folgelingen wurde de menisten neamd yn naam er definityf ôfskie fan de katolike tsjerke en waard doopsgesind de dopersken waarden ferfolge troch de machthawwers sa ek minne simens de earste dy t syn lân foar de nije ynsichten iepene sil edzard de grutte fan it greefskip eastfryslân west ha boekjes en boeken mochten fan him frij ferspraat wurde in tsjerke oarder ynspirearre troch calvyn waard yn de jierren yn emden en omkriten ynfierd de rest fan east fryslân waard luthersk en der wie plak foar de dopers al gau kamen flechtlingen út de provinsje fryslân en oare dielen fan de nederlannen nei emden ta dêr waard yn oktober de earste synoade fan de nederdútsk reformearde tsjerke letter nederlânske reformearde tsjerke holden de stêd emden groeide út ta in machtige east fryske havenstêd mei sa n ynwenners yn de twadde helte fan de e iuw yn de stêd grins en de ommelannen ha boargemasters en redgers krekt as greve edzard de grutte in bulte gewurde litten yn ljouwert waard noch yn it bisdom ljouwert stifte it bisdom hat twa biskoppen hân nei de byldestoarm fan waard hartoch fan alva nei de nederlannen stjoerd om regaad te meitsjen de slach by heiligerlee yn maaie wie de earste oerwinning fan de opstannelingen yn de tachtichjierrige kriich lykwols waarden de opstannelingen yn july fûleindich ôfseame yn slach by jemmingen dêrtroch hienen de katolike spaanske troepen wer frij spul yn de fryske lannen tusken sudersee en de iems bekend is dat deputearre steaten fan fryslân dy t de kant fan de opstân hâlden begjin de militêre macht griepen doe t se yn e gaten krigen dat steedhâlder rennenberg úteinlik de kant fan de kening kieze soe op maart bringt in resolúsje fan deputearre steaten de grûnwet fan de frysk grifformearde tsjerke it kleasterbesit oan de steaten lykas it oare tsjerkebesit roomsken wike út consriptio exulum oaren fersetten har ferduldich de dopersken hienen yn stilte trochwurke mar de grifformearde minderheid mei dizze resolúsje yn de rêch pakte fêstiging fan de grifformearde tsjerke as steatstsjerke hurd oan yn de slach by boksum yn hellen de spanjerts in grutte oerwinning mar omdat it teiwaar trochsette hienen de spanjerts der net folle oan se moasten harren weromlûke nei grins mei it feroverjen fan stêden as stienwyk en koevorden en ek grins wie de meast direkte oarlochsdriging foarby pas yn it saneamde rampjier yn waard fryslân op e nij bedrige de munstersen teagen út it suden wei op fryslân oan it fryske leger ferskânse him efter de fryske wetterliny dy t in lytse iuw dêrfoar ek al tsjin dien hie yn de tachtichjierrige kriich de biskop fan munster bearend fan galen keas foar in direkte belegering fan de stêd grins mar de stêd joech gjin belies yn de republyk fan de sân feriene nederlannen hie fryslân fan oant in steedhâlderlik hof de steedhâlders yn ljouwert wienen steedhâlder oer fryslân en grinslân en soms oare gewesten de earste fan dizze steedhâlders wie willem loadewyk hy krige de earenamme us heit omdat er in soad goeie dingen foar fryslân die troch him waard yn frjentsjer in universiteit stifte nei syn dea yn waard willem loadewyk opfolge troch syn broer ernst kasimir dy t it steedhâlderskip wer trochjoech oan syn soan hindrik kasimir beide hienen in koart bewâld en de fryske steaten beneamden willem freark in broer fan hindrik kasimir as fjirde steedhâlder de fryske steedhâlders residearren yn ljouwert dêr t sy op it princessehof harren steedhâlderlik hof hienen willem freark regearre oant en waard opfolge troch syn soan hindrik kasimir ii johan willem friso dy t de bernleaze hollanske steedhâlder willem iii opfolge wie in pakkesizzer fan willem freark troch him waard it steedhâlderlik hof opkreaze en waard it oranjewâld de bûtenpleats fan de fryske nassaus willem friso ferdronk by moerdyk en syn frou marijke meu brocht harren soan willem karel hindrik friso grut dizze jonge wie de erfopfolger fan sawol de fryske nassaus as de hollânske oranjes yn ferfoer er nei de haach om steedhâlder fan alle gewesten te wurden en wie ljouwert residinsjestêd ôf oan e ein fan de e iuw is der in ekonomyske delgong der ûntstiet in beweging dy t polityk herfoarmje woe de patriotten foaroanman fan de fryske patriotten wie court lambertus fan beyma de patriotten woenen de prins fan oranje fuort ha se wienen ûntefreden oer hege wurkleazens de minne posysje fan de voc en it ferrin fan de fjirde ingelsk nederlânske kriich miskien noch wichtiger wie it langstme nei mear demokrasy ynspirearre troch de unôfhinklikheidsferklearring fan de feriene steaten it earste súkses fan de patriotten wie de erkenning fan de ûnôfhinklikheid fan de feriene steaten op febrewaris teffens pleite fan beyma ek mar omdôch foar boargerbewapening fan beyma syn politike oanfal tsjin it bewâld wie in ferbûn fan ferskate fryske stêden troch dy druk gongen de steaten fan fryslân akkoard mei boargerbewaping yn ljouwert en dokkum waarden fuortendaliks frijkorpsen foarme neist de âlde skutterijen nei in besite fan de prins yn e hjerst fan waard de striid fûlder yn augustus late fan beyma in kûp yn de fryske steaten neidat dy ferbea stipe oan hollân te ferlienen it gewest hollân waard bedrige mei in besetting troch in pruisysk leger omdat it gjin ferûntskuldigingen oanbiede woe nei de oanhâlding fan wilhelmina fan pruisen mei in tsiental meistanners setele fan beyma him yn frjentsjer wylst organisearre men oanfier fan munysje fia makkum en de ferdigening fan frjentsjer in fleanend legerke frijwilligers besette in oantal fryske stêden om de ferdielde froedskippen ûnder druk te setten de pretense steaten te erkennen en jild binnen te krijen de ûntknoping kaam troch de ynfal fan de prusen op septimber de patriotten flechten út frjentsjer septimber troch de súdwesthoek nei amsterdam en frankryk tusken en boude eise eisinga it planetarium yn frjentsjer eisinga waard ferneamd as amateur astronoom mar wie dêrneist ek in warbere patriot hy naam diel oan de pattriottyske opstân yn yn frjentsjer neidat de patriotten flechten út frjentsjer gie eisinga nei gronau yn dútslân doe t de frânsen yn fryslân besetten kaam er werom nei frjentsjer en waard lid fan it provinsjaal bestjoer mei de komst fan de frânsen yn waard de republyk fan de sân feriene nederlannen opheft en de bataafske republyk stiften fryslân ferlear dêrtroch syn status as autonoom gewest de patriotten kamen mei de frânsen werom en makken diel út fan it provinsjale bestjoer steedhâlder willem v flechte mei syn famylje nei ingelân it ferset fan de oranzjisten tsjin it bestjoer lôge op nei it ynfieren fan de boargerbewapening en tsjinstplicht yn septimber it kollumer oproer fan febrewaris is in hichtepunt fan ferset fan de oranzjisten tsjin it patriottysk bewâld de oranzjisten wienen trou oan de prins fan de republyk fan de sân feriene nederlannen de opstân fan de oranzjisten waard troch it patriottysk bewâld fûleindich delsein rebellen krigen nei it kollumer oproer straffen oplein troch in grûntwetwiziging yn hold fryslân op te bestean as bestjoerlike ienheid eastergoa en westergoa waarden mei stêd en lanne bestjoerlike gearfoege yn it departemint fan de iems sânwâlden waard ûnderdiel it departemint fan de alde isel yn novimber grypt napoleon bonaparte de macht yn de earste frânske republyk yn gie de bataafske republyk oer yn it bataafske gemenebest en waard it departemint fryslân foarme yn waard it bataafske gemenebest opheft en ferfongen troch it keninkryk hollân dêr t loadewyk napoleon de earste kening fan waard nei it ferlies fan prusen yn de slach by jena waard east fryslân yn it e departemint fan it keninkryk hollân mei auwerk as haadstêd doe t it keninkryk hollân oermastere waard troch napoleon bonaparte yn kaam der wer in nije bestjoerlike yndieling fryslân wie ûnderdiel wurden fan it earste frânske keizerryk en krige as bestjoerlike ienheid de namme dpartement de frise de frânske tiid yn fryslân kaam nei napoleon syn mislearre fjildtocht nei ruslân yn ta in ein napoleon waard úteinlik ferslein yn de slach by waterloo op juny yn novimber kaam de âldste soan fan steedhâlder willem v werom nei nederlân en waard nei it kongres fan wenen yn útroppen ta kening fan de nederlannen yn de frânske tiid feroaren de steatskundige ferhâldings yn de nederlannen gâns de republyk waard troch de frânsen opheft en der kaam in ienheidssteat foar yn t plak nei de frânske tiid waard de ienheidssteat yntakt holden dêrtroch rekke fryslân syn status as autonoom gewest definityf kwyt dêrneist krige nederlân syn earste grûnwet it boargelik wetboek de boargerlike stân de tsjinstplicht it kadaster efternammen hûsnûmers en standertmjitten en wichten lykas de kilo meter en liter de eardere republyk en de eastenrykske nederlannen súdlike nederlannen letter belgië waarden gearfoege ûnder ien sintraal regear mei in konstitusjonele monargy as bestjoersfoarm yn skieden de súdlike nederlannen har ôf it begjin fan it keningryk belgië yn de frânske tiid rekke fryslân net allinnich syn ûnôfhinklike posysje kwyt de eigen admiraliteit en leger en it hof fan fryslân holden op te bestean de fryske eallju rekken har foarrjochten kwyt en yn moast de ferneamde universiteit fan frjentsjer syn doarren slute doe t de frânsen har yn weromlutsen kaam east fryslân wer ûnder prusen nei it kongres fan wenen waard east fryslân ûnderdiel fan it keninkryk hannover en waard yn wer ûnderdiel fan prusen foar de sluting fan de universiteit fan frjentsjer trune heechlearaar gryksk everwinus wassenbergh der by syn studinten op oan om wurken fan gysbert japiks te bestudearjen stadichoan kaam der oan it begjin fan de e iuw mear omtinken foar de fryske skriftekennisse yn ferskynde de lape koer fen gabe skroar fan de bruorren halbertsma yn waard yn boalsert in grut gysbertfeest holden it omtinken foar it eigene yn de kultuer en benammen de literatuer hat streekrjocht te krijen mei de ynfloed fan de romantyk de bruorren halbertsma wienen diel fan in hiele generaasje fan skriuwers yn it frysk dy t omtrint yn dyselde jierren tweintich debutearren nei de frânske tiid komt der op it kulturele mêd fernijing mooglik wie it sluten fan de frjentsjerter universiteit ien fan de oarsaken dêrfan yn waard it frysk genoatskip foar skiednis en kultuer oprjochte de leden fan it genoatskip kinne foaral rekkene wurde ta de hegerein en wienen net altiten de fryske taal machtich boppedat kin it genoatskip sjoen wurde as in stúdzjegroep foar de fryske skiednis it selskip foar fryske taal en skriftekennisse dat yn oprjochte waard hie mear oanhing ûnder de middenstânslju de liberale boargerij en de yntelligentsia fan doarpsdûmnys en skoalmasters de oprjocht fan it selskip kin sjoen wurde as it begjin fan de fryske beweging yn noard fryslân kin de dûmny christian feddersen as oprjochter fan de fryske beweging sjoen wurde nettsjinsteande de ekonomyske delgong oan e ein fan de e iuw en de hege steatsskulden út de frânske tiid wie fryslân yn in moderne provinsje mei in soad lytse bedriuwen en in boerestân dy t him rjochte op eksport en hannel oan it begjin fan de e iuw waarden yn de lânbou en feanderij de heechste salarissen betelle dêrtroch kamen de hantsjemieren wer nei fryslân fryslân moast it benammen ha fan de produksje en eksport fan suvel bûter en tsiis fee jirpels en nôt de yndustry en skipfeart dy t earder sa bloeiden bleaune no benefter dat wie net altiten in neidiel nei in pear drege krisissen yn de earste helte fan de njoggentjinde iuw makke dy agraryske ekonomy nei troch de ûntwikkeling fan de suvelyndustry in geweldige bloei mei yn de measte doarpen waarden suvelfabriken delset de boeren holden har hieltyd mear dwaande mei feefokkerij en de fryske ko waard in symboal yn it lêst fan de e iuw buorket de ekonomy yn fryslân minder de befolkingsûntwikkeling feroaret gâns yn de tiid fan de republyk wie fryslân nei hollân it gewest mei de measte ynwenners nei de frânske tiid waard fryslân ynhelle troch provinsjes lykas gelderlân noard brabân limburch en oerisel de direkte oarsaak foar de ekonomyske delgong wie de lânboukrisis fan de tachtiger jierren in protte minsken wennen yn spitketen op heidefjilden en yn net sûne ienkeamerwenten yn de stêden persint fan de fryske befolking wenne yn sokke wenten yn it tiidrek wienen der sa n lânferhuzers de measten emigrearren nei de feriene steaten de woartels fan de organisearre arbeidersbeweging lizze yn de súdeasthoeke fan de provinsje de feanarbeiders dêr organisearren stakings it saneamde bollejeien de sosjalist ferdinand domela nieuwenhuis komt troch it kiesdistrikt skoatterlân yn as earste sosjaal demokraat yn de twadde keamer nieuwenhuis kaam út in links religieuze tradysje en dat wie oan syn liederskip goed te fernimmen hy waard troch de friezen ús ferlosser neamd piter jelles troelstra wie sawol frysk dichter as politikus dy t yn foar it sosjalisme keas foar gerjocht ferdigene troelstra arbeiders en boeren yn wie troelstra de oprochter fan de sdap sosjaal demokratyske arbeiders partij troch dy oprjochting kaam der in ein oan de friesche volkspartij dy t om hinne aardich sukses hie nieuwenhuis en troelstra koenen de hannen lykwols net op inoar krije der wie striid tusken it revolusjonêre sosjaal demokratysk bûn sdb fan nieuwenhuis en de parlemintêre sdap fan troelstra yn stapte de radikale tûke fan it bûn op en yn gie it sdb op yn de sdap ien fan de grutste fertsjinsten fan de sdap wie de ynfiering fan it algemien kiesrjocht yn it begjin fan de e iuw binne der yn de provinsje fryslân twa grutte politike streamingen de sosjaal demokrasy ferienige yn de sdap en de kristen demokrasy ferienige yn de arp wat de sosjaal demokrasy oangiet wie it gewest fryslân fan de sdap de grutste fan alle gewesten yn nederlân yn de earste wrâldkriich waarden manlju mobilisearre foar it nederlânske leger nederlân bleau de hiele kriich neutraal mar de kriich rekke fryslân ekonomysk wol hûnderten belgyske flechtlingen waarden opnommen yn it gaasterlân as meast bekende friezinne út de tiid fan de earste wrâldkriich kin margaretha geertruida zelle neamd wurde dy t sawat oer de hiele wrâld bekend waard mei har artystenamme mata hari hja waard yn yn frankryk deasketten op fertinking fan spionaazje nei de ein fan de earste wrâldkriich bliuwt it ûnrêstich yn europa de wurkleazens wie noch heech en de spaanske gryp wie de oarsaak fan tûzenen deaden yn ruslân hienen de kommunisten de macht oernommen mei de russyske revolúsje as foarbyld besiket besiket piter jelles troelstra yn novimber in sosjalistyske revolúsje yn nederlân fan e grûn te krijen troelstra krige grutte stipe fan de arbeidersklasse mar it nederlânske regear joech gjin belies en die alle war om de macht te hâlden de sosjalistyske revolúsje dôve stadich út de aksje waard letter it fersin fan troelstra neamd yn waard op inisjatyf fan pim mulier de yn wytmarsum berne propagandist fan it sportbeoefenjen de earste alvestêdetocht riden de tocht waard doe noch organisearre troch de friesche ijsbond fan de yn totaal dielnimmers dy t yn jannewaris út ljouwert wei ôfsetten kamen mar njoggen oan fjirtjin dagen letter rjochte de jonge ljouwerter advokaat mindert evert hepkema soan fan in útjouwer fan kranten yn de mande mei freonen de vereniging de friesche elf steden op fan de earste alvestêdetocht ôf dy t syn feriening yn organisearje soe soe dy bestean út in wedstriid n in toertocht al yn de e iuw wienen der útwiksels tusken bewegers út noard fryslân en westerlauwersk fryslân yn waard yn jever foar it earst in grutfrysk kongres holden yn waard it twadde kongres yn ljouwert holden letter naam de fryske rie de organisaasje fan de ynterfryske útwiksels foar syn noed de tiid fan it ynterbellum wie ek de bloeitiid fan de jongfryske mienskip dy t douwe kalma yn oprjochte nei krityk op it selsskip it doel fan de jongfriezen wie om mei nij elan de fryske striid oan te gean en de fryske literatuer op in heger peil te bringen mei as biedwurd fryslân en de wrâld moast de fryske literatuer in lykweardich plak besykje te krijen tusken de oare nasjonale literatueren guon fan de leden fan de jongfryske mienskip stribben nei fryske autonomy sa t eeltsje boates folkertsma yn skriuwde yn syn selsbistjûr for fryslân yn it ynterbellum waarden ek de afûk en de fryske akademy oprjochte as útwurking fan de beurskrach fan wienen der ek yn fryslân tûzenen minsken sûnder wurk yn de saneamde krisisjierren wie ien op de fjouwer minsken langer as in jier wurkleas it regear naam doe it beslút om de minsken sûnder wurk finansjeel te helpen de saneamde steun wie krekt genôch om de hier fan te beteljen en ite te kinnen dêrfoar koenen de minsken wol twongen wurde en wurkje yn de wurkferskaffing foar de bou fan de ofslútdyk tusken en waarden minsken út de wurkferskaffing ynset de grutte ekonomyske depresje hie syn hichtepunt yn en kaam mei it begjin fan de twadde wrâldkriich ta in ein it regear like net sterk genôch om de krisis op te lossen wat yn oare lannen in politike ferskowing betsjutte wêrby de minsken yn ferkiezingstiid uterst links of rjochts stimden fan alle provinsjes yn nederlân hie de nasjonaal sosjalistyske beweging yn fryslân it minste oantal sitten by de ferkiezings fan by de ferkiezings fan wie fryslân de iennichste provinsje dêr t se hielendal gjin sit hellen de twadde wrâldkriich begûn mei de oarlochsferklearringen fan grut brittanje en frankryk yn nei de dútske oanfal op poalen yn de iere moarn fan maaie foel it dútske leger by syn operaasje fall gelb de benelúks oan oer nijeskâns emmen en coevorden kamen man dútske soldaten opsetten de kant út fan de kop fan de ofslútdyk nederlân kapitulearre fiif dagen nei de ynfal wêrmei t de dútske besetting fan fryslân begûn mei de ynfal fan it dútske leger yn nederlân flechten de ministerried en de keninginne it lânsbestjoer regear en parlemint waard fergongen troch in tal dútske funksjonarissen generalkommisare ûnder lieding fan in reichskommisar seyss inuart der kaam gjin nij amtlik apparaat de ministearjes en de legere oerheden fan foar de kriich koenen ûnder it besettingsbestjoer bestean bliuwe it bestjoer op provinsjaal nivo foel sa goed as wei de rykskommisaris hie syn fertsjinwurdigers beauftragte yn de provinsjes de fertsjinwurdiger fan fryslân wie de east fries ross de oerheidstsjinst foar oarder en feilichheid waard ûnder de lânlike general kommisar fr das sicherheitswesen yn twa dielen splitst de sicherheitspolizei sipo yn unifoarm en sicherheitsdienst sd yn boarger it provinsjaal kantoarke foar de beide tsjinsten siet yn ljouwert oan it saailân foar de kontakten mei de pleatslike polysje soarge de ordnungspolizei fanwege har unifoarm grne polizei neamd foar it lânsbestjoer kaam der in dútsk besettingsbestjoer de legere oerheden bleaunen útsein de provinsjes yntakt yn e rin fan de tiid waarden de sittende boargemasters ferfongen troch nsb boargemasters fan it dútske leger kamen ferskate lytsere ûnderdielen nei fryslân de fleanbasis ljouwert waard útboud ta in fleanbasis yn de earste oarlochsjierren wurkje party friezen op de fleanbasis en krije in bêst lean it grutte nije dútslân moast in germaansk ryk wurde dat steaten mei ynwenners fan in minderweardich ras oerhearske en eksploitearre de friezen waarden as germanen sjoen en as germanen eare fûl tsjinstanner fan dy ideology wie de noard fries jens emil mungard de fryske beweging yn de twadde wrâldkriich krige yn it earstoan alle romte fan de besetter om in plakje te sykjen yn it ramt fan de nije oarder as fertsjinwurdigers fan de reichskommisar beneamden hja yn fryslân en grinslân minsken út east fryslân op it mêd fan taal waarden troch de dútsers ferskillende tasizzingen dien om de fryske beweging mar oan de dútske kant te krijen foar de dútsers wie dat frij simpel hja koenen de bewegingsminsken fan foaroarlochske ynterfryske kontakten yn de simmer fan waard troch de bestjoeren fan de fryske selskippen in trijemanskip beneamd om lieding te jaan oan de fryske beweging it bestie út e b folkertsma foar it kristlike part fan de beweging j j kalma foar it neutrale en r p sybesma foar it fassistyske it trijemanskip hold it út oant de jierwiksel kalma en folkertsma easken fan sybesma dat er ophâlde moast fassistyske propaganda te meitsjen of oars op te stappen út it trijemanskip sybesma keas foar it lêste yn east en noard fryslân besochten de dútsers op oare manieren de friezen oan har kant te krijen op augustus joech adolf hitler it befel om by de dútske noardseekust lâns in friesenwall te bouwen in ferdigeningswurk mei tankfuorgen fan fiif meter breed en fjouwer meter djip fersterke mei bunkers yn waard it boek der schimmelreiter fan de noard fryske nobelpriiswinner theodor storm ferfilme yn de film waard it fries wêzen idealisearre oan e oare kant ferbeaen de dútsers it noard frysk as ûnderwiistaal yn gjin tiid hat de fraach nei fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren fan ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de kultuerkeamer guon fryske skriuwers dienen dat yn septimber koe de fryske bibel ferskine printer jongbloed te ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein de hiele oplage fan eksimplaren wie yn ien dei útferkocht de fryske tydskriften waarden yn ferbean it algemien frysk jongereinblêd krige earst yn in publikaasjeferbod de auteurs dy t krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it boun fen frysk nasjonale jongerein waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard fedde schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift de rattelwacht mar dat koe net earder as yn de simmer fan ferspraat wurde de nasjonaal sosjalistyske beweging nsb tocht te sintralistysk en de ljouwerter nsb wie te stedsk it frysk faksistefront en de fryske folkspartij wiene dêrfoaroer te frysksinnich sa krige de nsb in relatyf leger persintaazje stimmen as yn oare provinsjes en wie fryslân yn de iennichste provinsje sûnder in nasjonaal sosjalist yn provinsjale steaten yn noard fryslân wienen leden fan de foriining for nationale friiske iepentlik tsjin it nasjonaal sosjalistyske rezjym de grutte mearderheid fan de noard fryske befolking en fan de east friezen seagen harsels as dútske folksstam en stimden foar it begjin fan de kriich massaal foar de nsdap hoewol t der net safolle stipe wie foar de nasjonaal sosjalistyske polityk wie der seker yn de begjinjierren gjin fûl ferset titus brandsma wie ien fan lytse groep minsken dy t yn de begjinjierren fan de kriich tsjin de besetter wie as fersetsaktiviteiten út de begjintiid kinne it sammeljen fan militêre ynformaasje neamd wurde en it útjaan fan yllegale kranten stadichoan ûntstie der in foarm fan ferset dat him rjochte op minsken dy t op de ien of oare manier te lijen hienen fan de besetting lykas de eardere kommunisten yn de rin fan de jierren krigen fersetsgroepkes kontakt mei elkoar en ûntstiene der netwurken fan fersetsgroepen frijwat joadske ûnderdûkers koenen mei dêrtroch in plak krije yn westlauwersk fryslân yn de lêste faze fan de kriich nei de ynvaazje yn frankryk july kaam der in goed organisearre fersetsbeweging fan e grûn dy t sels in aktive rol spylje koe by de help oan de kanadeeske befrijers yn april op desimber fierde dat ferset de ferneamde oerfal op it hûs fan bewar yn ljouwert út wêrby t fersetslju befrijd waarden sûnder dat der in skot lost waard de fryske fersetsgroepen kamen troch britske droppings boppe fryslân oan in wapenreau foar man op april kaam de befrijing foar wolvegea dokkum in dei dêrnei ljouwert waard frij op april makkum op de e de dútske soldaten op de eilannen waarden sa t it like fergetten op juny waarden de lêste soldaten fan skiermûntseach nei wilhelmshaven brocht nei de twadde wrâldkriich is fryslân wer in provinsje fan nederlân nei it ôfgean fan it dútske legerbestjoer wurdt de bestjoerlike sitewaasje wer itselde as foar de twadde wrâldkriich dútslân wurdt yn ferskillende besettingssônes opdield de fryske gebieten yn dútslân foelen tusken ûnder de britske besettingssône yn de earste jierren nei de twadde wrâldkriich moast alles wer opboud wurde wat troch de oarloch ferneatige wie under oaren tsjerken treinspoaren en gebouwen moasten wer makke wurde boppedat waarden der jonge militêren mei ienheden as it saneamde bataljon fryslân nei nederlânsk ynje stjoerd om diel te nimmen oan de polisjonele aksjes de doetiidske minister presidint willem drees prate sels fan vier jaar nachtmerrie as er it oer de yndonesyske ûnôfhinklikensoarloch fan hie neist it weropbouwen fan nederlân en de oarloch yn yndoneezje wie minister presidint willem drees ek ferantwurdlik foar de opbou fan de fersoargingssteat hy hat ferskillende oansetten jûn om sosjale wetjouwing te meitsjen hy sette him benammen yn foar minsken sûnder wurk de âlderen en de min betelle arbeiders nei de twadde wrâldkriich kaam de ruilferkaveling goed op gong it proses om stikken boerelân byinoar te krijen wie al foar de twadde wrâldkriich begûn mei de ballumer mieden op it amelân as earste gebiet dat ruilferkavele waard yn de jierren waarden fierders mei in eksperimint yn de rottefalle ynsichten opdien dy t fierders yn de rest fan nederlân tapast wurde soene en dy t laten ta in ferbreding fan it ramt dêr t ruilferkavelingen stal yn krigen yn de twadde helte fan de tweintichste iuw kriget it hiele ruilferkavelingsproses syn beslach en feroartet it oansjen fan it fryske plattelân binnen tsientallen jierren gâns de fryske beweging hat nei de twadde wrâldkriich syn grutste bloetiid sa waard yn it taboe op it frysk sprekken yn de steaten trochbrutsen en kamen der frysksinnigen op wichtige posysjes yn bestjoer en parse ferskate friezen kamen op foar it brûken fan harren taal oarsom wienen der minsken dy t foarkomme moasten by de rjochter om t se frysk skriuwden of frysk praten dêr kaam hurde krityk op fan ûnder oaren de haadredakteur fan de hearrenfeanster koerier fedde schurer troch syn hurde krityk moast hy ek by de rjochter foarkomme om t er de rjochterlike macht misledige hawwe soe by it proses tsjin schurer wie in grutte kliber folk gearkommen foar it rjochtsgebou yn ljouwert ut de drokte en foaral de aksjes fan de polysje ûntstie der in opskuor de dei fan it proses tsjin schurer en it opskuor dat dêrby plakfûn waard bekend as kneppelfreed in dei dy t fan grutte betsjutting west hat foar de rjochtlike status fan it frysk yn wurde meartalige skoallen tastien en fan ôf mei der yn de rjochtseal frysk brûkt wurde it gefoel fan grutskens en selsstannigens yn e maatskippij fan nei de oarloch docht ek bliken út it troch de hiele steaten oannommen desintralisaasjerapport fan begjin yn wiene by it grinslânske doarp slochteren grutte foarrieden ierdgas ûntdutsen fjouwer jier letter waard dat feit bekend makke dêrmei wie in grutte en rike boarne fan ryksynkomsten bleatlein mar omdat it ierdgas eins haadsaaklik yn de grûn fan grinslân en nei letter bliken die ek mar dan minder as yn grinslân yn fryslân en drinte siet waard it gas ûnderwerp fan politike en finansjele easken fan noardlike aksjegroepen politike partijen en bestjoerders de lobby foar it regionale ekonomyske belang yn it ramt fan de gasjilden feroare neat oan it belied fan de haach oangeande it ierdgas in politike organisaasje dy t him wol mei súkses foar it regionale belang ynsette is de fryske nasjonale partij dy t yn oprjochten waard en letter yn ferskillende gemeenten koalysjes oangie fryslân is benammen nei de twadde wrâldkriich feroare fan in gewest dat foar it grutste part agrarysk wie yn in regio dêr t noch mar in hiele lytse minderheid syn bestean yn de lânbou fynt yn wurke sawat fan de fryske beropsbefolking yn de agraryske sektor yn noch mar sa n tagelyk mei dy ûntjouwing is it demografysk swiertepunt fan de provinsje ferskood fan it westen nei it easten de bouhoeke de lege midden en de greidhoeke hiene oan de ein fan de iuw minder wurkgelegenheid as yn dêrfoaroer waard de wâldhoeke as wen en wurkgebiet fan hieltyd mear belang mei troch it ierdgas yn grinslân wurdt de ekonomyske sitewaasje yn nederlân yn de sechtiger jierren better de geunstige ekonomyske sitewaasje fan dútslân yn de jierren fyftich en sechtich waard as wirtschaftswunder omskreaun der wurde in protte nije huzen oplevere en de minsken hawwe wer jild foar lúkse produkten der ûntstean nije subkultueren lykas de flowerpower yn de lette sechtiger jierren de jongerein wie kritysk oer it gesach en makke him los fan âlde gewoanten de útfining fan de antykonsepsjepil befoardere de seksuele revolúsje seks en fuortplanting waarden tenei los fan elkoar besjoen en oer it tema seks wie net langer mear in taboe de ferbettere ekonomyske sitewaasje it opkommen fan de subkultueren en de seksuele revolúsje late ta de yndividualisearring froulju krigen dêrtroch in gruttere frijheid mei troch de bettere foarsjennings dy t in relative finansjele ûnôfhinklikens mooglik makken yn de santiger jierren feroaret de bestjoerlike yndieling yn east fryslân en noard fryslân by in bestjoerlike weryndieling yn sleeswyk holstein wurde op april de trije bestjoerlike landkreisen eiderstedt husum en sdtondern gearfoege yn it kreis nordfriesland it greeflike east fryslân foel bestjoerlik ûnder it regierungsbezirk aurich dat de stêd emden en de hjoeddeiske krite auwerk lier en wittmund omfieme yn waard dat regierungsbezirk gearfoege mei it nije regierungsbezirk weser iems dat yn opheft waard troch de tanimmende mobiliteit feroare de doarpsfunksje yn de twadde helte fan de e iuw gâns it boek hoe god verdween uit jorwerd fan skriuwer geert mak omskriuwt dy feroarings nei de twadde wrâldkriich yn roman foarm ien fan de gruttere ynfrastrukturele feroaringen yn fryslân nei de oarloch is it ferdwinen fan it skûtsje as it wichtichste transportmiddel yn e jierren fjirtich fyftich en sechtich wurde rûnom yn fryslân diken oanlein troch in bettere ynfrastruktuer koenen de minsken fierder fan hûs oan it wurk de oanlis fan sneldiken of diken mei fjouwer rydstroken moast lykwols wachtsje dy ynfrastrukturele projekten krigen earst yn e jierren tachtich en njoggentich har beslach yn de jierren santich en tachtich wie der in trend dat minsken út de stêd wei in hûs sochten op it plattelân dêrtroch koe it wêze dat it ynwennertal fan ljouwert sakke fan ynwenners yn nei ynwenners yn yn de tachtiger en njoggentiger jierren waarden grutte wenwiken by de doarpen boud dy t troch tsjinstanners dêrfan grize skimmel neamd waarden earst yn e jierren njoggentich liket de trend fan de stêd nei it plattelân ôf te nimmen by einsluten komt ljouwert yn wer op in ynwennertal fan minsken sa n ynwenners mear as om wikipedy hat ek in temaside oer de skiednis fan fryslân in sport is in fysyk spul of tinkspul dêr t neffens in reglemint wedstriden yn spile wurde foar in kampioenskip dat wol net sizze dat der allinnich soksoarte wedstriden spile wurde mar mear dat der njonken de regels fan it spul ek de regels binne foar it organisearjen fan wedstriden sport is al bekind út de klassike âldheid yn it bysûnder wit men dat ferskate steaten doe spullen organisearren de ferneamdste fan dy spullen wienen de olympyske spullen yn de moderne tiid krige de ynternasjonale sport mei it opkommen fan de naasjes in grutte ympuls wat úteinlik laat hat ta de hjoeddeiske opset mei lânskampioenskippen en wrâldkampioenskippen sporten kinne nei kenmerkende hanneling yn kategoryen opdield wurde hjir in yndieling yn kategoryen mei foar eltse kategory wat foarbylden sporten dêr t op in formele wize by fochten wurdt sporten dêr t by besocht wurdt de bal of wat oars yn it doel fan de tsjinstander te spyljen sporten dêr t by besocht wurdt de bal sa werom te spyljen dat de tsjinstander in fout makket sporten dêr t in doel rekke of helle wurde moat in kenmerk fan dizze sporten is dat der gjin trochgeande ynteraksje is by dizze sporten giet it meast om it ôflizzen fan in ôfstân yn sa min mooglik tiid it komt lykwols ek foar dat der in sa grut mooglike ôfstân yn in beskate tiid ôflein wurde moat sporten dêr t op ien stuit gâns de prestaasje levere wurde moat alhoewol t dizze sporten faak besibbe binne mei de doersporten is hjir de útfiering it doel dizze sporten binne dwaande mei it behearskjen fan it ûnbehearskbere in auto in boat in hynder it doel kin de faasje wêze mar ek de graasje dit binne sporten dy t meast op geastlike feardigens oankommme der binne ek sporten dy t opset binne as kombinaasje fan twa of mear oare sporten njonken nei type hanneling wurde sporten ek op oare wizen yndield de sportwrâld is almeast organisearre yn sportferienings lanlike sportferienings en wrâldsportassosjaasjes in bysûnder plak wurdt ynnaam troch de organisaasjes fan sporteveneminten lykas de olympyske spullen wikipedy hat ek in temaside oer sport snits nederlânsk en offisjeel sneek is in eardere gemeente e súdwesthoeke fan fryslân dy t bestie út e stêd snits mei syn klokslach en sûnt de gemeentlike weryndieling fan trije doarpen te witten ysbrechtum loaingea en offenwier de gemeente hie op jannewaris in befolking fan minsken en besloech in oerflak fan km² wêrfan km² oerflaktewetter snits krige yn stedsrjochten wat beskôge wurde kin as it bejin fan it gemeentlik bestjoer op jannewaris fúzjearre de gemeente snits mei de gemeenten boalsert nijefurd wymbritseradiel en wûnseradiel ta de nije gemeente súdwest fryslân wêrfan t de stêd snits it haadplak waard snits is ûntstien op in sânwâl mei t de himdyk oanlein wie kaam der yn snits in syl dêr t it wetter troch snits de himdyk kruse dy himdyk rint hieltyd noch troch snits allinnich is yn de âlde binnenstêd net mear krekt te sjen wêr mei t de middelsee yn de omkriten fan snits as ferbining ferdwûn wie waard de funksje fan de snitser aldfeart wichtiger dit is in wetter nei gedachten in riid dat troch de raarderhim nei it noarden rint snits krige fan ôf ien as mear stedsrjochten of it kin ek wêze dy t it dy rjochten sels naam it âldste stêdboek dat fan de stêd oerbleaun is moat in kopy wêze fan in boek fan dat almeast wurdt rekkene dat snits dat jier ien fan de fryske stêden waard dit wie it begjin fan in gouden iuw as hannelsstêd it gong sels sa goed dat doe t de stêd yn yn konfikt kaam mei grins de stêd frij maklik it jild opbringe koe om in nije stedsgrêft en stedswâl oan te lizzen dy t ek om de stedsútwreidings fan dy tiid hinnen rûnen yn likernôch waard op de kant fan de wâl noch in stedsmuorre setten wêrmei snits fan dy tiid ôf de ienichste stêd mei muorren yn fryslân wie yn de e iuw waarden de muorre en wâlen wer weihelle om t der ferlet wie fan kades njonken it bolwurk is der fan de wâlen no neat mear oer fan de tsien poarten en oare tagongen binnen der noch twa oer de iene is in lytse trochgong troch it bolwurk de oare is de sierpoarte dy t yn op de heecheinster piip boud is de snitser wetterpoarte troch it waachrjocht en it steapelrjocht is snits al sûnt iuwen in hannelsstêd fan belang sa n fan alle bûter fan fryslân waard yn snits wage en ferhandele de lapkepoepen clemens en august brenninkmeier stiften hjir yn de ferneamde kleanstring ca en ek harren kollega stockman dy t no grut is yn finlân hie hjir syn earste winkel sneek hat fierder stielyndustry masinebou en in touwurkfabryk it king fabryk stiet yn sneek en sûnt stiet der ek it earste japânske fabryk yn jeropa yoshida ykk út kurobe wat no de susterstêd fan snits is it winkelsintrum fan snits wurdt brûkt troch de hiele súdwesthoeke en troch de wettersport fan ûnder oaren de snitser mar de stêd hat ek fierders in sintrumfunksje ûnder oaren mei twa grutte skoallemienskippen it bogerman en it magister alvinus en mei it antoniussikehûs snits is in ferneamd wettersportsintrum mei sa n wettersportbedriuwen en mei jachthavens op de snitser mar wurdt in protte sile en sûnt wurdt dêr ek earste wike augustus de snitswike hâlden it grutste binnenwetter sylevenemint fan jeropa snits is ek it plak fan wêrút de alvestêde fytsfjouwerdaagse organisearre wurdt en fansels komt de alvestêdetocht der ek by lâns de stêd hat twa museums it frysk skipfeart museum en it nasjonaal modelspoarmuseum op novimber wie de yntocht fan sinteklaas foar de lannelike telefyzje yn snits oer it wetter binne der ferbinings yn seis rjochtings de houkesleat nei de snitser mar en it prinsesse margrietkanaal de wâldfeart nei wâldsein en nei stienwyk de geau nei drylts en de súdwesthoeke de frjentsjerter feart nei frjentsjer de swette nei skearnegoutum en ljouwert en de snitser aldfeart nei de raarderhim op it lân hat snits twa stasjons oan it spoar fan ljouwert nei starum en leit it oan de sneldyk a fan noard hollân nei grins yn waard it houkesleat akwadukt iepene wêrmei no in folsleine rûnwei om snits hinne leit de e iuw of santjinde iuw rûn fan jannewaris oant desimber yn de nederlannen wie dit de gouden iuw in tiid fan bloeiende hannel voc wic en grutte foarútgong op it mêd fan e skiene keunsten teffens wie it de tiid fan e tachtichjierrige oarloch mei spanje foar westerlauwersk fryslân wie dit lykwols in minne tiid ferskate kearen kaam de pest nei fryslân en it folk wie wurch nei t it mear as in iuw troch frjemde kultueren oerhearke wie de oarloch koste allinnich mar minsken en jild it frysk wie as skriuwtaal hast ferdwûn allinnich fan gysbert japiks waard noch fryske literatuer publisearre de skiednis is it gehiel fan al wat bard is yn it ferline fan de minsk en de stúdzje dêrfan skiednis wurdt beskôge as in tûke fan sosjale wittenskip om t it aksint fan de stúdzje leit op de minsklike skiednis lykwols om t it grutste part fan de totale skiednis net minsklik is omfiemet it ek fjilden besibbe oan tûken fan wittenskippen bûten de sosjale wittenskip fjilden fan stúdzje binnen de skiednis omfieme ûnder oaren foar de stúdzje fan yn it bysûnder de skiednis fan it minskdom wurdt de tiid ferparte yn wurkbere stikken hjirfoar binne ferskate kriteariums dy t ek noch wer kombinearre wurde kinne gronology kultuer lokaasje en ûnderwerp in foarbyld fan in skiedkundich mêd is dan de argentynske arbeidersbeweging yn in tiidrek fan transysje oersjoch fan wikipedy siden oer skiednis littenseradiel offisjeel frysk nederlânsk littenseradeel wie in gemeente yn it noardwestlike part fan e nederlânske provinsje fryslân dy t himsels lange tiid oanpriizge mei it biedwurd it hert fan e greidhoeke de gemeente ûntstie yn út e fúzje fan e eardere gemeenten baarderadiel en hinnaarderadiel op april hie littenseradiel in befolking fan minsken de gemeente besloech in oerflak fan km² wêrfan km² oerflaktewetter op jannewaris waard de gemeente opheft en ferdield ûnder trije buorgemeenten littenseradiel lei yn it noardwesten fan fryslân en makke diel út fan e greidhoeke de noardgrins fan e gemeente foel hast persiis gear mei de skieding tusken de greidhoeke en de bouhoeke littenseradiel waard yn it noarden begrinzge troch de gemeente menameradiel yn it noardwesten troch frjentsjerteradiel yn it westen en suden troch súdwest fryslân en it easten troch ljouwert foar hie littenseradiel fierders yn it súdeasten in grins mei boarnsterhim en foar grinzge it yn it suden oan wymbritseradiel en yn it westen oan wûnseradiel littenseradiel hie in oerflak fan yn totaal km² wêrfan t km² út lân bestie en km² út oerflaktewetter de wichtichste ferkearsier wie de provinsjale wei n fan ljouwert nei boalsert dy t fan noardeast nei súdwest dwers troch de gemeente rûn it lânskip fan littenseradiel waard bepaald troch iepen greidlân mei rûnom doarpkes en buorskippen dy hiene har foar in grut diel ûntjûn oan e iggen fan e eardere middelsee dêr t de krite yn e dagen fan alearen troch foarme wie de âlde opfearten nei de swette wiene foar in part noch yntakt en hjir en dêr wiene de âlde middelseediken noch goed werkenber de bekendste dyk fan littenseradiel de slachte wie lykwols gjin middelseedyk mar in polderdyk dy t fan kûbaard oant easterwierrum troch de gemeente slingere der leine doarpen yn littenseradiel it haadplak fan e gemeente wie wommels en de oare doarpen wiene baaium baard bears boazum britswert easterein easterlittens easterwierrum hidaard hilaard hinnaard húns iens itens jellum jorwert kûbaard leons lytsewierrum mantgum reahûs rien spannum waaksens weidum winsum wiuwert en wjelsryp fierders omfieme littenseradiel ek noch de folgjende buorskippen littenseradiel ûntstie by de grutte gemeentlike weryndieling fan doe t de eardere gemeenten baarderadiel en hinnaarderadiel ûnder druk fan boppenôf gearfoege waarden dat gie net fan herten mei t baarderadiel in liberale en sosjalistyske politike tradysje hie wylst hinnaarderadiel krekt in bolwurk fan e konfesjonele partijen wie dat it gemeentehûs fan hinnaarderadiel yn wommels de sit fan it bestjoer fan e nije gemeente waard sette yn baarderadiel en yn t bysûnder yn it eardere haadplak mantgum in soad kwea bloed mei t men dêr fan betinken wie dat dy finen fan hinnaarderadiel harren op snoade wize it haadplak fan e nije gemeente ûntfytmanne hiene nettsjinsteande dat wie littenseradiel in folle better slagge produkt fan e gemeentlike weryndieling fan as bgl de buorgemeente boarnsterhim dy t fuortkaam út e fúzje fan raerderhim idaerderadiel en utingeradiel mar nea in echte ienheid waard oarspronklik wie de offisjele namme fan e nije gemeente littenseradeel mar op jannewaris waard dat troch de gemeenterie formeel feroare yn littenseradiel yn fierde littenseradiel as trêde fryske gemeente nei tytsjerksteradiel en boarnsterhim fryske plaknammen yn yn en waard de gemeente troch it algemeen dagblad útroppen ta feilichste gemeente fan nederlân yn e jierren wie der in skoftlang sprake fan dat littenseradiel mei wûnseradiel en boalsert in nije gemeente foarmje soe mar dat plan kitste op t lêst ôf op e winsk fan littenseradiel om selsstannich te bliuwen dêrop sochten wûnseradiel en boalsert nauwere gearwurking mei gemeenten yn e súdwesthoeke mei as resultaat it ûntstean fan e fúzjegemeente súdwest fryslân yn uteinlik bliek de selsstannichheidswinsk fan littenseradiel net hâldber yn juny spriek de gemeenterie him út foar de opdieling fan e gemeente wêrby t in part by súdwest fryslân komme soe en in oar part by ljouwert fjouwer doarpen yn it noarden fan e gemeente krigen dêrnjonken de mooglikheid foarlein om har oan te sluten by de doe noch nammeleaze fúzjegemeente dy t yn noardwestlik fryslân ûntstean soe wêr t se op dêrta holden ynspraakjûnen yndie foar keazen sadwaande kamen op jannewaris doe t littenseradiel opheft waard de doarpen baard bears easterlittens hilaard húns jellum jorwert leons mantgum en weidum by de gemeente ljouwert te hearren fierders waarden boazum britswert easterein easterwierrum hidaard hinnaard iens itens kûbaard lytsewierrum reahûs rien waaksens wiuwert en wommels ûnderdiel fan súdwest fryslân wylst baaium spannum winsum en wjelsryp nei de waadhoeke giene littenseradiel hie sûnt syn ûntstean yn in ynwennertal dat om e hinne skommele op jannewaris hie it in befolking fan minsken en op april wiene der ynwenners de befolkingstichtens bedroech doe minsken de km² op jannewaris wie de befolking fan e gemeente sa oer de ûnderskate doarpen ferspraat de lêste boargemaster fan littenseradiel wie johanneke liemburg fan e pvda hja beklaaide dy funksje sûnt doe t se har partijgenoat johan oldenziel opfolge sûnt wiene de beide wethâlders fan littenseradiel marja reijndorp fan sam littenseradiel en bram bonnema fan e fnp sam littenseradiel kaam yn fuort út e fúzje fan e pleatslike ôfdielings fan e pvda grienlinks en d de gemeenterie fan littenseradiel bestie út sitten hjirûnder de gearstalling fan e rie út e ferskillende politike partijen fan oant wommels is in doarp dat sintraal yn de fryske greidhoeke leit yn de gemeente súdwest fryslân it wie foarhinne it haadplak fan de gemeente littenseradiel en foar de gemeentlike weryndieling fan wie it it haadplak fan e gemeente hinnaarderadiel op jannewaris ferlear it syn haadplakfunksje doe t it mei in grut diel fan littenseradiel ta de gemeente súdwest fryslân kaam te hearren ta wommels wurde njoggen buorskippen en útbuorrens rekkene wêrûnder littenserbuorren it is in terpdoarp wêrfan t de skiednis neffens argeologyske fynsten werom giet oant yn e romeinske tiid letter hie it in wichtige rol yn de fryske suvelhannel neffens offisjele gegevens fan e gemeente littenseradiel hie wommels yn ynwenners wommels leit min ofte mear sintraal yn e fryske greidhoeke tusken ljouwert snits frjentsjer en boalsert yn oan e noardwestkant rint de autowei n by it doarp lâns dy t boalsert mei ljouwert ferbynt dêrby leit wommels op likernôch in trêdepart fan e ôfstân tusken dy beide stêden rekkene fan boalsert ôf de slachte rint ûngefear km súdwestlik by wommels lâns de trochgeande diken troch it doarp binne de hottingawei út e rjochting boalsert burchwert waaksens en kûbaard de walperterwei út e rjochting ljouwert spannum en iens en yn mindere mjitte de van sminialeane út e rjochting easterein de walperterwei giet by de krusing mei de van sminialeane oer yn de terp dy t sels by de brêge oer de boalserter feart oergiet yn e hottingawei dy boalserter feart soarget foar in wetterferbining fan wommels mei boalsert en mei de frjentsjerter feart de wommelser opfeart dy t it doarp eartiids ferbûn mei easterein itens rien en sa fierder is net mear befarber under wommels falt ek de útbuorren littenserbuorren westlik fan it eigentlike doarp oare útbuorrens dy t ta de himrik fan wommels rekkene wurde binne braard britsaard fyns sippens swyns tellens tywert en it eardere westerlittens yn e noch geve terp fan wommels is romeinsk stienguod fûn en yn e terpsoal fan e eardere state stapert no ek part fan wommels is bonkemateriaal opdold út e iere izertiid wat de âldste spoaren fan bewenning binne dy t ea op e fryske klaai fûn binne troch syn sintrale lizzing op it plattelân fan e greidhoeke hat wommels nei de midsiuwen lang in plak fan belang foar de fryske suvelhannel west dêrfan tsjûgje yn wommels noch inkele âlde tsiispakhuzen wommels wie yn elts gefal fan e midsiuwen ôf it haadplak fan e fryske gritenij hinnaarderadiel oarspronklik moat it folle lytsere doarp hinnaard dy funksje ferfolle hawwe en letter skynt wommels datoangeande frijwat striid leverje moatten te hawwen mei it buordoarp easterein dy t it lykwols yn syn foardiel wist te beslissen under de frânske tiid wie wommels fan oant in selsstannige gemeente dy t op oktober wer by de gritenij sûnt gemeente hinnaarderadiel kaam wommels bleau dêrnei it haadplak fan hinnaarderadiel oant dat op jannewaris yn it ramt fan e doetiidske gemeentlike weryndieling tegearre mei de buorgemeente baarderadiel opgie yn e nije gemeente littenseradiel dêrby ûntstie frijwat strideraasje oer de fraach oft wommels of mantgum it haadplak fan baarderadiel it haadplak fan e nije gemeente wurde moast neffens de folkswiisheid sa t dy yn e doarpen fan littenseradiel libbet waard it pleit dêrby yn it foardiel fan wommels besljochte om t de gemeente hinnaarderadiel koart foar de gemeentlike weryndieling in folslein nij gemeentehûs bouwe litten hie yn it reade mantgum waard dêr kweade opset yn sjoen troch dy finen fan wommels dy t sa mantgum de status fan haadplak ûntfytmanne hiene dat wie in saak dy t yn mantgum sa gefoelich lei dat de hollen der dêr tweintich jier nei de weryndieling noch altyd hjit oer te krijen wiene nei de nije weryndieling fan jannewaris wêrby t littenseradiel opheft waard kaam wommels by de gemeente súdwest fryslân te hearren yn e buorren fan it doarp stiet de jacobitsjerke dy t datearret út it begjin fan e sechstjinde iuw binnendoar hingje roubuorden fan e famyljes sminia en jongema fierders is yn wommels oant e strjitte it ald hiem ek it museum it tsiispakhûs fêstige yn sa t de namme al oanjout in âld tsiispakhûs yn dit museum wurdt de suvelskiednis fan wommels en it omlizzende gebiet beljochte under sportleafhawwers is wommels benammen bekend op fan de freulepartij dat is in ferneamde en prestizjeuze keatspartij foar jonges yn e leeftydskategory fan oant jier dy t sûnt elts jier persiis ien wike nei de pc fan frjentsjer holden wurdt de freulepartij is de wichtichste keatswedstryd foar jongerein yn fryslân it evenemint waard oarspronklik it ûnbeboude part fan de terp yn it sintrum fan it doarp organisearre dêr stiet ek noch altyd it boarstbyld fan frelle clara jacoba de vos van steenwijk dy t jierren oanien de gouden horloazjes foar it winnende partoer beskiber stelde de wedstryd wurdt lykwols al tsientallen jierren lang op it sportfjild efter it gemeentehûs ferkeatst in oar evenemint dat op jierlikse basis yn wommels plakfynt is it muzykfestival slachtepop dat op e terp fan e buorskip littenserbuorren holden wurdt deunby sawol de slachtedyk as de slachtebrêge ta dit barren heart ek in keatswedstryd dy t de wylde nachtkeatspartij hjit fierders wurdt op in sneon yn e earste helte fan septimber yn wommels en omkriten de triatlon wommels holden fan oant en mei fûn mids septimber yn wommels it greidhoek festival plak in festival mei muzyk keunst en kultuer it kafee it reade hynder stiet yn it sintrum fan wommels op e trijesprong fan e walperterwei de terp en de van sminialeane mei rjocht dêrfoaroer kafetaria it fôltsje wommels hat in eigen jumbo supermerk oan de terp en ferskate oare winkels wêrûnder in kleanboetyk en in slachterij ek is der in lytse biblioteek en op it bedriuweterrein oan e noardkant fan it doarp is bistedokterspraktyk it griene hert fêstige it gemeentehûs fan littenseradiel en dêrfoar fan hinnaarderadiel stie ek yn e doarpskearn oan e keatsebaen it doarpshûs en sealesintrum it dielshûs is efter de supermerk te finen oan t bosk it needlijende iepenloftswimbad de klomp oan e walperterwei balansearret al jierrenlang op it rântsje fan it fallyt oan e súdlike râne fan it doarp is fierders it fersoargingstehûs nij stapert fêstige wenfoarm tywerthiem is foar begelaat wenjen op it mêd fan it ûnderwiis hat wommels noch twa basisskoallen de iepenbiere basisskoalle de opslach en de kristlike basisskoalle it fûnemint dy t fuort njonkeninoar oan e walperterwei steane fierders is der ek oan e walperterwei mar tichter by de doarpskearn in skoalle foar fuortset ûnderwiis dy t yn begûn as in ulo en him letter ûntjoech ta de kristlike skoalle foar mafu nij walpert neamd nei in eardere state by wommels dizze mavo gie yn op yn it bogerman kolleezje fan snits en kaam doe kristlike skoallemienskip bogerman kolleezje lokaasje wommels te hjitten dizze njonkenfêstiging fan it bogerman sil yn definityf ticht gean wommels hat in feriening foar doarpsbelang dy t syn gearkomsten organisearret yn doarpshûs it dielshûs der is in eigen doarpskrante dy t fan diggelfjoer hjit de stifting terplûden organisearret kulturele aktiviteiten yn feest en muzyktinten der bestiet ek in kommisje foar doarpsfeesten dy t ornaris ienris yn it jier holden wurde yn in feesttinte op de terp de keatsferiening fan wommels hjit nocht en wille en de pleatslike tennisferiening boskrâne fierders is der ek in toanielselskip en in badmintonferiening yn it doarp sjoch foar in opsomming fan alle strjitnammen yn wommels de side strjitten yn wommels hurdegaryp is in doarp yn de gemeente tytsjerksteradiel dwers troch it doarp rint de grinzer strjitwei de dyk fan ljouwert nei grins it doarp is al yn de e iuw of earder ûntstien mar doe lei it al súdliker oan de simmerdyk hurdegaryp hat likernôch ynwenners dy t ek wol mei in skelnamme oaljekoeken neamd wurde it doarp hat in lange skiednis hurdegaryp betsjut safolle as in hurd stik lân hurde gea ripe it is hurd mei t it sângrûn is en de omlizzende greiden binne klaaigrûn de klaai is ynklonken it sân net en dêrom leit hurdegaryp wat heger as de omkriten dêrom is t net frjemd dat al yn de midsiuwen minsken harren nei wenjen set hawwe op dit hegere stik lân it ferhaal giet dat wynterdeis it eartiids in wiete boel wie op it lân rûnom en foaral súd fan hurdegaryp de simmerdyk dy t dêr leit hjit sa mei t it allinnich simmerdeis in goeie wei wie as it al te mâl gong kamen de minsken út sels tytsjerk mei harren kij en skiep en hinnen en sa nei hurdegaryp wylst hja yn tytsjerk wiete fuotten hiene oft dat wier is is net seker yn e trettjinde iuw stie der al in tsjerke oan de simmerwei dêr t no de iisbaan kanofiver leit dizze tsjerke is al lang lyn ôfbrutsen stikken dêrfan lykas stiennen en tekpannen wurde noch wol fûn yn de folkstunen op de hurdegarypster warren neist it fuotbalfjild fan v v h de nije tsjerke út stiet oan e ryksstrjitwei fan de e iuw ôf hat der in stins stien by hurdegaryp de grovestins fan it gebou is neat oerbleaun it is yn ôfbrutsen nei in brân hjoeddeisk stiet by it hoeksterpaed in djoer nijbouhûs op it plak dêr t de stins stien hat oan fjouwer siden rint in sleat nei alle gedachten de âlde grêft it bouwurk hat der sawat útsjoen as de skierstins yn feanwâlden yn waard de swartewei út trochlutsen oant grins doe hat hurdegaryp in stopplak fan e postkoets krigen it wapen fan it doarp hat dêrom in koperen posthoarn op in read swart reade eftergrûn fertikaal skieden troch twa tinne wite stripen hjoeddeis is hurdegaryp foaral in grut nijboudoarp oan de binnentrochwei fan ljouwert nei grnslân foarhinne hie it fjouwer legere skoallen foar in pear tûzen ynwenners de w m oppdykskoalle de hindrik algraskoalle protestantsk no tegearre fierder gong as cbs de winde en obs nije winnige no fuort en obs de fûgelflecht bestiet noch ûnder de namme obs hurdegaryp de twa skoallen cbs de winde en obs hurdegaryp húsmanje yn it nije bernsintrum it boulân de oppedyk hie earst in eigen beukerskoalle de einekoer it tjalling koopmanskolleezje is de iennichste middelbere skoalle hurdegaryp hat fierders in lyts winkelsintrum de fuormanderij tiisdeis en freeds wurdt dêr in lytse merke holden oftewol tiisdei nuten en freed twa kreammen mei tsiis en fisk rûnom leit in protte natoer sa binne der oan de noardside japmuoi s kolk it ottema wiersmareservaat en de sippenfennen dêr t kanofard wurde kin boatsjes binne te hier by dûke lûk yn feanwâlsterwâl westlik leit it swarte gat in marke mei elzeboskjes deromhinne it wetter is helder mei in protte fisk swimme en farre is net tastien it is gefaarlik djip en ûnberekkenber troch eardere sânwinning besuden it doarp hurdegaryp leit in smûk park de saneamde kanofiver dêr t lykwols net faak in kano is wol kin der tige goed reedriden wurde mei t der beammen rûnom steane yn it park kin ek moai kuiere wurde en der sitte sels iisfûgels yn de simmer waard jierliks oant en mei by hurdegaryp it wâldrockfestival hâlden dêr t in protte minsken op ôf kamen mei de oanlis fan de sintrale as wurdt ferwachte dat it trochgeand ferkear troch hurdegaryp ôfnimme sil der is in feriening fan doarpsbelang hurdegaryp hat in multi funksjoneel sintrum mei de namme it maskelyn it âlde doarpshûs de schalmei is sloopt der wurdt in húsdokterpraktyk boud de doarpskrante tusken wâld en wetter tww komt sa n tsien kear yn t jier út oan de van weerden poelmanstrjitte stiet buerthûs de wissel hjir sit ek de speel o teek foar de âlderein is der soarchsintrum bennemastate abe bonnema syn monumintale filla waard nei syn ferstjerren it ûnderkommen fan it konsulaat generaal fan mauritanië hast alle strjitnammen yn hurdegaryp binne offisjeel yn it frysk tytsjerksteradiel offisjeel frysk nederlânsk tietjerksteradeel is in gemeente yn fryslân east fan ljouwert yn de wâlden de gemeente hat ynwenners desimber en in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de gritenij tytsjerksteradiel waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke by de grutte gemeentlike weryndieling fan jannewaris moast tytsjerksteradiel ûnfrijwillich it rekreaasjegebiet de griene stjer ôfstean oan ljouwert en it noardeastlike part fan de alde feanen oan boarnsterhim it haadplak is burgum en de oare plakken yn de gemeente binne aldtsjerk earnewâld eastermar feanwâldsterwâl foar in part garyp gytsjerk hurdegaryp jistrum mûnein noardburgum oentsjerk ryptsjerk sumar suwâld tytsjerk en wyns de buorskip bartlehiem by aldtsjerk bekend troch de alvestêdetocht heart ek foar in part ta tytsjerksteradiel de gemeente brûkt sûnt fryske plaknammen op e grins fan tytsjerksteradiel en smellingerlân leit in mar fan bunder de leien fryslân is in provinsje fan nederlân en waard as sadanich oprjochte oan e ein fan e frânske tiid yn de provinsje hie op desimber ynwenners it oerflak beslacht km² wêrfan km² wetter fryslân hat om ende by km kust krekt mear as de helte dêrfan op de fjouwer waadeilannen de provinsje hat âlve stêden en sân en tweintich gemeenten de provinsje is in part fan it fryske wengebiet en om it krekte plak binnen dy gruttere regio fryslân oan te jaan wurdt de provinsje fryslân ek wol westerlauwersk fryslân neamd de fryske fêstewâl wurdt yn it easten en it suden troch lân omsletten yn it easten troch de provinsjes grinslân en drinte en yn it suden troch oerisel en de noardeastpolder de ofslútdyk ferbynt west fryslân yn noard hollân mei de fryske fêstewâl by it plak surch en is de skieding tusken de iselmar en de waadsee de iselmar leit westlik súdwestlik fan de fryske fêstewâl en oan de west en noardkante leit de waadsee de fjouwer waadeilannen dy t by de provinsje hearre binne de natuerlike skieding tusken waadsee en noardsee it heechste punt fan de provinsje fryslân is de meter hege fjoerboetsdún op flylân op de fêstewâl is de boskberch by appelskea mei meter it heechste punt it djipste punt fan de provinsje is meter it gea kin ferdield wurde yn ferskate lânskipsgebieten fryslân hat in ferskaat oan natuergesichten de fryske marren yn benammen de súdwesthoeke binne ferneamd yn de stellingwerven by appelskea binne grutte heidefjilden en stodunen te sjen lykas yn it nasjonaal park drintsk fryske wâld de boskgebieten lizze benammen yn it suden en easten fan de provinsje lykas de bosken yn de omkriten fan it oranjewâld de grutste natoerbehearders yn de provinsje fryslân binne steatsboskbehear natuermonuminten en it fryske gea fryslân bestiet sûnt út gemeenten nei lânoerflak is súdwest fryslân de grutste gemeente dêrnei folget opsterlân nei ynwennertal is de gemeente ljouwert mei ynwenners fierwei it grutst de twadgrutste gemeente nei ynwennertal is sûnt jannewaris de gemeente súdwest fryslân mei in ynwennertal fan minsken yn ûndersteande tabel steane alle gemeenten mei dêrefter it lânoerflak it tal ynwenners per des de befolkingstichtens it trochsneed ynkommen nei ynwenners en it haadplak gemeenten mei in stjerke efter de namme hawwe offisjeel in nederlânske of tuskenbeiden namme dy t net gelyk is oan de fryske namme neffens de klimaatklassifikaasje fan kppen leit fryslân yn in sône mei in cfb klimaat in myld maritym seeklimaat mei troch de ynfloed fan de noardsee de trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de c de trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om ende by de c it tal sinne oeren yn fryslân is yn t jier de trochsnee reinfal beslacht sa n mm yn t jier de measte rein falt yn e hjerst yn de iere maitiid falt it minste reinwetter der binne dagen mei in soad reinwetter mar it measte falt del as storein of lichte rein by in stoarm kin de delslach sa grut wêze dat gemalen pompen en ôfwetteringsynstallaasjes fan it wetterskip fryslân ynset wurde sokke stoarmen komme net faak foar de klimaatgegevens hjirûnder binne fan it automatyske knmi waarstasjon yn ljouwert oare automatyske waarstasjons fan de knmi yn de provinsje fryslân stean yn starum op flylân en op skylge tusken en foar kristus setten de earste minsken har yn it gebiet nei wenjen de minsken wennen doe op terpen troch de romeinen waarden de bewenners op de terpen tusken fly en iems frisii neamd nei it grutte folkeferfarren wie fryslân in heidensk gebiet dêr t de minsken noch hieltyd op terpen wennen om it jier hinne ferdigenet kening redbad mei sukses it heidenske fryslân tsjin de kristlike franken nei de dea fan redbad folget stadichwei de oermastering fan fryslân troch de franken mei de franken komme yn de achtste iuw ferskate missionarissen nei fryslân dy t de friezen kerstenje wolle ien fan de meast ferneamde missionarissen wie bonifatius dy t yn e omkriten fan dokkum stoarn is om it jier hinne begjint de tiid fan de fryske frijheid de fryske frijheid wie in útsûnderingsposysje fan fryslân yn it feodale jeropa fan de midsiuwen ut dy tiid binne fryske rjochtsteksten en oarkonden oerlevere dy t foar it grutste part skreaun wienen yn it aldfrysk it konsept fan de sân seelannen en de upstalbeam binne twa wichtige eleminten yn de fryske frijheid de sân seelannen wienen de sân fryske lannen dy t de fryske frijheid dielden de upstalbeam wie it plak dêr t ôffurdigen út de ferskate fryske lannen benammen yn de e iuw gearkamen om rjocht te sprekken en mienskiplike besluten te nimmen de provinsje fryslân is ûntstien út trije fan de sân seelannen yn einige de striid tusken de skieringers en fetkeapers en it gebiet kaam ûnder saksysk gesach de saksen ferkochten it gebiet yn oan de boergondjers yn de tiid fan de sân feriene nederlannen waard mei it hearlikheid fryslân de grûnslach lein foar de lettere provinsje fryslân it hearlikheid fryslân hie fjouwer goaen westergoa eastergoa sânwâlden en de alve stêden haadstêd en bestjoerlik sintrum waard de stêd ljouwert yn de jierren wie it hearlikheid fryslân feitlik in autonoom gebiet mei in eigen universiteit universiteit fan frjentsjer en de admiraliteit fan fryslân yn de frânske tiid waard de hjoeddeiske provinsje fryslân ûnderdiel fan it keninkryk hollân nei de frânske tiid waard fryslân in provinsje fan it keninkryk fan e nederlannen mar ferlear syn autonome status dy t it wol hân hie yn de tiid fan de republyk de provinsje fryslân wurdt bestjoerd fan it provinsjehûs yn ljouwert út troch de provinsjale steaten fan fryslân en telt op it stuit leden it kolleezje fan deputearre steaten is op it stuit seis man machtich foarsitter hjirfan is de kommissaris fan de keninginne arno brok sûnt bestiet it kolleezje fan fryslân út de partijen pvda cda en fnp yn it kolleezje fan deputearre steaten sitte it tiidrek lit in stadige befolkingsoanwaaks sjen troch de lânboukrisis fan setten mear as fryske lânferhuzers nei de feriene steaten ta op desimber hie fryslân in befolking fan minsken mei in befolkingstichtens fan ynwenners de km² is de provinsje fryslân nei drinte de tinst befolke provinsje fan nederlân neffens ferwachting sil de provinsje yn sa likernôch ynwenners hawwe dêrnei sil it ynwennertal nei alle wierskyn ôfnimme sa likernôch de helte fan de ynwenners fan de provinsje fryslân is kristlik de sifers binne fan it cbs fan fan âlds binne der alve stêden de fryske alve stêden yn de provinsje fryslân de measte fan dizze stêden lizze yn it westlik part fan fryslân by dizze stêden del fynt ek de alvestêdetocht plak hjirûnder in list fan de tsien grutste plakken yn fryslân boarne keamer fan keaphannel febrewaris fryslân hat tsien beskerme stedsgesichten en beskerme doarpsgesichten en in beskerme gebiet yn fryslân wurdt it westerlauwersk frysk it nederlânsk en in ferskaat oan oare taalfarianten dialekten sprutsen it frysk fan de provinsje fryslân wurdt ek wol westerlauwersk frysk neamd om sa it plak fan de fryske taal tusken de oare fryske talen it sealterfrysk en noardfrysk dúdlik te meitsjen wat mear as de helte fan de friezen yn de provinsje fryslân hat it frysk as memmetaal te witten mei dejingen dy t it frysk as twadde taal geregeld brûke meirekkene komt it tal fryskpraters tusken de en persint út dantumadiel is de gemeente dêr t de measte ynwenners it frysk as memmetaal hawwe te witten yn harns is dat it leechst sa likernôch in fearnspart fan de befolking kin neffens eigen sizzen frij aardich frysk skriuwe persint goed de memmetaal is net itselde as de meast sprutsen taal in soad memmetaal sprekkers binne yn e rin fan har libben oerstapt op in oare taal as meast brkte dat jildt foar alle taalgroepen mar it meast foar de dialekt memmetaalsprekkers dantumadiel wie de earste fryske gemeente dy t sawol fryske plaknammen en strjitnammen as ek in frysktalige gemeentenamme hat yn wienen der gemeenten dy t offisjeel fryske plaknammen brûke de offisjele wetternammen binne rûnom yn de provinsje útsein de stellingwerven yn it frysk it frysk hat yn de fryske steaten en yn by de fryske gemeenten de status fan offisjele bestjoerstaal it nederlânsk is de twadde offisjele taal yn de provinsje fryslân ferskate media lykas de ljouwerter krante it frysk deiblêd en gptv brûke nederlânsk en allinnich yn spesjale sytaten of artikels it frysk it nederlânsk komt yn it ûnderwiis op it foarste plak op trijetalige skoallen komme it frysk en it ingelsk dêrnjonken yn de haadstêd ljouwert hie yn sa n persint fan de befolking it nederlânsk as memmetaal yn wie dat persint de oare taalfarianten yn de provinsje fryslân kinne sa yndield wurde it brûken fan de dialekten nimt yn de provinsje fryslân sterk ôf de dialekten wurde benammen noch troch de ldere ginneraasjes brûkt wylst de jongere op it nederlânsk oergeane alhoewol t gauris mei in aksint it oertsjongersk stellingwerfsk waard yn troch persint yn weststellingwerf en troch persint fan de befolking yn eaststellingwerf praat yn it bilt kin sa n tritich persint fan de befolking biltsk prate in foarbyld fan it ôfnimmen fan de dialekten is de delgong fan it stedsk yn ljouwert prate yn noch persint fan de ljouwerters stedsk yn wie dat tebekrûn oant persint de provinsje fryslân is foar in relatyf grut part agrarysk troch it agraryske karakter is de provinsje mei troch de suvelyndustry bekend wurden de toeristyske sektor nimt ek in wichtich plak yn mei it fryske marreprojekt jout de provinsje in stimulâns oan it wettersporttoerisme yn it súdwesten en midden fan de provinsje foar de toeristyske sektor binne fryske eilannen fan grut belang de tsjinstesektor kriget foaral syn beslach yn de gruttere plakken lykas ljouwert it hearrenfean en drachten de beropsbefolking bestie yn út sa likernôch minsken dat wie doe persint fan de nederlânske beropsbefolking yn it jier wie it regionale byp per ynwenner neffens keapkrêft by persint fan trochsnee fan de eu lannen it byp fan de provinsje besloech miljard yn sa n it nederlânske byp troch de provinsje hinne lizze fjouwer sneldiken de a a a en a yn de provinsje binne njoggen akwadukten foar in part binne se ûnderdiel fan it fryske marrenprojekt yn de provinsje fryslân lizze fjouwer spoarlinen ljouwert harns ljouwert starum ljouwert grins en ljouwert swol in mooglik takomstich spoar is it spoar fan grins nei it hearrenfean de haven fan harns is de wichtichste seehaven fan fryslân it van harinxmakanaal en it prinses margrietkanaal binne de wichtichste kanalen foar de grutte skipfeart nei de eilannen ta docht rederij doeksen de feartsjinst fan harns nei flylân en skylge rederij eigen feartsjinst skylge fart allinnich út harns nei skylge ta de rederij wagenborg fart fan holwert nei it amelân en fan lauwerseach nei skiermûntseach foar it loftferkear binne fan belang it fleanfjild drachten mei in ferhurde baan fan meter en it amelân fleanfjild ballum mei in gersbaan fan meter de fleanbasis ljouwert hat twa ferhurde banen en wurdt foar de militêre loftfeart brûkt op flylân is oan de eastkant fan it eilân in lytse helikopterhaven op de unesco wrâlderfskiplist stean de waadsee en it yr d f woudagemaal yn hienen de ferskate fryske musea sa likernôch besikers in ferheging fan sân persint yn ferliking mei it jier neffens museumfederaasje fryslân krigen de neikommende museu mear as besikers natuermuseum it amelân tresoar jopie huisman museum natoermuseum fryslân eise eisinga planetarium frysk museum fersetsmuseum fryslân en museum belvdre op it literêre mêd wurde de measte romans dy t yn de provinsje ferskine yn it frysk skreaun ferneamde fryske skriuwers út it ferline binne gysbert japiks joast halbertsma piter jelles troelstra simke kloosterman fedde schurer rely jorritsma obe postma en rink van der velde nei alle niisneamde skriuwers is in literêre priis neamd wikipedy hat ek in temaside oer de provinsje fryslân yn sweden hie men op it ein fan de e iuw betocht dat men fan de juliaanske kalinder op de gregoriaanske kalinder oergean koe sûnder in sprong fan dagen te meitsjen dat soe barre troch mei yngong fan gjin skrikkeldei mear te nimmen oant sweden lyk wie mei de nije kalinder mar nei t de sweden yn de earste skrikkeldei weilitten hienen dat wol sizze neffens de juliaanse kalinder fûn men út dat it gjin dwaan wie en haw jier in oare kalinder as alle oare lannen yn en hat men al in skrikkeldei hâlden en yn is de sweedske kalinder wer lyk brocht troch in twadde skrikkeldei febrewaris yn de sowjetuny hie men oktober in revolúsjonêre kalinder ynfierd mei alle moannen dagen dy t brûkt west hat oant desimber sa hie men dêr febrewaris en febrewaris men is der net wis fan hoe t de kalinder dy t julius caesar ynsteld hie yn it begjin opboud wie mar it kin goed sa west hawwe dat febrewaris yn it earst dagen hie doe t augustus octavianus mei yngong fan it jier augustus in dei langer makke is dy dei dan by febrewaris weihelle mar yn dy tuskentiid moat eltse skrikkelmoanne sa ien dei mear as njoggenentweintich hân hawwe febrewaris mei tritich dagen om t it yn it begjin noch wat skeef gong mei dy skrikkeldagen hat der dan nei alle gedachten yn f kr f kr f kr f kr f kr f kr f kr f kr f kr f kr f kr en n kr in datum febrewaris west harns nederlânsk en offisjeel harlingen harnzersk harlingen is in gemeente oan e noardwestlike kust fan fryslân op desimber hie dizze gemeente ynwenners fierders hat de gemeente harns in oerflak fan km² dêrfan bestiet fierwei it grutste part km² út oerflaktewetter en mar km² út lân de gemeente harns leit yn it noardwesten fan e nederlânske provinsje fryslân oan e kust fan e waadsee de haven fan harns wurdt brûkt foar frachtoerslach en fiskerij ek farre dêrwei de fearboaten fan rederij doeksen op sawol skylge as flylân oan e lânkant wurdt de gemeente anno begrinzge troch de gemeente frjentsjerteradiel yn it noarden en easten en troch súdwest fryslân yn it suden per jannewaris sil frjentsjerteradiel lykwols opgean yn e nije fúzjegemeente de waadhoeke de gemeente harns beslacht in oerflak fan yn totaal km² dêrfan bestiet fierwei it grutste part km² út it diel fan it waad dat ûnder harns falt en mar km² út lân der lizze trije plakken yn e gemeente harns de stêd harns dêr t it gemeentehûs stiet en de doarpen mullum en winaam fierders meitsje ek de buorskippen almenum de blynse foarryp keningsbuert en ungaboer diel út fan e gemeente de stêd harns krige yn stedsrjochten en dêrmei in eigen bestjoer wat sjoen wurde kin as it begjin fan e gemeente harns iuwenlang stie harns mei de rêch nei fryslân en it gesicht nei de see ta en hie it net in protte op of te krijen mei syn efterlân fan âlds bestiet der dan ek in gruttere bining mei de waadeilannen skylge en flylân as mei it fryske fêstelân dat dy beide eilannen oant ta de provinsje noard hollân hearden makke de kleau tusken harns en fryslân noch djipper oant djip yn e tweintichste iuw wie it sa dat de gerjochtichheid fan e gemeente harns fuort bûten de harnzer stedgrinzen einige pas yn krige de gemeente gebietsútwreiding yn it neidiel fan e buorgemeenten wêrby t de doarpen almenum fan barradiel en it grutste part fan mullum fan it âlde frjentsjerteradiel by harns kamen te hearren almenum dat fan âlds in wichtich plak wie waard neitiid foar in diel ôfbrutsen sadat der nije havenfasiliteiten oanlein wurde koene it restant ferlear de status fan doarp en waard in buorskip by de grutte gemeentlike weryndieling fan koe de gemeente harns fierder útwreidzje en kaam it doarp winaam dat earder ta barradiel heard hie derby te hearren fierders krige harns der doe oan e eastkant ek in grutte stripe plattelânby mei it eastlike part fan mullum in gebiet dat earder ta de âlde gemeente frjentsjerteradiel heard hie yn e jierren wie der lange tiid sprake fan dat harns mei it bilt frjentsjerteradiel menameradiel en in stikmannich doarpen fan littenseradiel opgean soe yn e nije fúzjegemeente de waadhoeke dy t op jannewaris ûntstiet uteinlik besleat de gemeenterie fan harns dêr lykwols fan ôf te sjen en selsstannich te bliuwen net yn it lêste plak om t it dúdlik wie dat it gemeentehûs fan e nije gemeente yn frjentsjer komme soe wat foar in protte harnzers min te ferkropjen wie mei it each op e tradisjonele rivaliteit tusken de beide stêden koartsein woe harns gjin franeker an see wurde yn e gemeente harns wurdt njonken frysk en nederlânsk ek stedsk sprutsen nammentlik it harnzerske dialekt simmerdeis wurde de harnzer fiskerijdagen holden mei aktiviteiten as tobbedûnsjen wrikken en foarstellings fan poadiumkeunsten op april hie de gemeente harns in befolking fan minsken mei in befolkingstichtens fan de km² fan e ynwenners wennen op jannewaris yn e stêd harns yn mullum en yn winaam it fryske folksliet is it liet de alde friezen skreaun troch eeltsje halbertsma en bewurke troch jacobus van loon de meldije fan it liet is fan vom hoh n olymp troch heinrich christian schnoor it liet is yn opnaam yn de earste printinge fan it lieteboek letter frysk lieteboek jacobus fan loon wie ien fan de redakteuren fan it lietboek en hy brocht it tal fan fersen werom fan sân nei fjouwer it earste en it lêste fers binne oernaam hast sa t halbertsma se skreaun hie mar dêr tuskenyn binne mar twa oare fersen opnaam oanpaste ferzjes fan it sechde en fyfte fers it is dizze ferzje dy t al gau populêr wurden is en no as it frysk folksliet beskôge wurdt halbertsma van loon frysk bloed tsjoch op wol no ris brûze en siede en bûnzje troch ús ieren om flean op wy sjonge it bêste lân fan d ierde it fryske lân fol eare en rom klink dan en daverje fier yn it rûn dyn âlde eare o fryske grûn x hoe ek fan oermacht need en see betrutsen oerâlde leave fryske grûn nea waard dy fêste taaie bân ferbrutsen dy t friezen oan har lân ferbûn klink dan x fan bûgjen frjemd bleau by t âld folk yn eare syn namme en taal syn frije sin syn wurd wie wet rjocht sljocht en trou syn leare en twang fan wa ek stie it tsjin klink dan x trochloftich folk fan dizze âlde namme wês jimmer op dy âlders grut bliuw ivich fan dy grize hege stamme in grien in krêftich bloeiend leat klink dan en daverje fier yn it rûn dyn âlde eare o fryske grûn x frysk bloed tsjoch op wol nou ris broeze ind siede ind bonsje throch myn ieren om flean op ik sjong it baeste lacirc n fenn ierde it frysce lacirc n fol ear ind rom klink den in dawerje fier yn it roun dyn acirc lde eare o frysce groun ompolske fen it heage sacirc lte wetter forthroppe op ien terp oaf stins hien d acirc lde friezen yn de wracirc ld net better hjar lacirc n ind frydom wier hjar winsk klink den ind dawerje fier yn it roun dyn acirc lde eare o frysce groun frjemd fen it jok fen frjemde hearen faek earm mar dochs sterk ind fry hoe de acirc lde fries stacirc nfaest by syn menearen hy wier ien fries ien fries stoar hy klink den ind dawerje fier yn it roun dyn acirc lde eare o frysce groun throch waer ind wyn tsjin need ind dea to striden mei t gleaune swird yn d icirc s ren hacirc n wier wille yn dy fromme ticirc den wier t foaacute r de frydom fen hjar lacirc n klink den ind dawerje fier yn it roun dyn acirc lde eare o frysce groun fen buwchjen frjemd ind fy fen ljeawe wirden wier rjocht ind sljocht hjar her tind sin hja beane om neat mar mei de bleate swirden soen s alle thwang ind oerlaest jin klink den ind dawerje fier yn it roun dyn acirc lde eare o frysce groun sa faek throch stoaacute rm yn djippe seacute beditsen oeracirc lde ljeawe frysce groun waerd noait dy taye bacirc n forbritsen dy friezen oan hjar lacirc n forbuwn klink den ind dawerje fier yn it roun dyn acirc lde eare o frysce groun throchloftich folk fen dizze acirc lde namme waes jimmer op dy acirc lders great bljou icirc wich fen dy grize heage stamme ien grien ien kreftich doerjend leat klink den ind dawerje fier yn t roun dyn acirc lde eare o frysce groun der binne fan âlds alve fryske stêden yn westerlauwersk fryslân de measte dêrfan binne ûntstien net troch t se stêdsrjochten fan in hear krigen mar trochdat it omlizzende lân harren as stêden erkend hat meidat de measte hannel earder mei it westen plakfûn en dêr ek de bêste ferbiningen mei see wiene lizze de measte stêden yn it westen fan de provinsje mar twa lizze eastlik fan de eardere middelsee yn sân fan de alve stêden wurdt neist it frysk in eigen dialekt sprutsen nammentlik it stedsk dizze sân dialekten binne as it sterk iis is wurdt winters de ferneamde alvestêdetocht op redens hâlden dêrneist wurdt de alvestêdetocht yn organisearre ferbân noch op ferskate oare wizen ôflein de kuier en fyts alvestêdetochten binne dêr de bekendste fan de stêden fan it kertier augustus is de achtste moanne yn it jier foar de gregoriaanske kalinder en hat dagen de moanne is neamd nei de romeinske keizer augustus oktavianus nei sizzen hat de keizer dizze moanne sels keazen om t kleopatra yn dizze moanne ferstoarn wie foar syn tiid wie dizze moanne sextilis latynsk foar sechde om t it eartiids de sechde moanne wie it wie doe in moanne mei dagen mar augustus woe net dat syn moanne koarter wie as julius caesar syn moanne july en sa binne der twa moannen mei dagen nei elkoar kaam in oare namme foar augustus is rispmoanne de gregoriaanske kalinder is de kalinder dy t op it stuit brûkt wurdt yn de westerske wrâld de gregoriaanske kalinder is in oanpassing fan de juliaanske kalinder om t dy oer de rin fan in milennium sa n dagen te lang duorre de ferbettering fan paus gregorius xiii op rie fan lilio en oaren wie dat in iuw jier gjin skrikkeljier is útsein as it dield wurde kin troch dit is noch net perfekt en men hat dan ek alris útsteld om elts jier dat troch dield wurde kin ek gjin skrikkeljier te meitsjen mar eins is it sa dat men der net wis fan is dat oer sa n lange tiid it sinnejier altyd likelang bliuwe sil de gregoriaanske kalinder is febrewaris mei de bul inter gravissimas troch gregorius xiii ynsteld dat woe net sizze dat dizze tiidrekkening ek oeral daalks ynfierd waard ien fan de problemen wie dat by it ynfieren ek de ôfwiking oant dan ta wer goedmakke wurde moast mar by de oanpassings hat wis ek it ferskil tusken katoliken en de protestanten meispile sa wurdt yn it beslút fan de steaten fan fryslân ek net sprutsen fan it ynfieren fan de gregoriaanske kalinder mar fan it ynfieren fan de ferbettere juliaanske kalinder de measte katolike lannen hawwe de kalinder daalk ynfierd wêrby op tongersdei oktober freed oktober folge mar oare lannen hawwe langer wachte om t se eins net oan dy nuvere oergong yn de kalinder woenen de súdlike en westlike nederlannen wienen der fluch by in part die it al yn en de rest lykas west fryslân gong fan jannewaris nei jannewaris mar de noard eastlike wêrûnder fryslân binne pas fan desimber op jannewaris oergongen útsein de grinzer ommelannen dy t pas yn oergongen binne dizze oergong fan alve dagen hat de oarsaak west fan it ûntstean fan dagen as alde maaie en ald alderheljen mar yn de sowjetuny hat de oergong noch yngripender west de sovjetuny gong yn oer koart nei de russyske revolúsje doe wie it ferskil fansels noch grutter wurden nei jannewaris kaam dêrom febrewaris sa t dagen ynhelle wienen om t de revolúsje op oktober wie skode de jierdei dêrfan ek troch sa komt it dat de oktober revolúsje yn novimber fierd waard it lêste lân dat de gregoriaanske kalinder ynfierde wie grikelân yn mar yn in part fan de otterdokse tsjerken wurdt foar de tsjerke kalinder hieltyd noch mei de juliaanske kalinder rekkene tusken en brûkten fryslân en hollân ferskillende kalinders de fryske steedhâlder willem freark dy t ek geregeldwei nei de haach moast hold yn syn deiboeken beide datums oan bygelyks yn den april maij ginck ick uyt vrieslandt oover bolswert worckum ende uam dien avont tegens wint noch tot enckhuysen om half achten ende nam strackx een waghen ende voer nae alckmaer fiif jier letter einige de tachtichjierrige oarloch de steaten fan fryslân lieten in tinkstien foar de frede fan munster meitsje mei de wichtichste datums der op yn âlde en nije styl oer de tekst fan it fredesferdrach wie yn jannewaris oerienstimming berikt yn fryslân stie de kalinder op jannewaris yn hollân op jannewaris itselde ferskil wie der by de datums fan it offisjeel goedkarren fan it ferdrach en fan de spektakulêre feesterijen de steaten pleatsten de tinkstien tsjin de gevel fan har gearkomsteplak it lânskipshûs yn ljouwert tsjintwurdich sit de stien yn it koar fan de grutte of jakobinertsjerke wa t gjin dûbele boekhâlding fiere woe moast mei klam neame hokker datum hy brûkte âlde of nije styl in foarbyld dêrfan stiet op de gevelstien yn de muorre fan it eardere blau weeshûs yn de dykstrjitte yn frjentsjer op jannewaris sakke prins jehan maurits fan nassau siegen mei in diel fan syn gefolch troch de houten brêge yn de dykstrjitte hy wie in neef fan de fryske steedhâlder willem frederik dy t op oktober ferstoarn wie johan maurits hie de bysetting fan de steedhâlder yn de jacobinertsjerke op desimber bywenne de trije hjir neamde datums binne nije styl de bysetting fan de steedhâlder wie dus foar de friezen net op earste krystdei want foar harren wie it pas desimber âlde styl jehan maurits bleau dêrnei noch yn ljouwert om dêr de fryske krystdagen mei te meitsjen want dy wiene yn hollân al foarby boalsert nederlânsk en offisjeel bolsward is in eardere gemeente yn it westlike part fan e nederlânske provinsje fryslân dizze gemeente omfieme inkeld de stêd boalsert mei syn histoaryske klokslach de gemeente hie op jannewaris in befolking fan minsken en besloech in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de stêd boalsert krige yn stedsrjochten wat beskôge wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer it wie ien fan e hânzestêden sa t noch oan e flagge te sjen is de gemeentlike weryndieling fan gie oan boalsert foarby om t de gemeente doe krekt omtrint it minimumoantal fan ynwenners hie op jannewaris gie de gemeente boalsert lykwols by in nije gemeentlike weryndieling yn e mande mei de gemeenten nijefurd snits wymbritseradiel en wûnseradiel op yn e nije fúzjegemeente súdwest fryslân yn boalsert waard njonken frysk en nederlânsk ek in stedsk dialekt sprutsen it boalsertersk tsjintwurdich fynt yn boalsert de start plak fan e alvestêdetocht op de fyts fierders stiet de stêd bekend om û m de heamieldagen en bolletongersdei it hearrenfean nederlânsk en offisjeel heerenveen stellingwerfsk et vene is in gemeente yn it suden fan fryslân mei ynwenners desimber wêrfan yn it flek it hearrenfean sels jannewaris it hat in gebiet fan km² wêrfan km² wetter fan jannewaris oant oktober bestie der ek in gemeente eins in mairie it hearrenfean dy t lykwols inkeld de plakken it hearrenfean en terbant en de buorskip it mar omfieme yn waarden de gritenijen aenjewier en skoatterlân weroprjochte dy t foar ek bestiene en har oarsprong fûnen yn e midsiuwen yn waarden dy beide gritenijen omfoarme ta gemeenten yn waard de gemeente it hearrefean foarme troch de fúzje fan aenjewier en skoatterlân wêrby t ek in lyts diel fan haskerlân tafoege waard eastlik fan it hjoeddeiske nijehaske de trije neamde gemeenten foarmen oant doe ta in trijegemeentepunt yn it plak it hearrenfean wat al lange tiid in obstakel foar de pleatslike ûntjouwing wie by de gemeentlike weryndieling fan ferlear it hearrenfean it doarp nijbrêge oan e nije gemeente skarsterlân yn fûn der op e nij in gemeentlike weryndieling plak op jannewaris fan dat jier waard de âlde gemeente it hearrenfean wetlik sjoen opheft wylst dêr mei iens in nije gemeente it hearrenfean foar yn t plak kaam de nije gemeente kombinearre it grûngebiet fan e âlde gemeente mei de doarpen nijbrêge en haskerdiken fan it ophefte skarsterlân en de doarpen akkrum aldeboarn en nes fan it krektlyk ophefte boarnsterhim dêrmei waard it grûngebiet útwreide fan km² nei km² it haadplak fan de gemeente is it hearrenfean en de oare plakken yn de gemeente binne akkrum aldeboarn aldhoarne aldskoat bontebok gersleat haskerdiken hoarnstersweach jobbegea ketlik de knipe lúnbert nes mildaam nijbrêge nijhoarne nijskoat it oranjewâld terbant en tsjalbert yn waard oenemastate gemeentehûs fan it hearrenfean en yn waard dit crackstate yn de er jierren folge nijbou dat ferbûn waard mei crackstate yn is it gemeentehûs ferboud it flek hearrenfean is yn ûntstien op it plak dêr t de skoatterlânske kompanjonsfeart krúst waard troch de wei nei oerisel de wei fan ljouwert nei swol it is woeksen troch it belang fan de feanwinning mar hjoed de dei is it faaks it meast ferneamd troch iisstadion thialf en sk it hearrenfean mei it abe lenstra stadion dat diel útmakket fan sportstêd it hearrenfean yn de gemeente it hearrenfean wurdt benammen frysk sprutsen fan âlds út waard der yn it eastlike part fan de gemeente yn de doarpen hoarnstersweach en jobbegea ek stellingwerfsk sprutsen mar hjoed de dei hat noch mar fan de befolking it stellingwersk as memmetaal dêrnjonken hat it frysk as memmetaal en it nederlânsk stedsk wurdt troch fan de minsken sprutsen wylst fan de ynwenners in útlânske taal as memmetaal hat de romeinen wienen in folk dat libbe yn itaalje sawat yn it milennium om kristus hinne oan it begjin fan ús jiertelling hawwe se in keizerryk opboud dat de hiele middellânske see en grutte parten fan europa omfieme hat yn dy tiid hawwe se ek de friezen moete en yn dy tiid doe t de grins fan harren ryk by de ryn lâns rûn hawwe de súdlikste stammen dy t troch de romeinen frisiavones neamd waarden part fan it romeinske ryk west de romeinen hawwe ek in part fan grut brittanje behearske en guon fan de frisiavones hawwe yn harren tsjinst dêr ek west de romeinen hawwe ek de noardlikere friezen dy t se frisii neamden betwongen mar se hawwe harren gjin fêst part fan it ryk makke se hienen sa t liket net sa folle op mei in gebiet dat sa t sy it seagen twa kear deis lân en twa kear deis see waard yn de e iuw binne de romeinen hieltyd mear gebiet kwytrekke oant it lêste stik troch de germanen oerweldige is sjoerd de vries aldehaske novimber ljouwert jannewaris wie in frysk byldzjend keunstner de vries hat syn jongesjierren yn aldehaske trochbrocht nei de ambachtsskoalle gie er in blauwe moandei nei keunstakademy minerva yn grins mar wie dêr min yn te passen werom yn aldehaske arbeide er as hûsskilder molkkontroleur en lânarbeider om troch de tiid te kommen yn syn jeugd wie de vries ek in betûft hurdrinner en reedrider yn de fyftiger jierren kaam de vries yn kontakt mei de autodidaktyske skilder boele bregman en de nave skilder jentsje van der sloot yn ferhuze er nei ljouwert dêr t er noch altyd wennet de earste eksposysje fan syn wurk yn brocht him erkenning letter folgen solotentoanstellingen yn it singer museum yn laren en it gemeentemuseum de haach yn boaske er en krige yn in dochter wilens wie de vries in stûf drinker en oanhelle mei depresjes nei in sikehûsopname yn waard er better en joech er de drank oer de vries joech yn de jierren njoggentich les oan de frije akademy yn ljouwert de vries syn hannelsmerk is de mingde technyk dy t er foar syn wurk brûkt âld karton mei bonkelym tusken de lagen dat er ynsneit bewurket mei in strykizer beskildert mei oaljeferve op e nij mei it mes bewurket ensfh fan ôf hie er syn atelier yn de muntflat op it hearrenfean dat er wol syn laboratorium neamde de deelen neffens de vries de ûnderkant fan de himalaya is ien fan syn favoarite ûnderwerpen fierder is er bekend fan syn sels portretten syn wurk is ûnder oaren te sjen yn museum belvdre op it oranjewâld yn it ramt fan de bkr skilderde de vries yn fanwege de gemeente ljouwert portretten fan trije boargemasters fan nei de oarloch mr adriaan anne marie van der meulen wim harmsma en johannes brandsma dat jier ûntstie der rebûlje oer in portret dat de vries fan âld boargemaster van der meulen makke hie van der meulen fûn dat it skilderij net goed like syn earen soene te grut ôfbylde wêze fia de rjochter twong er in eksposysjeferbod foar it portret ôf oant tsien jier nei syn ferstjerren op freed oktober rûn dat ultimatum ôf en waard it portret tentoansteld yn it frysk museum de vries wie jierren oanhelle mei copd hy stoar yn de âldens fan jier jotje jopie huisman warkum oktober dêre septimber wie skilder foddeman en âldizerkeapman hy wie jongste fan sân bern heit wie boere arbeider en syn mem hie in manifakturewinkeltsje nei de ambachtsskoalle wurke er oant benammen as skilder yn in warkumer ierdewurkfabryk fan jongs ôf oan tekene jopie huisman in soad fan wat er om him hinne seach en wat him rekke portretten út syn jonge jierren toane foaral syn famylje letter tekene er ek stedsgenoaten út warkum it binne nea de pommeranten fan de stêd mar altiten de gewoane man dy t syn belangstelling hawwe as realistysk skilder besocht er altyd de emoasjes fan gewoane dingen en minsken wer te jaan hy wie autodidakt skilderijen ferkeapje woe er net in bern ferkeapje jo dochs ek net yn is yn syn berteplak it jopie huisman museum iepene dat sûnt dy tiid mear as miljoen besikers luts de middelsee ek wol bordine neamd wie yn de midsiuwen in seeëarm dy t de ôfskieding foarme tusken westergoa en eastergoa de middelsee kaam hast sa súdlik as snits dat begûn is op de himdyk fan de middelsee de seeëarm bestie út twa stikken de wide mûning fan de boarn dêr t it tij it frij hie rûn op de hichte fan raerd noardwerts oant foarby ljouwert nei it westen bestie der fan raerd ôf in ferbining mei it fly foarby snits en boalsert fia de marne doe t de marne ôfdamme waard begûn de westlike kom ticht te slibjen wêrnei t dy by parten ynpoldere waard nijlân wurdt al yn as doarp neamd koart foar hie skearnegoutum noch bot te lijen fan de see by dy ramp moat gâns in delsetting weispield wêzen dêr t de spoaren fan yn de snitser stedsfinne weromfûn waarden doe t dy bouryp makke waarden yn de rin fan e tiid is de middelsee hieltiid fierder tichtslike de gebieten dy t sa ûntstienen waarden de nije lannen neamd njonken it doarp nijlân binne der ek ferskate doarpen dêr t it part dat ea middelsee west hat noch it nijlân hjit dat it giet om nij lân is noch te sjen oan it lytse tal doarpen yn it gebiet fan de eardere middelsee de fruchtbere seeklaai is foar fierwei it grutste part as weidlân yn gebrûk naam de skieding tusken eastergoa en westergoa wurdt yn it ynpoldere lân foarme troch de swette as feart rint dy tsjintwurdich fan snits nei ljouwert mar de oarspronklike skieding rûn troch oant it begjin fan it bilt oan ta tsjin de e iuw wie de middelsee net oars mear as in grutte trachterfoarm yn de fryske noardkust fan de e iuw ôf is út it ynpolderjen fan dy trachter it bilt woeksen dat no hiel de mûning fan de middelsee follet de namme middelsee wurdt sûnt desimber ek brûkt foar it middelseeferbân bordaa borndiep boerdiep bordena as bordine gysbert japiks boalsert dêre wie in frysk skriuwer dichter taalgelearde skoalmaster en foarsjonger hy is ferneamd wurden troch syn dichtwurk japiks libbet op de grins fan renêssânse en barok en dy oergong is ek yn syn wurk te merkbiten hy ûntwikkele nei it ferfal fan de aldfryske taaltradysje in nije fryske kultuertaal dêryn skoep er sawol proaza as poëzij syn fersen skreau er lykas yn dy perioade gebrûklik foaral om sjonge te kinnen by syn libben waard de fryske tsjerne útjûn twa jier nei syn dea ferskynt syn samle wurk yn de fryske rymlerye de famyljenamme fan gysbert japiks wie hol c kema gysbert brûkte syn famyljenamme net sa faak oaren nei him likemin it gefolch is dat it patronymikum famyljenamme wurdt ôflaat fan de namme fan de heit japiks meastentiids as famyljenamme brûkt wurdt dêrtroch binne der yn e rin fan de skiednis trije gongbere farianten ûntstien de skriuwwize japicx komt fan de ûndertekening dy t gysbert brûkte yn de brieven oan syn freon symen abbes gabbema dy brieven binne opnommen yn de rymlerye edysjes fan en om t de x neffens de fryske staveringsregels net of amper brûkt wurdt ek net by nammen is de skriuwwize japiks ûntstien dy skriuwwize is ek brûkt op it titelblêd fan de friesche rymlerye oant wienen de farianten jacobs en japiks gongber mar nei t philippus breuker mei de publikaasje fan syn proefskrift de tredde fariant wer ynfierde waard oan japicx opnij de foarkar jûn foar de gysbert japicxpriis hat de provinsje fryslân konsekwint de cx skriuwwize brûkt deselde offisjele skriuwwize is ek oernommen troch it gysbert japicxhûs gysbert japicx waard berne yn oan de wipstrjitte yn boalsert as soan fan ancke willems en jacob gysberts syn âlden trouden yn en gysbert is nei alle gedachten de âldste fan de fiif bern dy t se krigen de famylje makke diel út fan de foarname boalserter boargerij doe t tusken en it ferneamde stedhûs fan boalsert boud waard wie jacob gysberts de ûntwerper en útfierder fan it houtsnijwurk yn de riedseal ferneamder is er lykwols om syn wurk yn de polityk en tsjerke fan boalsert hy hat alle tsjerklike funksjes hân dy t der foar oaren as dûmnys wienen lykas diaken en âlderling yn de tritiger jierren kaam er yn it stedsbestjoer en waard yn foar twa jier boargemaster fan boalsert nei de legere skoalle folge de jonge gysbert de latynske skoalle en learde ta skoalmaster nei syn stúdzje kaam er ynearsten by syn heit op kantoar mar yn waard er beneamd as master yn wytmarsum dêr t er tsien jier bleau dêrnei hat er nei alle gedachten koart yn bitgum oan it wurk west om fan oant syn dea as stedsskoalmaster en foarsjonger yn boalsert te wurkjen japiks troud yn mei de ljouwerter notarisdochter sijke salves nicolai gysbert japiks hie al jong niget oan literatuer syn earste fryske wurk is datearre op mar it is oannimlik dat er foar dy tiid ek al yn oare talen dichte hat gysbert japiks wie sels meartalich en ek yn syn omjouwing wienen ferskate talen lykas it frysk latyn nederlânsk en frânsk yn gebrûk wêrom t er nei krekt begûn is yn it frysk te dichtsjen is net wis mooglik waard hy stimulearre troch freonen of hy rekke ynspirearre troch de fryske skriuwer johan fan hichtum yn ferskynde syn earste wurk de friesche tjerne yn de jierren nei de friesche tjerne gie er troch mei it skriuwen fan poëzij en proaza leafdespoëzij gelegenheidsdichten en ek in soad psalmberimings skriuwendewei tocht er ek nei oer de krekte stavering fan it frysk de begjinsels dêrfan binne nei syn dea publisearre en gouwen yn de njoggentjinde en tweintichste iuw noch as referinsjepunt by staveringsdiskusjes yn de jierren oant hold franciscus junius mei tuskenskoften by gysbert ta dy t him it frysk learde franciscus junius wie in taalkundige dy t in wurdboek fan it aldingelsk nederlânsk en frysk meitsje woe syn oantekenings en in stikmannich autografen kamen sa úteinlik yn de bodleian library yn oxford telâne sa krige gysbert japiks ynternasjonale belangstelling foar syn wurk en it frysk tusken en sette japiks fyftich psalmen oer nei it frysk japiks krige ek kunde oan de fryske skiedskriuwer symen abbes gabbema dy t it wurk fan japiks postúm ferskine liet yn de fryske rymlerye fan it tiidrek binne ferskate brieven tusken japiks en gabbema bewarre bleaun gysbert japiks en sijke nicolai krigen seis bern fiif fan syn seis bern binne jong stoarn suver tagelyk mei gysbert japiks stjert ek syn frou yn oan de pest koart nei de dea fan gysbert japiks en sijke nicolai kaam ek harren âldste en iennichst oerbleaune bern salves te ferstjerren japiks libbe op e grins fan twa tiidrekken renêsssânse en barok beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan japiks fierwei it grutste part fan it wurk bestiet út oersettingen fan proazateksten berimingen fan psalmen en bewurkingen as renêssânseskriuwer lit japiks yn syn jonge teksten in wiidweidige skildering sjen fan de fryske werklikheid faak mei ferskynsels as oerdiedige alliteraasje en gearkeppeling under ynfloed fan de barok waard it taalgebrûk fan gysbert japix letter drokker en keunstmjittiger en syn wurk dêrtroch minder tagonklik it frysktalige debút fan gysbert wie de friessche tjerne it brulloftsfers friessche tjerne is it iennichste boek dat by syn libben printe waard twa jier nei syn dea waard syn sammele wurk útjûn as de friesche rymlerye yn syn eigen iuw waard it werprinte yn troch symen abbes gabbema en sa t yn dy tiid wizânsje wie wie de rymlerye yn trije sjenres lirysk didaktysk religieus ferdield ljeafd in bortlycke mingel deuntjes leafdespoëzij ynklusyf de friessche tjerne gemiene f huwzmanne petear moralistyske twaspraken en it hymmelsch harp luwd religieuze poëzij wêrûnder psalmoersettings sa t op it titelblêd fan de rymlerye oanjûn stiet japiks syn libben en wurk waard ek tekene troch in grut godsbesef fan ôf wurke hy as skoalmaster yn boalsert en wie foarsjonger yn de martinytsjerke yn it tredde part fan de fryske rymlerye steane mear as fyftich psalmberimings dêrmei is syn wurk ek fan grut belang foar it frysk as tsjerketaal hjirûnder stiet it earste fan de fjouwer kûpletten fan gysbert japiks syn liet wolkom freugde fan e wrâld gysbert japicx moat al by syn libben nasjonaal en ynternasjonaal bekend west hawwe hy stie yn kontakt mei hollânske en ingelske skriuwers en gelearden de ingelske gelearde fan dútske komôf franciscus junius hat yn in skoft yn boalsert wenne om fan gysbert japicx it frysk te learen de bysûndere betsjutting fan japicx wurk leit yn it feit dat hy foar it earst sûnt it ferdwinen fan it frysk as rjochts en bestjoerstaal om hinne de taal wer foar serieus wurk brûkt syn skriuwerij slút kwa styl oan by dy fan de iuwske renêssânse skriuwers de hearskjende opfetting yn de literêre wittenskip is dat japicx dêrmei it frysk wer in plak tusken de europeeske kultuertalen besoargje woe oft gysbert japicx ek de maatskiplike emansipaasje fan it frysk beynfloedzje woe wurdt lykwols net dúdlik út syn wurk de taal en stavering fan japicx syn wurk foarmen de basis fan de hjoeddeistige fryske skriuwtaal sa t dy him yn de de en ste iuw ûntjûn hat gysbert japiks waard opnommen yn de kanon fan de fryske skiednis en sûnt wurdt troch deputearre steaten fan fryslân de gysbert japicxpriis takend mei troch everwinus wassenbergh fan de frjentsjerter universiteit kaam der om hinne mear omtinken foar it wurk fan japiks it gysbert japiksfeest dat yn yn boalsert holden waard kin sjoen wurde as it begjin fan de romantyk yn de fryske literatuerskiednis nei twa wurken oer gysbert japiks dy t troch joast hiddes halbertsma skreaun waarden yn de tweintiger jierren fan de e iuw groeid sawol de taalkundige as literêre ynteresse yn de e iuw waard it wurk fan gysbert japiks foar fiif ferskillende taalkundige proefskriften brûkt it jier fjouwerhûndert jier nei de bertedei fan gysbert japiks waard troch de provinsje útroppen ta gysbert japiksjier yn it jier is syn wurk op e nij útjûn dizze kear oerset yn it hjoeddeistich frysk en it nederlânsk de titel wie gysbert japix een keuze uit zijn werk yn it ramt fan it gysbert japiksjier ferskynde ek de gysbert japiks trilogy de trilogy is in bondeling fan trije romans oer gysbert japiks dy t skriuwer pieter terpstra by syn libben skreaun hat troch de provinsje fryslân hinne hawwe suver alle gruttere plakken in gysbert japiksstrjitte ek skreaun as gysbert japicxstrjitte yn wytmarsum stiet in boarstbyld fan gysbert japiks makke troch jentsje popma by de martinytsjerke yn boalsert is in stânbyld op sokkel delset dat yn troch keninginne juliana ûntbleate waard yn boalsert is in brêge nei him neamd de gysbert japiksbrêge dêr t in tinkstien ynmitsele wurden is by tresoar is der in gysbert japicxseal yn it bertehûs fan gysbert japicx oan de wipstrjitte yn boalsert sit sûnt it museum gysbert japicxhûs mei tekstwinkel postúm útjûn wittenskiplike bewurkingen oersettingen klaverke fjouwer is in priis foar dy keatsers dy t de fjouwer wichtichste wûn hawwe de freulepartij wommels de jong nederlânpartij de bûnspartij foar senioaren en de pc de priis is ynsteld troch de pc oant no ta binne der mar trettjin keatsers dy t der yn slagge binne dizze fjouwer partijen op har namme te bringen foar har nammen stiet it jiertal wêryn de fjirde fan de neamde partijen wûn is ids jousma en erik seerden binne fan dizze dejingen dy t it klaverke fjouwer it hurdst yn harren besit hienen fjouwer jier nei it winnen fan de freule wûnen hja de bûnspartij en de pc ids jousma hie ûnderwilens de jong nederlânpartij wûn seerden wûn dy yn itselde jier as de oare twa it ekwivalint fan it klaverke fjouwer foar froulju is de fjouwer wimpels abe lenstra it hearrenfean novimber dêre septimber ek wol ús abe is in fryske fuotballeginde lenstra wurdt wol sjoen as ien fan de bêste nederlânske fuotballers fan alle tiden oer lenstra binne tal fan ferhalen en sêgen ûntstean hy is ien fan de meast ferneamde friezen fan alle tiden en is sadwaande ek opnaam yn de kanon fan de fryske skiednis lenstra spile it meastepart fan syn karriêre foar ff it hearrenfean de klup dêr t letter sk it hearrenfean út ûntstean soe letter spile hy foar sportclub enschede en enschedese boys ek hat hy yn it nederlânsk alvetal spile nei syn dea is it fuotbalstadion fan sk it hearrenfean nei lenstra ferneamd it abe lenstra stadion lenstra waard berne op novimber op it hearrenfean hy wie de soan fan hannelsreizger en fertsjintwurdiger mindert jans lenstra en janke abes suierveld it wie in gesin mei trije bern jan lenstra wie de âldste abe wie de middelste en suske gepke wie de jongste fan e húshâlding it wie in read gesin beide pakes en ek mindert lenstra wienen oanhingers fan ferdinand domela nieuwenhuis de man dy t yn foar de fryske folkspartij yn de twadde keamer keazen waard op de dei fan de arbeid wappere altyd en oeral de reade flagge yn de strjitte doe t de twadde wrâldkriich begûn moasten in soad minsken om him hinne yn tsjinst mar abe lenstra net nei alle gedachten hat boargemaster falkena derfoar soarge dat lenstra net yn tsjinst kaam mar der wurdt ek wol sein dat abe net yn tsjinst hoegde omdat syn broer jan al yn tsjinst wie ynstee fan de militêre tsjinst krige abe in baan oanbean as amtner hy gie oan it wurk by de ynspeksje fryslân fan de rykstsjinst fan de wurkferromming yn krige lenstra nij wurk hy bedarre op it gemeentehûs dêr t hy by de evakuaasje boargerbefolking kaam al gau waard er promovearre ta befolkingsagint en krige hy in kontrakt foar it libben dat wie allegear wurk fan boargemaster falkena dy hat yn dy tiid ynsjoen dat lenstra wolris in wichtich persoan wurde koe foar de gemeente as it giet om de bekendheid fan de gemeente yn hie lenstra al ferkearing krigen mei hiltje wisman koartwei hil hil wie de jongste thús it stel troude op augustus op it hearrenfean sy setten har nei wenjen yn it oranjewâld it stel krige twa dochters metje en janneke de famylje wie yn al nei it hearrenfean ferhuze nei de oarloch waard lenstra tige populêr ûnder it folk ferskate bedriuwen makken dêr handich gebrûk fan bedriuwen as ca en coca cola krigen lenstra safier om reklame foar har te meitsjen hil lenstra waard ek frege om soks te dwaan sy makke reklame foar de maggi goudbûljon yn waard lenstra útroppen ta earste sportman fan it jier yn nederlân deselde priis soe hy in jier letter ek wer útrikt krije mei it begjin fan it proffuotbal yn yn nederlân besocht lenstra it om noch in pear jier prof te wêzen by sportclub enschede de famylje ferhuze sadwaande nei ynskede it soe it plak wêze dêr t de húshâlding lenstra lange tiid wenjen bleau yn waard abe lenstra ek sjonger foar de beslissingswedstriid mei sc enschede waard in singel útbrocht mei as titel abe abe lenstra zingt op de a kant stiet it ferske geen woorden maar daden op de b kant stiet it ferske bij ons in holland it waard opnaam foar de beslissingswedstriid fan sportclub enschede tsjin dos út utert der waard foarút rûn op in kampioenskip fan enschede mar it wie dos dat de wedstriid wûn en sadwaande kampioen waard it singel waard amper ferkocht doe t lenstra yn stoppe mei profesjoneel fuotbal kaam hy yn tsjinst fan amstel bier as ynspekteur nei de fúzje fan amstel mei heineken kaam lenstra wer op kantoar te sitten hy krige in administrative funksje letter waard lenstra festigingslieder fan in juwelierssaak fan syn freon klaas oosterhof yn assen yn ferhuzen abe en hil mei harren jongste dochter nei staphorst it hat nea in súkses west dêr abe koe him dêr net sette yn waard dan ek wer ferhuze no nei almelo yn de maaitiid fan barde in grut drama yn it libben fan de lenstra s abe krige ûnder it autoriden in harsenblieding en rekke ferlamme oan de fuotten yn de mienskip fan it hearrenfean kaam in inisjatyf op gong ûnder de namme abe weer thuis mei abe syn freon prins bernhard as earefoarsitter waard jild ynsammele om in oanpast hûs op it hearrenfean te bouwen foar abe en hil lenstra yn de jierren dy t folgen makke it stel in protte reizen nei ûnder oare de feriene steaten ek kaam lenstra in protte by de wedstriden fan de feenstra flyers en ek by de wedstriden fan sk it hearrenfean wie er altyd oanwêzich ferneamd binne de ferhalen dat abe yn dy tiid troch riemer van der velde de foarsitter fan de klup troch it stadion riden waard under en nei de wedstriid waard dan op alles en elkenien kommentaar levere op septimber waard it nijs bekend dat abe lenstra op jierrige leeftyd ferstoarn wie der gie in skok troch it lân ien fan de bêste fuotballers fan it lân wie net mear lenstra ferstoar twa dagen foardat de earste en oant no ta iennichste fuotbalynterlân op it hearrenfean spile waard foar de wedstriid waard in minút stilte hâlden lenstra waard op septimber yn it krematoarium fan goutum kremearre it fuotbaljen learde lenstra op de strjitten fan it hearrenfean op skoalle fuotballe lenstra yn de skoalfuotbalploech by in toernoai yn wie lenstra de jongste en de lytste grutsk wie er dat der mei dwaan mocht de ploech fan lenstra wêr t ek syn broer jan yn siet stapten faak as oerwinners fan it fjild benammen troch de technyske kwaliteiten fan lenstra sels mar ek syn broer koe bêst fuotbalje it jier dêrop doe t lenstra jier wie stjoerde syd castle de skotske trainer fan ff it hearrenfean in bestjoerder fan de fuotbalklup nei de heit fan lenstra mei de fraach of dat syn soan ek by de klup fuotbalje mocht dat koe wol yn doe t lenstra jier wie gie er foar it earst mei de haadploech fan de klup mei der moast fuotballe wurde yn velsen tsjin vsv der wienen te min spilers en lenstra waard mei frege oan fuotbaljen kaam hy dy dei noch net ta wol moast hy opdrave as grinsrjochter datselde jier debutearre abe tegearre mei broer jan yn it twadde fan de klup op maart moast der tsjin alcides út meppel spile wurde jan spile linksbûten abe rjochtsbinnen abe sette trije en jan seis doelpunten de âldste fan de twa mocht by it earste bliuwe abe moast noch oant de simmer wachtsje foardat syn tiid kaam it wie july in oefentoernoai mei klups út de gordyk noardwâlde drachten en it hearrenfean yn de wedstriid tsjin de gordyk makke lenstra syn debút de einstân wie mei ien doelpunt fan de jonge lenstra neffens hepkema s courant hat it in prachtige goal west yn it seizoen krige lenstra in basisplak yn it earste alvetal lenstra die it sa goed dat der sels belangstelling fan klups út it útlân kaam foar him huddersfield town in grutte klup yn dy tiid yn ingelân woe him ha mar heit en mem lenstra woenen it net lije dat de lytse abe nei ingelân gie yn dizze tiid kaam lenstra ek út foar de fertsjintwurdigjende alvetallen fan nederlân mar noch net foar it grutte oranje dy tiid kaam letter it seizoen wie de grutte trochbraak fan lenstra by it hearrenfean yn de kompetysje gie it mei de ploech net al te bêst se wienen krek promovearre en der moast hanthavene wurde mar lenstra waard al topskutter fan de ploech mei doelpunten de jierren dêrnei groeiden de klup en lenstra stadichoan troch yn nivo mei it útbrekken fan de twadde wrâldkriich waard troch de knfb besletten dat der net degradearre of promovearre wurde koe mar yn it seizoen wie der doch wer in gewoane kompetysje lykas yn de jierren dêrnei yn it jier waard de klup sels kampioen it wie earste fan de njoggen noardlike kampioenskippen twa kear soe de ploech by it neikommende nederlânsk kampioenskip twadde wurde it wie it begjin fan de gouden ploech mei nammen as wim molenaar jan lenstra tiemen veenstra germ hofma mollo de jong marten brandsma en henny jonkman ûnder lieding fan anton dalhuysen lenstra kaam yn syn bêste jierren en de rom fan him wie sa grut dat it hearrenfean yn oare parten fan it lân abeveen abefean neamd waard de stadions wêr t lenstra yn spile sieten fol de minsken woenen him allegear oan it wurk sjen lenstra wie in komplete spiler wurden hy hie it ynsicht hy koe mei rjochts en links spylje hie in geweldige technyk en wie ek nochris tige fluch de meter rûn lenstra yn sekonden in frysk rekord yn dy tiid ferneamde wedstriden waarden spile yn de jierren fjirtich en begjin jierren fyftich mei lenstra faak yn in haadrol op juny waard der in wedstriid yn maastricht spile by it skoft stie de ploech mei efter mar úteinlik waard der doch wûn mei mear ferneamd is de histoaryske wedstriid fan maaie dy t it hearrenfean tsjin ajax spile mei noch mar in healoere op e klok stie it hearrenfean mei efter der waarden inkele omsettings dien yn de opstelling en doe kaam it los abe lenstra hie in grut oanpart yn de goals fan it hearrenfean sels makke hy de earste twa dy t yn de rest fan de tiid noch makke waarden it hearrenfean wûn sa mei mei troch dat ferlies is ajax dat jier it lânkampioenskip misrûn ein jierren fjirtich wy lenstra sa stadich oan ek ferneamd rekke yn oare lannen fan jeropa klups út it útlân woenen lenstra wol ha yn stjoerde it italjaanske inter milaan in brief nei de sportwereld in sportblêd út dy tiid dy klup frege oft de redaksje kontakt meitsje woe mei lenstra om him in oanbod foar te lizzen fan gûne in gigantysk bedrach doe destiids de redaksje hat it bod net nei lenstra troch stjoerd bang om de bêste fuotballer fan it lân kwyt te reitsjen in jier letter kaam fiorentina ek út itaalje nei lenstra ta der waard him in kontrakt foar twa jier oanbean mar lenstra en syn frou hil gienen der net op yn it hat yn dy tiid grut nijs west dat lenstra net fuort gie hy en hil bleaunen op it hearrenfean lenstra hie dêr in fêste baan en der koe him net mei wissichheid sein wurde dat hy dy werom krije soe as hy nei twa jier werom kaam ek yn kaam fiorentina werom no waard der noch mear jild bean dêrneist wienen der ek in stik as wat frânske klups dy t lenstra graach nei frankryk helje woenen nime hie gûne foar him oer nice stjoerde sels in lege sjek op mar hy woe earst al jild sjen foardat er ja sizze soe nice woe dit net en dus gie it allegear net troch lenstra bleau op it hearrenfean yn feroare lenstra dan doch fan klup mar hy soe net nei it útlân gean syn nije klup fuotballe yn ynskede it leafst hie lenstra syn klup op it hearrenfean net ferlitten mar hy woe proffuotbal spylje en by ff it hearrenfean wienen dêr grutte ferskillen yn mienings oer yn luts hy dan ek nei sc enschede dêr soe lenstra al mei al fiif jier fuotbaljen bliuwe twa kear waard hy krekt gjin kampioen fan nederlân foar sc enschede soe hy it alderearst doelpunt meitsje yn harren diekmanstadion op juny like it der al op dat lenstra foar it earst yn syn libben kampioen fan nederlân wurde soe sc enschede en dos út utert stienen op like hichte dat der moast in beslissingswedstriid spile wurde yn nymwegen yn de tredde ferlinging fan minuten ferlear sc enschede mei by sc enschede spile lenstra yn fiif jier tiid wedstriden hy sette doelpunten doe t lenstra hast fjirtich waard ferhuze hy nochris fan klup hy gie foar gûne nei de oare klup fan ynskede de enschedese boys dy klup fuotballe op it twad heechste nivo fan nederlân trije jier soe hy dêr fuotbalje wêrnei hy op syn e dan echt stoppe mei fuotbaljen op it heechste nivo jier lang hy der op it heechst mooglike nivo fuotballe tusken en makke lenstra om de doelpunten yn likernôch wedstriden in oantal dat nei alle gedachten nea mear ynhelle wurdt troch immen lenstra hat de earste fries west dy t yn it nederlânsk alvetal fuotballe dat barde op maart doe t hy noch mar jier wie dy wedstriid waard der fuotballe tsjin lúksemboarch en debutearre hy yn oranje der waard mei ferlern mar lenstra sette al in doelpunt lenstra is de spiler mei de langste karriêre yn oranje tusken syn earste en lêste wedstriid sieten leafst jier maand en dagen hy kaam ta wedstriden en doelpunten dêrmei stiet er e op de topskutterlist fan it nederlânske alvetal lenstra spile ûnder oare mei op de olympyske spullen fan yn london dat lenstra net ta mear wedstriden foar oranje kaam hie ferskate redenen yn de fiif jier dy t de twadde wrâldkriich yn nederlân duorre hawwe der gjin wedstriden mei it nederlânske alvetal west mar in oare reden is itjinge dat lenstra it faak yn it jern hie mei de saneamde karkommisje keuze commissie it wie yn dy jierren sa dat net de bûnstrainer mar de karkommisje de seleksje byelkoar socht en de opstelling makke it siet him benammen yn de diskusje oer de posysje fan lenstra yn it fjild mar ek oer syn ynstelling as fuotballer lenstra koe noch wolris stiif en lui wêze oer syn posysje lenstra wie nei syn eigen gedachten it bêst as loftsbinnen mar de karkommisje sette him geregeld yn as rjochtsbûten rjochtsbinnen midfoar of loftsbûten posysjes dêr t lenstra net graach spile somtiden gie er net mei as hy net op de foar him goeie posysje opsteld stie oare kearen waard er om ferskate redenen hielendal net selektearre troch de karkommisje troch dat alles hawwe der grutte perioaden west wêryn lenstra net foar it nederlânsk alvetal útkaam de lêste ynterlân fan lenstra hat op april west yn de wedstriid tsjin belgje sette lenstra in doelpunt de einstân wie neist en nei syn rin as proffuotballer hat lenstra ek noch in skoftke trainer west syn earste warberens as trainer wienen al yn by ff it hearrenfean hy folge anton dalhuysen op dy t krekt dêrfoar ferstoarn wie by de enschedese boys trainde hy de jongerein fan dy klup wol wêrmei t er yn lânskampioen waard nei dat hy stoppe wie mei it proffuotbal waard hy trainer by de amateurferiening sos yn hellendoorn letter wie er ek aktyf yn wijhe by dos kampen dos út denekamp wsv yn apeldoarn en by fc assen eins hat it nea in súkses west abe wie fan miening dat fuotballers dy t net in goeie technyk hienen dit mei in poerbêste kondysje goed meitsje moasten syn trainingen bestienen dan ek út in protte hurddraverij as it him dan te kâld wie siet er sels yn de auto abe lenstra sels en oer lenstra binne in protte útspraken dien hjirûnder steane der inkele fan de útspraken der waard wol sein dat lenstra in luie spiler waard hjirop sei hy in goeie fuotballer is krekt in snoek hja hoege net in protte te dwaan as hja mar op e tiid tapakt joop boomsma de rottefalle augustus ljouwert april wie in frysk skriuwer dy t benammen bekend waard fan syn misdieromans joop boomsma waard op augustus yn de rottefalle berne as de âldste soan fan wytske en siebe boomsma op syn fjirde ferhuzen syn âlden mei him nei surhústerfean nei de legere skoalle gie er nei de feanster ulo sawol op de ulo as letter op de kweekskoalle yn drachten publisearre boomsma syn fersen en ferhalen yn de skoalkrante ek skreau er yn dy tiid wolris wat foar de pleatslike krante de feanster nei de kweekskoalle kaam boomsma yn foar de klasse te stean earst op de legere skoalle yn gouderak letter oan de mafû yn gouda yn kaam boomsma werom nei fryslân dêr t er him nei wenjen sette yn menaam hy joech les oan de mafû nijlân yn ljouwert oant er op oktober ophold mei wurkjen as skriuwer waard boomsma benammen bekend fan syn misdieromans lykas ien foar de wraak en koarte ferhalen fan itselde sjenre dêrnjonken levere er bydragen oan in grut ferskaat oan tydskriften en kranten lykas de strikel trotwaer sonde en alternatyf fierders skreau er in fjouwertal toanielstikken foar de jongerein en publisearre er yn eigen behear twa dichtbondels boomsma wie ek redakteur by operaesje fers en foarsitter fan it skriuwersboun teffens fersoarge er ferskate jierren in literêre rubryk yn it wykblêd frysk en frij boomsma wie de earste fryske skriuwer mei in webloch skriuwersdeiboek op syn webside publisearre er ek geregeldwei nij wurk sawol proaza as poëzy yn en waard oan wurken fan boomsma de rely jorritsmapriis takend fan oant makke er fierders diel út fan de sjuery fan de rely jorritsmapriis en earder yn hie er in sit yn de sjuery fan de gysbert japicxpriis boomsma kaam op april te ferstjerren yn e âlderdom fan jier hy liet in frou en twa bern efter en waard op april yn goutum kremearre tom stoppard zlin july is in britsk joadsk toanielskriuwer senarioskriuwer harkspulskriuwer en sjoernalist dy t op july yn it tsjechyske zlin berne waard as tomas straussler oan e foarjûn fan e twadde wrâldoarloch bedarre er mei syn âldelju yn e britske koloanje singapoer dêrwei flechten hja nei yndia doe t singapoer oanfallen waard troch it japanske leger mar syn heit oerlibbe de flecht net syn mem wertroude letter de britske majoar kenneth stoppard wêr t tom de namme fan oannaam hat stoppard s meast bekende wurk oant no ta is rosencrantz and guildenstern are dead in komeedzje wêryn hy twa lytse karakters út hamlet fan william shakespeare nimt en se yn e haadrol pleatst yn de wrâld hâlde se lykwols deselfde lytse rol as yn it orizjinele stik omkeard krijt hamlet yn dit stik in lytse rol tawiisd yn e kantline fan it bekende ferhaal ferdogge de twa harren tiid mei lytse wurdspultsjes en it hoe en wat fan harren sitewaasje it stik docht sterk tinken oan it absurdistyske en attendant godot fan samuel beckett oare bekende stikken fan stoppard binne travesties in parody op the importance of being earnest fan oscar wilde en the real thing stoppard waard foar alle fan dizze trije stikken in tony award takend yn skreau tom stoppard tegearre mei marc norman it skript foar de film shakespeare in love dêr t se yn in academy award foar krigen in troch jan schotanus makke fryske toaniel bewurking fan dizze film waard yn ûnder de titel ik wol spylje opfierd yn jorwert de alde maaie is de oantsjutting fan maaie yn fryslân waard sûnt op dy datum troch pachtboeren en lânarbeiders fan buorkerij wiksele om praktyske redenen waarden op en rûn dy dei faak kontrakten en houliken sletten dêrnei wie der folle wurk en koe de brulloft fuortendaalks werom fertsjinne wurde de earste maaie as kontraktdei en rekkendei wie yn om fryslân hinne al hiel âld it wie ek de dei fan it maaiefeest en op dy frije dei waarden in soad houliken sluten en begûn foar feinten en de fammen nij wurk it wie dan ek de grutte ferhúsdei doe de gregoriaanske kalinder yn yn fryslân ynfierd waard begûn it nije jier op jannewaris op de nije datum maaie wie it jierkontrakt fansels net ôfrun dat rûn troch oant maaie dat der kaam in ferskil tusken de feestdei dy t al ferskowe koe en dus op de nije maaie fierd waard en de fêste kontraktdei dy t op maaie bleau alde maaie nei hiet maaie yn fryslân yn it earstoan nije maeije mar mei t de nije kalinder as de normale tiidrekkening sjoen waard kaam foar maaie de term âlde maaie yn gebrûk want de friezen fûnen it ûnbillik om mei weromwurkjende krêft in kontrakt te feroarjen it neffens ôfspraak hanthavenjen fan it folle rjocht en it folle geniet fûnen hja wichtiger en dus bleau de hierder dagen yn syn hûs en betelle op maaie it folle pûn yn in offisjele publikaasje fan jannewaris waard it befêstige possessie en gebruik der landen sal expireren op den vijfden martij en van de huijsen soo in de steden als ten platten lande alsmede de verhuijsinge en het vervaren van dienstboden soo knechten als meijden met den elfden meij en november sa bleau yn dizze provinsje maaie de datum foar it hieren fan feinten en fammen en foar ferhuzingen dit maatskiplik gebrûk waard yn troch de fryske steaten wettich ferklearre it hat noch oant yn de e iuw wizânsje wêst dat in feint op de alde maaie by de baas te wurkjen kaam it is ek net sa dat doe dy datum feroare is mar feroarings yn de wurkkultuer hawwe in ein makke oan it jierfeint stelsel fryslân brûkte fan ôf dus wol de nije kalinder mar foar hier en keap fan ûnreplik goed en foar it oannimmen fan wurkfolk waard noch mear as twa iuwen fêstholden oan de âlde termynen fryske maaie waard in begryp it betsjutte net allinne maaie it waard ek brûkt as term foar wat him om dy kontraktdatum ôfspylje koe as immen tuskentiids dien krige of ûntslach naam gie hy maaie meitsjen barde dat al nei in pear wiken dan bleau it foar him in lytse maaie op maaie wie der yn frjentsjer de jierlikse feemerk mei de byhearrende merke en wa t dat evenemint besocht gie nei maaiejoun de earste freedsmerk yn ljouwert nei maaie hiet maaiefreed in dei wêrop tsjinstboaden en breidspearen ynkeapen diene en der dûnsfeesten wiene yn herbergen sawol op dy feesten as by hierskelen lôgen de hertstochten wol ris heech op en koe it der wyld om en ta gean op maaie dei dan giet it er om wei foar it oankundigjen fan it opsizzen fan it tsjinstferbân jilde foar boerefeinten novimber âld alderheljen de hier fan huzen moast opsein wurden foar de sinneûndergong fan desimber dan wie der noch genôch tiid foar beide partijen om oars om te sjen as in húsbaas op âldjiersdei de hier opsizze liet suchten de hierders wy hawwe it nijjier krigen yn de earste helte fan de e ieu wie de algemiene ferhúsdei op it plattelân noch folop yn e swang mar yn de stêden mei wike en moannehieren waard stadichoan troch it hiele jier ferhuze en dêrfan waard sein yn e stêd is it altyd maaie trinus riemersma ferwert maaie ljouwert maart wie in fryske taalkundige skriuwer en kollumnist trinus riemersma waard opbrocht yn in yn in otterdoks herfoarme húshâlding syn heit wie boerarbeider hy wie de jongste fan fjouwer hy gie mei de kweekskoalle yn dokkum en waard dêrnei ûnderwizer en stie oan de kristlike legere skoalle fan gau yn gau krige er dien nei oanlieding fan de opskuor oer de seksuele passaazjes yn syn roman minskrotten rotminsken en waard doe troch josse de haan nei de iepenbiere skoalle fan hjerbeam helle underwilens studearre er foar de m u b akte frysk yn helle er syn doktoraal frysk hy promovearre yn op in dissertaasje oer proza van het platteland de stúdzje gie oer de noarmen en wearden yn it grutter frysk proaza skreaun tusken en riemersma wurke oant it ferdwinen fan de ôfdieling frysk dêr as wittenskiplik meiwurker oan de frije universiteit yn amsterdam by tony feitsma letter wie er dosint frysk oan de noardlike hegeskoalle yn ljouwert yn naam er ôfskie fan it ûnderwiis doe t longkanker by him fêststeld wie trinus riemersma stie bekend as ien dy t tsjin de stream yn doart te swimmen yn de jierren en wiene de tema s yn syn wurk faak kontroverseel en it taalgebrûk in syn romans wie fan in direktens dy t guon lju wreed fûnen de staveringwiziging fan die him besluten om in eigen fryske stavering te brûken yn de jierren hat er dochs mar de oerstap nei de offisjele stavering makke trinus riemersma krige twa kear de gysbert japicxpriis yn foar syn earste roman fabryk en yn foar de roman de reade bwarre foar syn ferhalen krige riemersma seis kear de rely jorritsmapriis yn wie riemersma mei teije brattinga en geart van der zwaag oprjochter fan de koperative utjouwerij dy t oant yn bestien hat fan oant wie riemersma mei syn frou en kollegaskriuwers josse de haan en reinder rienk van der leest dwaande foar útjouwerij venus ljouwerteradiel nederlânsk en offisjeel leeuwarderadeel wie in gemeente yn it noarden fan fryslân dizze gemeente hie op april ynwenners en besloech in oerflak fan km² wêrfan km² wetter ljouwerteradiel wie in agraryske gemeente mar der wennen ek in soad forinzen dy t yn ljouwert wurken benammen yn it haadplak stiens ljouwerteradiel wie eartiids de gritenij om ljouwert hinne it wie opspjalte yn trije trimdielen omtrint waard it middeltrimdiel ta grûngebiet fan e gemeente ljouwert de gritenij ljouwerteradiel waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke under de twadde wrâldoarloch waard op desimber ek it sudertrimdiel mei û m goutum wurdum en wytgaard part fan e gemeente ljouwert om t de dútske besetter in rasjonele bestjoersyndieling easke sadwaande bleau fan ljouwerteradiel inkeld it noardertrimdiel oer minus de doarpen lekkum en miedum dy t tagelyk mei it sudertrimdiel oergiene nei ljouwert de oerbleaune rompgemeente liek te lyts om op himsels libbensfetber te wêzen mar oerlibbe dochs ûnskansearre de gemeentlike weryndieling fan op jannewaris hold ljouwerteradiel lykwols op te bestean en kaam de hiele gemeente by it oanhâldend úttynjende ljouwert te hearren de lêste boargemaster fan ljouwerteradiel wie vvd er joop broertjens it haadplak fan de gemeente wie stiens en de oare plakken yn de gemeente wiene alde leie britsum feinsum hijum jelsum en koarnjum fierders lei ek in part fan de buorskip bartlehiem yn de gemeente it doarp alde leie wie oarspronklik ferdield oer de trije gemeenten ljouwerteradiel ferwerderadiel en it bilt oant it yn it ramt fan e gemeentlike weryndieling fan yn syn gehiel by ljouwerteradiel kaam te hearren ljouwerteradiel fierde yn fryske plaknammen yn mar hold de gemeentenamme sels nederlânsktalich fanwegen de werkenberheid fan e namme leeuwarden ljouwerteradiel wurke gear mei oare gemeenten sa wurke ljouwerteradiel yn it bos l ferbân op it mêd fan folkshúsfesting gear mei de gemeenten om ljouwert hinne yn it middelseeferbân op it mêd fan ûnder oare ict en mei acht oare gemeenten waard gearwurke op it mêd fan sosjale saken en wurk yn it foarste plak hie de gemeente in oantal ryksmonuminten omdat ljouwerteradiel in lytse plattelânsgemeente wie wiene it der net safolle yn totaal hie de gemeente ryksmonuminten teldatum novimber de meast bysûndere wiene martenastate yn koarnjum en dekemastate yn jelsum dekemastate wie de âldste state fan fryslân de oare ryksmonuminten wiene tsjerken pleatsen mûnen wenhûzen en in brêge de gemeente hie gjin gemeentlike monuminten oanwiisd de provinsje fryslân hie ek gjin gebrûk makke fan de mooglikheid om provinsjale monuminten oan te wizen in oantal oare bysûndere gebouwen dy t gjin ryksmonumint wiene wiene de folgjende yn it foarste plak de blikfanger de hoop in mûne yn it sintrum fan stiens de mûne waard yn boud mar is yn ôfbrútsen sa dat der alinnich noch mar in romp oer wie yn de jierren santich fan de tweintichste iuw waard de mûne op e nij boud en begjin jierren njoggentich restaurearre net lang dêrnei kaam der by de jierwiksel in fjoerpylk yn it reiten tek telâne en baarnde de mûne ôf doe mûne waard doe wer op e nij opboud de mûne wie gjin ryksmonumint omdat der net genôch autentike eleminten mear yn de mûne oanwêzich wiene in oar bysûnder gebou wie in âlde remize oan de lútskedyk yn stiens de remize is bysûnder omdat er boud wie yn in suderske styl dy t yn it noarden net faak foarkaam de remize wie lykwols gjin ryksmonumint omdat op it stuit dat it gebou oandroegen waard as monumint it ryk him op it stânpunt stelde dat alle bysûndere gebouwen út dizze periode al monumintaal ferklearre wiene it advys fan de gemeente om de remize ta ryksmonumint te ferklearjen wie nammers negatyf omdat autentike eleminten lykas de ruten en de spoarrails der net mear wiene yn dy tiid waard de remize brûkt as opslach foar jerappels fierders wiene der yn de gemeente noch in tal grifformearde tsjerken trije dêrfan waarden net mear brûkt as tsjerke it gie om de grifformearde tsjerken oan de uniawei yn stiens dy t brûkt waard as opslach foar de meubelhannel snijder oan de liuwe jellingastrjitte yn britsum dy t as opslach brûkt waard troch hayma fietsen witgoed en oan de streek yn aldeleie dy t efter in wenhûs stie en as wurkplak foar de metaalbewurking brûkt waard de gemeente hie ek trije skoalgebouwen dy t harren funksje ferlern hiene en bysûnder wiene fanwegen harren kultuerhistoryske wearde it gie om in skoalle oan de boarnsylsterwei yn jelsum dy t troch in leauwensmienskip as aktiviteitegebou brûkt waard om in skoalle oan de greate buorren yn britsum dy t troch talant as aktiviteiteromte brûkt waard en om in âld sneinsskoalle oan de leyester hegedyk yn alde leie dy t gjin funksje mear hie jelsum hie as iennichste doarp yn de gemeente ljouwerteradiel in beskerme doarpsgesicht op grûn fan de monumintewet hie in part fan it doarp yn it bestimmingsplan de bestimming beschermd dorpsgezicht beskerme doarpsgesicht yn it bestimmingsplan waarden foarskriften jûn om foar te kommmen dat it historyske gesicht oantaast waard troch dit bestimmingsplan en omdat yn jelsum gjin wenningbou dien waard mei omdat it op de oanfleanrûte fan de militêre fleanbasis fan ljouwert lei hie jelsum syn autentike doarpsgesicht behâlde kinnen william shakespeare stratford upon avon doopt april dêre april wie in ingelsk toanielskriuwer dichter en akteur dy t rûnom beskôge wurdt as de grutste skriuwer út e ingelske literatuer net inkeld fan syn eigen elizabetaanske tiid mar fan alle tiden hy wurdt gauris ingelâns nasjonale dichter neamd en de bard fan avon syn oeuvre dat bestiet út oerlevere toanielstikken guon yn gearwurking mei oare skriuwers sonnetten en oare gedichten hat yn it ferline oer de hiele wrâld in ûnbidige ynfloed útoefene op e literatuer fan oare talen en docht dat ek hjoed de dei noch altiten as toanielskriuwer skoep shakespeare net allinnich krêftige trageedzjes lykas hamlet kening lear macbeth en otello mar ek guon fan e meast oansteklike komeedzjes dy t ea ferskynd binne lykas folle spul om neat leafde s lêst net leanne en trijekeningejûn syn stikken binne oerset yn frijwol eltse wichtige taal en wurde mear opfierd as dy fan lykfol hokker oar toanielskriuwer as dichter lei it yn shakespeare syn jefte om boppe it ferheljende út te stekken en sa it goed en kwea fan e minsklike natuer te beskriuwen sadwaande wurde guon fan syn gedichten op harsels al sjoen as hichtepunten fan e ingelske literatuer nei alle gedachten hat shakespeare syn measte wurk skreaun tusken en al binne de krekte datearrings en gronology fan syn toanielstikken noch syn gedichten persiis bekend william shakespeare waard yn berne yn stratford upon avon yn it greefskip warwickshire yn súdwestlik ingelân as de soan fan e moffemakker wolkeapman en wethâlder john shakespeare en fan dy syn frou mary arden dy t út in âld foaroansteand laach skaaide shakespeare waard doopt op april en hoewol t syn eigentlike bertedatum ûnbekend is giet men der gauris fan út dat er op april te wrâld kommen is dy datum dy t berêst op in flater fan in achttjinde iuwsk wittenskipper sprekt shakespeare syn biografen tige oan mei t de grutte toanielskriuwer ek op april stoarn is shakespeare groeide op as it trêde bern en de âldste soan yn in gesin mei acht bern hoewol t der frijwol neat oer syn bernetiid en jonkheid bekend is bestiet der ûnder syn biografen in konsensus dat er foar t neist lêzen en skriuwen learde op e king s new school yn stratford in frije skoalle dy t yn oprjochte wie ein novimber doe t er achttjin jier wie troude shakespeare mei de doe of jierrige anne hathaway dy hie doe al wetter yn e kelder en harren dochter susanna waard seis moanne nei de brulloft berne oardel jier letter kamen harren oare beide bern te wrâld de twilling hamnet en judith hamnet soe mar alve jier wurde hy stoar yn ûnder in útbraak fan e bûdepest yn stratford de fraach oft en sa ja hoe t it ferstjerren fan syn soan shakespeare syn wurk beynfloede hat binne hiele boeken oer fol skreaun nei de berte fan e twilling liket shakespeare oant syn ferskinen yn literêre rûnten te londen yn yn e skiednis frijwol gjin spoaren neilitten te hawwen útsein in rjochtsaak út dêr t er op e iene of oare manear yn behelle wie mei t syn namme yn e argyfstikken foarkomt histoarisy neame de snuorje tusken en wol shakepeare syn ferlerne jierren guon biografen besykje dy leechte op te foljen mei apokrife teltsjes dêr t nei alle gedachten neat fan oan is sa soe shakespeare stratford ûntflechte wêze om te ûntkommen oan syn berjochting foar it streupen fan guon harten op it lân fan e stratforder jonker thomas lucy ek soe shakespeare letter wraak nommen hawwe op lucy troch in skabeljeuze ballade oer de man te skriuwen in trêde ferhaal dat wierskynlik út e achttjinde iuw datearret is dat shakespeare syn toanielkarriêre begûn wêze soe as fersoarger fan e hynders fan e rike londenske teterbesikers it is net bekend wannear t shakespeare nei londen ta ferfear of wannear t er toanielstikken begûn te skriuwen mar út histoaryske dokuminten docht bliken dat ferskate fan syn stikken yn opfierd waarden hy wie doe boppedat al bekendernôch om troch syn kollega toanielskriuwer robert greene foar gek set te wurden yn dy syn groats worth of wit yn doe t de lord chamberlain s men oprjochte waarden kocht shakespeare in oandiel yn dat toanielselskip en fan dy tiid ôf waarden syn stikken inkeld noch troch de lord chamberlain s men opfierd meitiid ûntjoech dat selskip him ta ien fan e meast foaroansteande fan ingelân en nei it ferstjerren fan keninginne elizabeth i yn krige it de nije kening jakobus i ta patroan sadat de namme feroare waard ta de king s men shakespeare woeks út ta in ferneamd skriuwer en akteur dy t net inkeld mei eigner fan syn toanielselskip wie mar ek fan it nij boude globe theatre oan e súdkant fan e teems wylst er yn mei de oare leden fan e king s men boppedat it blackfriars theatre oernaam dokuminten wêryn t shakespeare syn oankeapen fan ûnreplik guod fêstlein binne litte sjen dat syn súkses him ta in ryk man makke hie sa kocht er yn it op ien nei grutste hûs fan stratford dat fan new place hiet en dat sûnt ûnskiedber mei him ferbûn is tsjin wied er sa bekend wurden dat útjouwers syn namme begûnen te fermelden op e foarsiden fan printingen fan syn toanielstikken de namme fan e skriuwer waard doedestiden yn e regel weilitten shakespeare ferdielde syn tiid tusken londen en stratford upon avon en fan it ferhaal dat hy en syn frou faninoar ferfrjemde rekken of dat er hat nea lije mocht hie en inkeld mei har troud wie om t er in bern by har oanset hie is wierskynlik neat fan oan yn londen hold shakespeare yn ta yn e parochy st helen s yn bishopsgate yn ferhuze er oer de rivier nei southwark wierskynlik om tichter by it globe theatre te wenjen tsjin wenne er wer benoarden de teems yn in djoere wyk deunby de sint pauluskatedraal men is fan tinken dat shakespeare syn karriêre as akteur benammentlik fan byrollen om hinne op syn ein rûn neffens de tradysje joech er om hinne ek syn karriêre as toanielskriuwer deroan en loek er him werom yn syn wente yn stratford it is net alhiel wis oft it wol krekt sa gien is mar by brekme oan bewiis fan it tsjindiel wurdt it faak foar wier oannommen it docht yn dit ferbân ta de saak om te fernijen dat de skouboargen fan londen gauris sletten waarden as der wer in útbraak fan e pest wie tusken maaie en febrewaris bedroegen de slutings mei inoar mar leafst moannen dat betsjutte fansels dat der faak gjin wurk wie foar akteurs en toanielskriuwers en sûnder wurk gjin ynkommen dat it wie alhiel net ûngewoan foar lju út e toanielwrâld om op te hâlden of oar wurk te sykjen yn elts gefal skreau shakespeare nei minder as foarhinne syn lêste trije stikken wiene gearwurkings mei in oare skriuwer wierskynlik john fletcher en gjin inkeld wurk fan him kin datearre wurde nei shakespeare kaam op april te ferstjerren hy wie doe jier de deadsoarsaak is ûnbekend hy waard twa dagen letter begroeven yn e tsjerke fan de hillige trije ienheid te stratford upon avon frijwol al syn besittings hied er fermakke oan syn âldste dochter susanna en har man john hall de reden dat syn jongste dochter judith neat krige wie foar t neist om t shakespeare har man thomas uiney dy t in liddichgonger wie net mei syn beërf fertroude oan syn frou anne hathaway liet shakespeare beruchterwize inkeld syn op ien nei bêste bêd mei byhearrend meubilêr nei dat is gauris opfette as in opsetlike mislediging en hat hiel wat trelit feroarsake ûnder shakespeare kenners it is lykwols ek oppenearre dat it de bedoeling wie dat de bern nei shakespeare syn dea foar harren mem soargje soene wat yn dy tiid in frij gewoane regeling wie en dat it op ien nei bêste bêd shakespeare en hathaway harren houliksbêd wie mei t it yn e elizabetaanske tiid wenst wie om it bêste bêd te reservearjen foar útfanhûzers sa besjoen soe it testamint hielendal gjin mislediging foar hathaway wêze boppedat binne der oanwizings dat hathaway fan harsels finansjeel ûnder de pannen wie en gjin beërf fan har man nedich wie yn totaal skreau shakespeare trageedzjes histoaryske stikken dy t eins ek trageedzjes binne komeedzjes wêrfan t der twa ferlern gien binne sonnetten en oare gedichten it is net ûnmooglik of miskien is it ynstee sels wol wierskynlik te neamen dat er mear skreaun hat mar oangeande boppesteand oeuvre bestiet der ûnder saakkundigen in konsensus dat hy de skriuwer wie nei syn dea stelden john heminges en henry condell dy t allebeide lid fan e king s men wiene yn de saneamde first folio gear dêr t fan shakespeare syn toanielstikken yn gearbrocht waarden dêrûnder wiene alle stikken dy t tsjintwurdich algemien as troch shakespeare skreaun akseptearre wurde útsein perikles prins fan tyrus de twa aadlike neven en de beide ferlern giene komeedzjes kardenio en leafde s lêst al leanne hoewol t achttjin fan e stikken al earder útjûn wiene foarme de opnimming yn e first folio foar de oare achttjin de earste publikaasje in grut part fan syn gesach ûntlient de samling fierders oan it feit dat it foar likernôch tweintich fan e stikken de iennichste betroubere tekstoerlevering is shakespeare syn wurk is sa yn te dielen fierders binne der noch guon oare toanielstikken en gedichten dy t mooglik ek oan shakespeare taskreaun wurde kinne mar dêr t de saakkundigen fan miening oer ferskille dat binne de saneamde shakespeariaanske apokrifa yn syn eigen tiid hie shakespeare in protte súkses en syn wurk waard sûnder mis wurdearre mar hy waard perfoarst net fereare as de bêste skriuwer dy t ea libbe hie yn e twadde helte fan e santjinde iuw nei de restauraasje wiene klassike ideeën oer de toanielkeusnt yn e moade en hie men net folle mei shakespeare op om t er alteast yn guon fan syn stikken it tragyske mei it komyske fermong yn e achttjinde iuw kaam der mear wurdearring foar syn wurk en tsjin wied er in britsk nasjonaal literêr symboal wurden pas yn e midden fan e njoggentjinde iuw yn it tiidrek fan e romantyk wreide syn faam him út oer de rest fan e wrâld healwei de njoggentjinde iuw sa n jier nei syn dea waard der foar it earst twifel utere oer de fraach oft shakespeare de toanielstikken en gedichten dy t oan him taskreaun wurde wol echt sels skreaun hie as alternative kandidaten waarden û o neamd de abbekaat wittenskipper en filosoof sir francis bacon shakespeare syn kollega toanielskriuwer en dichter christopher marlowe en de ealman dichter en grutkeamerhear edward de vere greve fan oxford teffens binne ferskate groepsteoryen op t aljemint brocht hoewol t de oergrutte mearderheid fan e saakkundigen it derop hâldt dat shakespeare wol deeglik de skriuwer wie binne troch de jierren hinne de messen hjiroer geregeld slipe guon shakespeare kenners miene dat de shakespeare famylje roomsk west hawwe moat wat yn it elizabetaanske ingelân strang ferbean wie shakespeare syn mem mary arden kaam yn alle gefallen út in tige fromme roomske famylje it sterkste bewiis is ditoangeande lykwols in dokumint dat dat troch john shakespeare de heit fan e grutte toanielskriuwer ûndertekene wie en dêr t er yn ûnthiet om yn syn hert roomsk te bliuwen it waard yn ûntdutsen mank de dakspjirren fan john syn hûs oan henley street yn stratford upon avon en hoewol t it neitiid weirekke is kaam der yn e tweintichste iuw fan e tekst in tige gelikense kopy oan it ljocht dêr t út bliek dat it orizjineel hiel wierskynlik echt wie dizze ûntdekking hat ta in hiele nije rige spekulaasjes laat oangeande de fraach oft william fan syn heite leauwensopfettings ôfwist wierskynlik wol en hoe t dat spoaren yn syn wurk neilitten hat oer william shakespeare syn seksualiteit is suver neat bekend hoewol t er troud wie en trije bern hie miene inkele saakkundigen út syn sonnetten dy t se as autobiografysk beskôgje opmeitsje te kinnen dat er homoseksueel of biseksueel west hawwe moat oaren sjogge dizze gedichten as net autobiografysk of lêze der inkeld in tigen freonskip yn ynstee fan homoseksuële leafde de sonnetten oan e saneamde dûnkere frouwe in troude frou wurde ek wol as bewiis oanhelle foar shakespeare syn ûnderstelde bûtenechtlike eskapades it is wichtich om der op te wizen dat dit allegear teoryen binne dy t net troch objektyf bewiismateriaal ûnderstipe wurde it begryp kultuer komt fan it latynske cultura dat alle soarch oantsjut om eat ta waaksdom te bringen hjoed de dei wurdt it begryp kultuer yn ferskate betsjuttings brûkt kultuer wurdt faak wichtich fûn omdat op grûn fan kultuer kloften minsken ûnderskieden wurde kinne sa kin men om de klam te lizzen op de eigen identiteit en it groepsgefoel te fersterkjen de eigen gewoanten en tradysjes útfergrutsje sa wurdt ûnder kultuer fan folken faak spesifyk tradysjes en gewoanten bedoeld sa as bygelyks folksdûnsjen tradisjoneel iten en sa fuort hinne ek lytsere kloften as folken kinne in eigen kultuer hawwe sa kin men sprekke fan bygelyks in bedriuwskultuer in tradysje fan it latynske tradere trochjaan fia it frânske tradition is in oertsjûging of in foarm fan hâlden en dragen dy t fan symboalyske betsjutting is of in spesjale bedoeling hat en dy t troch minsken binnen in maatskiplike of kulturele kontekst fan âlder op âlder trochjûn wurdt tradysjes kinne dêrom ek omskreaun wurde as ferstienne gewoanten of wizânsjes dy t ûnderdiel útmeitsje fan e ymmateriële kultuer en utere wurde troch folkloare faak falle tradysjes gear mei in beskate tiid fan it jier se hawwe ek gauris te krijen mei leauwe al is it mar sydlings of fan fergetten oarsprong foarbylden fan tradysjes binne bygelyks yn nederlân it sinteklaasfeest it by de doarren lâns gean fan om snobbersguod biddeljende bern op sint marten en it oanbieden fan in poppebak as der in poppe berne is regionaal kin men tinke oan kloatsjitten en it stoken fan peaskefjurren mei peaske yn fryslân binne foarbylden fan tradysjes it aaisykjen fierljeppen keatsen en it dragen fan earizers as ûnderdiel fan e fryske dracht fan froulju in foarbyld fan in pleatslike tradysje is it sint pitersfeest yn grou en in foarbyld fan in wrâldwide tradysje is it yn e hûs heljen fan in krystbeam as ûnderdiel fan it krystfeest soms wurde tradysjes wittens en mienens kreëarre om in nasjonale identiteit te skoarjen en sa de ienheid fan in nij lân te befoarderjen dat ferskynsel is troch de antropologen eric hobsbawm en terence ranger oantsjutten as in útfûne tradysje de funksje fan in tradysje is it yn stân hâlden fan e stabiliteit fan in maatskippij of kultuer yn dat ramt wurde tradysjes ornaris as weardefol beskôge en eat dat it wurdich is om te behâlden se foarmje lykwols ek in type fan konservatisme dat in remjende wurking op e foarútgong hawwe kin temear om t tradysjes faak boppe alle krityk ferheft binne de oanhingers fan tradysjes nimme it jin sadwaande meastal net yn tank ôf as harren tradysjes dochs bekritisearre wurde boppedat binne net alle tradysjes goedaardich sa is yn nederlân bgl de ûntgriening fan earstejiers studinten troch harren studinteferienings tradisjoneel troch de jierren hinne binne dêr withoefolle grientsjes by ferwûne rekke en binne der sels ferskate deaden fallen en yn dielen fan spanje en frankryk wurde bollegefjochten as in tradysje sjoen wêrby t bollen troch saneamde toreadors op ûnmeilydsume wize ôfslachte wurde de oantsjutting tradysje wurdt ek wol brûkt om te ferwizen nei de mûnlinge oerlevering almeast yn in formulearring as de tradysje wol hawwe dat of neffens de tradysje dat is foar de lêzer in teken dat wat folget net ûnderstipe wurdt troch wittenskiplik of dokumintêr bewiis en dêrom net wier hoecht te wêzen sa kin men bgl lêze neffens de tradysje is homêros berne op it eilân chios mar oare plakken hawwe der ek oanspraak op makke it berteplak fan e grutte dichter te wêzen as eigenskipswurd tradisjoneel kin it idee fan e tradysje oan alderhanne dingen taheakke wurde mei de betsjutting sa t it foarhinne wie it tradisjonele roomsk katolisisme is dus it roomsk katolike leauwe fan eardere tiden dat folle stranger yn e lear wie as dat it hjoed de dei is it konsept tradysje wurdt soms ek politisearre ta it tradisjonalisme dat is in politike streaming dy t fêsthâlde wol oan of werokeare wol nei de sitewaasje út eardere tiid sa n ideology is benammen oanloklik foar lju dy t har oankantsje wolle tsjin tradysjeferlies dat is in ferskynsel dat altyd al bestien hat mei t net alle tradysjes altyd goed trochjûn waarden oan e folgjende generaasje of om t der meitiid gewoan minder oandacht foar in beskate tradysje kaam tsjintwurdich wurdt sok normaal tradysjeferlies lykwols oanboaze troch faktoaren as yndustrialisaasje globalisaasje en assimilaasje en marginalisaasje fan kulturele groepen sint marten novimber is de nammedei fan martinus fan toers yn tal fan plakken yn nederlân wurdt op sint marten jûns in sint martensoptocht hâlden alle bern rinne mei in meastal sels makke lampioen yn optocht efter de muzyk oan dêrnei geane de bern mei harren lampioens de doarren bylâns en sjonge sint martensferskes dêr t se dan fruit of snobbersguod foar krije it feest is nei alle gedachten fan foar kristlike oarsprong it soe ûntstien wêze kinne as in germaansk feest foar weda of mooglik as keltysk fruchtberens ritueel it leit likernôch healwei de hjerst en waard beskôge as de ein fan it simmer healjier nei sint marten koe it fee net mear yn e greide dat it waard op stâl set of slachte ek waard sein dat sint marten it begjin wie fan de guozzetrek yn fryslân waard it sint martensfeest benammen yn de wâlden fierd yn mid fryslân waard earder ek wol in sint martensfjoer baarnd it skûtsjesilen is it hurdsilen mei skûtsjes spesjaal de wedstriden dy t útskreaun wurde troch de sks en de ifks al yn de e iuw waard der skûtsjesilen hâlden lykas yn yn snits yn dy tiid waard der fral syld as de boeren gjin fracht hiene en de skippers op dy wize faaks in jildpriis fertsjinje koenen it wienen faak kastleins dy t in wedstriid útskreaunen bygelyks as der merke wie sadat nei ôfrin de priisútrikking yn it kafee hâlden wurde koe mar yn de twadde helte fan de iuw kamen der klubs dy t it silen organisearren doe kaam ek it idee fan amateursport op dat der waarden hast gjin wedstriden mear om jild útskreaun om t de skippers dan de tiid net misse koenen begûn it tal fan meidoggers werom te rinnen doe t yn de earste helte fan de e iuw de frachtfeart motorisearre rekke begûn ek it tal skûtsjes werom te rinnen yn de oarloch wie der al wer mear te dwaan foar skûtsjeskippers om t der te min brânstof wie sa kaam der wer mear silerij en mei dêrtroch waard yn in sintrale kommisje skûtsjesilen sks oprjochte mar wêr t it tal fan wedstriidkommisjes woeks nei de oarloch rûn it tal fan skûtsjes werom it wie yn de jierren fyftich net mear goed mooglik foar in beropsskipper en hâld in skûtsje yn e feart dêrom binne der doe stiftings kaam dy t foar harren rekken in skûtsje oan it skûtsjesilen dielnimme lieten sa is it hjoeddeiske sks kampioenskip ûntstien mei skûtsjes dy t útkomme foar in stêd of doarp ienige útsûndering hjirop is d halve maen oarspronklik it skûtsje fan philips drachten oan lodewijk meeter hawwe wy te tankjen dat de wedstrydrige noch bestiet yn doe t it silen ôflast wurde soe troch te min dielnimmers regele meeter genôch boaten om de wedstriid troch dwaan te litten kinnen hy wie ek de earste skipper dy t in skûtsje allinnich foar wedstriden kocht yn de santiger en tachtiger jierren die bliken dat it al wer mooglik wie foar ien eigner en besit in eigen skûtsje om t dizze skûtsjes net pasten yn it stramyn fan de sks hawwe harren skippers in eigen organisaasje opset dy t de iepen fryske kampioenskippen skûtsjesilen ifks útskriuwt op dy manier binne der no yn fryslân twa kampioenskippen skûtsjesilen willem tjerkstra it heidenskip augustus is in frysk skriuwer willem tjerkstra is op augustus berne as soan fan bernardus tjerkstra en jacoba fortuin op it heidenskip op it skûtsje de twee gebroeders op syn e ferhuze er nei terherne hy folge in oplieding ta ûnderwizer oant wie er aktyf as direkteur ûnderwizer it langst stie er oan basisskoalle de ark yn snits yn kaam er yn tsjinst fan it mienskiplik sintrum foar underwiisbegelieding fryslân yn ljouwert dêr t er him ta lei op it skriuwen fan frysk lesmateriaal en fierder einredakteur wie fan byntwurk en stikken levere oan de learlingeblêden sjedêrrr en de holder yn debutearre tjerkstra mei it histoaryske jongereinboek de wite kastanje yn syn wurk binne twa tema s dy t faak werom komme minsken mei maatskiplike problemen en de twadde wrâldkriich yn sawat alle wurk pleatst tjerkstra saken yn in histoarysk ramt yn makke hy tegearre mei tekener luuk klazenga it earste oarspronklik frysktalige stripboek yn kleur de reizen fan tsjam yn is him foar de trijedielige histoaryske roman ridder fan snits de gysbert japicxpriis takend mata hari mata hari maleisk foar each fan de dei ljouwert augustus vincennes oktober is ien fan fryslâns meast besprutsen dochters har namme is suver synonym foar seks en yntrige yn it tiidrek foar de earste wrâldkriich fierde sy triomfen yn parys as neaken dûnseres en hie as koertisane relaasjes mei de hegerein op beskuldiging fan spionaazje foar de dútsers waard sy fusillearre as margaretha geertruida zelle waard se yn ljouwert berne as dochter fan huoddemakker adam zelle en syn frou antje van der meulen se krige priveeles yn ferskate bûtenlânske talen nei de skieding fan har âlders yn en it ferstjerren fan har mem in jier letter waard se troch har omke nei de kweekskoalle yn leien stjoerd mar dy makke se net ôf yn troude se mei de tweintich jier âldere kaptein rudolf campbell macleod dy t fan skotske ôfkomst wie mar tsjinne yn it nederlânske leger by de knyl se setten har ta wenjen yn amsterdam dêr t se in jonkje krigen norman john yn gie de húshâlding nei nederlânsk ynje en wenne dêr oant op java dêr t se in famke krigen louise jeanne en sumatra nei it ferstjerren fan harren soantsje gongen margaretha en har man werom nei nederlân mar fuort dêrnei ferliet se mcleod dy t alkoholist wie en gewelddiedich foar har oer wie margaretha zelle gie nei it mondêne parys dêr t se earst as lady mcleod en letter as mata hari maleisk foar each fan de dei oftewol sinne namme makke as bleatdûnseres troch har pikante optredens waard se oant fier bûten parys in hit net yn it lêste plak fanwege har eskapades mei by foarkar hege militêre ofsieren dat lêste soe har fataal wurde se spûn in reach fan feiten en fiksje dêr t se sels yn fertize soe oant hjoed de dei is net dúdlik of se werklik spionaazje wurk fan ienich belang dien hat der wurdt sein dat har yn yn de haach jild oanbean is troch de dútske konsul foar ynformaasje út frankryk mata hari sels bewearde dat se as spionne foar de frânsen wurke hie yn belgje en dêrby ferjitten wie har frânske opdrachtjouwers te ynformearjen oer eardere troch har net wichtich genôch achte kontakten mei de dútsers it skynt dat de britske geheime tsjinst lucht krigen hie fan har dútske kontakten en de frânsen dêr oer ynformearre hat de boarnen dêr oer binne lykwols net al te dúdlik op febrewaris arrestearren de frânsen mata hari yn parys se waard opsletten en stie op en july fan dat jier foar in militêre rjochtbank dy t har ta de kûgel feroardielde it fonnis waard op oktober útfierd yn vincennes flak by parys se is jier âld wurden it deafonnis fan mata hari is omstriden en sterk bekritisearre ek fan nederlân út de meast hearde krityk wie dat der in sûndebok fûn wurde moast en dat mata hari dêr fanwege har losse libbensstyl bekendheid en profesje foar offere is as de wierheid al bekend is dan leit dy ferburgen yn de argiven fan it frânske ministearje fan oarloch en fan scotland yard it rjochtsdossier sil earst yn iepenbier makke wurde sûnt har dea is de namme mata hari hast synonym wurden mei spionne koertisane ek de protte films oer har libben en dea hawwe bydroegen ta dit byld dêrneist binne der in mannichte ferzen boeken en toanielstikken oer har ferskynd mar lykwols wurdt se yn har bertestêd eare yn ljouwert stiet yn de stêd fan har in stânbyld en yn it frysk museum is ek it mata hari museum opnaam mata hari hat har troch isaac israëls skilderje litten it keunstwurk hinget yn it krller mller museum te otterlo opsterlân opsterland is in gemeente yn it easten fan fryslân mei in oerflak fan km² wêrfan km² wetter op desimber hie dizze gemeente ynwenners it haadplak fan opsterlân is beetstersweach en de oare plakken yn de gemeente binne bakkefean fryske peallen de gordyk de himrik jonkerslân langsweagen lippenhuzen lúkswâld nij beets oerterp olterterp sigerswâld terwispel de tynje en wynjewâld in grûnfynst jout oan dat der lyn al bewenning west hat yn opsterlân mar der is earst in trochgeande rige fynsten fan jier lyn fan f kr oant n kr hawwe der minsken wenne yn it westlike lege part fan de gemeente mar úteinlik wie der safolle oerlêst fan it wetter dat de minsken nei it eastlik part ferhuzen dat is de hege grûn dêr t it alddjip dat wol sizze de boarn begjint yn dy tiid wie dat allegear iepen heidefjild mei oan de noard en súdkant heechfean oan it begjin fan de e iuw is it heechfean doe ôfgroeven en dêrfan binne de fearten en wyken noch werom te finen ek waard der yn de e en e iuw in soad bosk oanplante en dêrtroch is eastlik part fan opsterlân no sa grien yn it westlik part is yn de e iuw it leechfean ôfgroeven en oant yn de e iuw hat men dwaande west mei it drûch meitsjen fan de plassen dy t dêr fan oerbleaunen dat part fan de gemeente is no meast greidlân de gritenij opsterlân waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke yn opsterlân wurdt troch fan de ynwenners frysk sprutsen nederlânsk is foar de memmetaal dêrnjonken binne der lytse mannichten dy t stêdsk fan de befolking stellingwerfsk of in útlânske taal as memmetaal hawwe in taal is in gehiel fan spraak en of symboalen dêr t ideeën yn werjûn wurde kinne sprutsen talen binne opboud út klanken spraak in gehiel fan gearstallingsregels grammatika en in wurdskat almeast is der ek in systeem fan symboalen alfabet dêr t men de taal mei fêstlizze kin de natuerlike talen binne de talen sa t dy yn de rin fan de skiednis troch de grutte ôfstannen tusken de ferskate groepen minken ûntstean binne dizze talen wurde yndield yn taalfamyljes dy t oanjouwe hokfoar talen út ien en deselde taal fuortkommen binne of alle talen sa besibbe binne en op dy wize meinoar ien grutte famylje foarmje is noch in iepen fraach it is net bekend hoefolle natuerlike talen oft der binne mar de rûzings lizze tisken de en yn e rin fan de tiid binne der ek talen makke de ferneamste is faaks esperanto makke troch dokter zamenhof mar der binne noch ferskate oare talen dy t mei itselde doel ûntwurpen binne ien taal te meitsjen dy t troch eltsenien op de wrâld te begripen is fierders binne der ek keunsttalen yn fiksje lykas de elvetalen fan tolkien of it klingon út de telefyzjesearje star trek njonken de sprutsen talen binne der talen dy t net sprutsen wurde men kin in ûnderskied meitsje nei de oerienkomst mei sprutsen talen al is het net dúdlik hoenear eat krekt noch in taal is en hoenear net gebeartetalen wurde meast brûkt troch minsken dy t net prate kinne in part fan dizze talen is in útbylding fan in sprutsen taal mar de measte hawwe in wurdskat dy dúdlik ôfwykt oare beheinde gebeartetalen wurde brûkt foar omstannichheden dêr t net yn sprutsen wurde kin lykas ûnder wetter masinetalen wurde brûkt om masines te bestjoeren guon masinetalen fral kompjûtertalen brûke in soad wurden út natuerlike talen mar de talen binne tige beheind wat it gebiet wat se omskriuwe kinne oangiet talen as morse en braille binne gjin talen op harsels se hawwe gjin eigen wurdskat mar binne inkeld alternative symboalen dêr t in taal oars as oars yn trochjûn wurde kin yn it ramt fan minderheidstalen komme de begripen twatalich en dûbeltalichheid gauris op it aljemint belgië is in dûbeltalich lân se binne dêr wend om mei inoar of frânsk of nederlânsk te praten om t it frânsk foar master opslacht moat de flaming gauris oerskeakelje fan it nederlânsk nei it frânsk yn fryslân wurdt it twatalige systeem brûkt sitte men oan e stamtafel dan kin it wêze dat de iene it frysk en de oare it nederlânsk foar kar nimt dêrby begripe de minsken elkoar omdat se de oare taal ferstean kinne foar it twatalige systeem is it in eask en ferstean de taal fan in oar in bytsje de oare taal lêze heart dêr ek by in foardiel fan it systeem is dat elts de eigen taal en taaleigen brûke kin om t it liket as easket de taal fan in komboerd it plak op foar in taalmienskip is der yn meartalige gebieten altyd in soad oer de kombuorden te dwaan in komboerd kin op him sels fansels net twatalich wêze dat it moat dûbeltalich wêze of it moat ientalich wêze faak is it net genôch dat in komboerd dûbeltalich is om t der dan spul is oer de taal dy t earst komt in soad kombuorden yn fryslân binne dûbeltalich nei de twadde wrâldkriich kaam by de friezen it ferlet om njonken de nederlânsktalige plaknamme ek de frysktalige plaknamme op it komboerd te setten utsein yn e gemeenten lemsterlân en ljouwerteradiel hat soks syn beslach krige yn e santiger jierren fan de e iuw hat him soks yn in pear gemeenten trochset nei allinnich de fryske plaknamme op it komboerd om t nederlân gjin mûglikheid hat om plaknammen yn mear as ien taal fêst te stellen koe dat allinne troch yn e gemeentlike basisadministraasje de nederlânsktalige namme te skrassen en de fryske dêrfoar yn it plak te setten dokkum is de noardlikste en eastlikste fan de fryske stêden it is it haadplak fan de gemeente noardeast fryslân oant de gemeentlike weryndieling fan jannewaris wie dokkum it haadplak fan e gemeente dongeradiel en foarôfgeande oan e grutte gemeentlike weryndieling fan wie it it haadplak fan e gemeente dokkum yn dokkum wurdt njonken frysk en nederlânsk ek stedsk praat de stêd is ûntstien op twa terpen foar de oarsprong fan de namme dokkum binne ferskate ferklearrings guon tinke in kombinaasje en gearlûking fan de fryske manljusnamme docko dy t hjir in hiem hân hawwe soe oaren assosjearje dokkum mei tockingen dat is in delsetting oan in tocht of stream om dokkum hinne binne terpen mei prehistoaryske grêven dat dy omkriten hawwe in lange skiednis fan bewenning yn de beskriuwing fan bonifatius troch willibald fan mainz skreaun om wurdt de namme fan dokkum net fermelde de twa generaasjes letter op skrift stelde vita oer bonifatius neamd it ûnderwilens op de grêfhichte ûntstiene beafeartsoarde dokkum wol in loco ui dockinga dictur oare farianten binne ûnder mear villa nocdac en dockynchirica op it plak dêr t bonifatius deadien wêze soe waard om hinne in oan him wijde tsjerke stifte dêr t liudger en willehad ek oan ferbûn west hawwe de delsetting op in terp ûntwikkele him frijwat hurd troch syn geunstige lizzing oan in krusing fan in lânwei mei in see earm ien fan de greeflike tollen kaam dêr te lizzen en de hartoggen fan brunswyk joegen dokkum rjocht fan muntslach yn de e iuw dizze munten binne werom fûn yn de skandinavyske en baltyske lannen en sels op yslân en yn de oeral oan ta yn de folle midsiuwen ûntjoech dokkum him mei syn ynternasjonale hannelsbetrekkingen en merkefunksje ta in ûnôfhinklik plak los fan de gritenij dongeradiel yn krige dokkum nei starum harns en drylts as fjirde stêd fan fryslân stedsrjochten earder yn preke olivier fan keulen yn dokkum de krústocht dêr t dan ek dokkumers oan meidien hawwe dy skiednis wurdt troch in heale moanne op it wapen fan dokkum yn oantinken hâlden yn de grutte fryske oarloch giet it alliearde leger yn ûnder lieding fan fokko ukena op dokkum oan nei inkele skermutselingen mei de skieringer ferdigeners jouwe dy har oer en is de stêd oermastere dokkum wurdt brânskatte en de stêd militêr ûtskeakele it ierst bekende stedssegel fan dokkum waard yn makke it segel hat in ôfbyld fan de parochytsjerke wijd oan sint martinus inkelde tsientallen jierren fierder yn de tiid wie dokkum waakst ta in mienskip fan sa n minsken yn de tachtichjierrige oarloch tsjin spanje wie dokkum in wichtige pion yn de striid yn wie de stêd inkele oeren yn hannen fan de geuzen dokkum waard dêrfoar swier bestraft mei de dokkumer fury nei doe t dokkum him oansleat by de uny fan utert begûn in tiidrek fan rêst yn eardere jierren hie de stêd in iepen ferbining mei de see it dokkumer grutdjip yn fêstige de fryske admiraliteit him yn dokkum fan hjirút waarden alderlei saken foar de befeiliging fan de hannelsfeart en oarlochfiering mei spanje op see regele dokkum wie fan grut strategysk belang wat ek bliken die út de oanlis fan de stedswâlen yn de jierren dochs bleau de admiraliteit net lang yn dokkum troch it tichtslykjen fan it grutdjip moasten se yn it kantoar nei harns ferpleatse yn waard de iepen ferbining mei de lauwerssee definityf ôfsluten troch de oanlis fan de dokkumer nije silen dy syl ferfong teffens de âlde e iuwske seeslûs ûnder de syl dokkum ûntjoech him hieltyd mear ta in op it lân orintearre stêd troch de hege kosten fan de oanlis fan de strobosser trekfeart yn de jierren gie dokkum fallyt dokkum stie en stiet yn de lokaale tradysje bekend as earm dokkum besuden dokkum is in boarne dy t troch oerlevering yn ferbân brocht wurdt mei de dea fan de frankyske misjonaris bonifatius yn en dêrtroch in roomsk katolyk beafeartsoarde wurden is yn dokkum begûn fedde sonnema syn distillearderij en likeurstokerij tsjintwurdich noch altyd bekend fan sonnema bearenburch it âlde fabrykje stiet noch altyd yn dokkum it pleintsje foar it eardere fabryk is nei sonnema sonnemapleintje neamd yn de njoggentjinde iuw ûntstie in tanimmend romtegebrek yn dokkum dit kaam troch de fêstingwâlen dy t groei nei bûten behinderen yn it skoatsfjild fan de kanonnen op de bastions mocht nammentlik net boud wurde alle nijbou waard yn de binnenstêd opproppe wat late ta it ferlies fan in soad histoaryske gebouwen gelokkich waard de binnenstêd fan dokkum as ien fan de earste plakken yn nederlân yn útroppen ta beskerme stedsgesicht sjoch ek beskerme steds en doarpsgesichten yn fryslân foar de twadde wrâldoarloch stoppe der ek in trein yn dokkum it dokkumer lokaeltsje de passasierstsjinst is al yn opheft it frachtferfier earst healwei de santiger jierren mar dochs is by mannich dokkumer it dokkumer lokaaltsje in bekend ding sa is der in kroech yn dokkum mei de namme dokkumer lokaaltsje en kinne in protte dokkumers it liet oer it treintsje yn wiene der plannen foar it opnij oanlizzen fan dizze ferbining mar dy giene net troch oant wie dokkum ek in selsstannige gemeente troch in gearfoeging mei de gemeenten west en east dongeradiel ûntstie de gemeente dongeradiel by de gemeentlike weryndieling dy t per jannewaris trochfierd waard kaam dokkum as haadplak by de nije fúzjegemeente noardeast fryslân te hearren omdat de earste kear yn de skiednis is dat dokkum neamd wurdt is dat as stiftingsjier fan dokkum keazen yn wie dat jier lyn en fanwege dat jubileum wie foar dokkum in jier fan feestlikheden under oaren mei de fjouwerjierlikse stêdsfeesten waard dat jier ekstra grut útpakt ek ferskynde in standertwurk oer de skiednis fan dokkum skiednis fan dokkum hert fan noardlik eastergoa ein e iuw is der in soad restaurearre yn dokkum mei jild fan de jeropeeske uny is de binnenstêd opnij fluorre en binne der ferskate keunstwurken oanbrocht ek partikulier is der in soad oan de stêd opknapt foarbylden dêrfan binne de kofjebrânerij dêr t no in restaurant yn sit en trepgevelhûs de gouden hân oan de fleismerk dokkumer spesjaliteit is dockumer kofje de waach is boud yn presys jier nei de stifting fan dokkum it gebou hat ioanyske pilasters mei byldhoude stedswapens en in klokkoepel op de gevel stiet noch altyd de tekst waekt en weeght dat yn ferbân mei de twaliddige funksje dy t it earder hie alderearst waard dêr de suvel woegen en as twadde wiene dêr soldaten legere tsjintwurdich sit der in restaurant yn de waach der binne fiif stedswâlen om dokkum boud dizze stedswâlen steane bekend as bolwurken om dizze bolwurken lei wetter de ienichste yngongen om yn dokkum te kommen wienen fjouwer poarten hanspoarte healemoannepoarte wâldpoarte en de ealsumerpoarte om waarden klokken let as warskôging dat de poarten ticht giene minsken bûten dokkum hienen dan noch fiif minuten de tiid om der yn te kommen de bolwurken binne noch altyd goed te sjen omdat se noch yntakt binne ek no noch wurde om yn dokkum de klokken let om dy tradysje yn eare te hâlden op de bolwurken steane ek de mûnen seldenrêst en de hoop de wettertoer fan dokkum is ien fan de twa fryske weropboumonuminten dy t yn troch de rykstsjinst foar archeology kultuerlânskip en monuminten op de list fan ryksmonuminten út de weropbouperioade komd is arsjitekt fan de toer is de ljouwerter jo vegter boppe yn de meter hege toer soe destiids in restaurant komme mar dat is der nea fan kaam dokkum hie yn it ferline in iepen ferbining nei see troch it dokkumer djip yn waard dêr dan ek de fryske admiraliteit oprjochte mar om hinne gie de admiraliteit nei harns en dokkum rûn tebek wat de seefeart oanbelanget oant yn in dyk tsjin it gefaar fan de lauwerssee oanlein waard dy t dokkum hielendal fan de see ôfsluten fan oant is de strobosser trekfeart groeven yn opdracht fan de stêd dokkum om de ferbining mei grins te ferbetterjen troch de hege kosten kaam dokkum yn grutte finansjele problemen tusken en hie dokkum ek in ferbining mei ljouwert oer it spoar it stasjon fan it saneamde dokkumer lokaeltsje lei doedestiids tusken dokkum en ealsum ferskeidene strjittenammen ferwize noch nei dy tiid sa as de stasjonswei stasjonsstrjitte en by t stasjon wat westliker leit no it busstasjon dêr t de bussen ôfsette nei ljouwert drachten en bûtenpost yn it sintrum fan dokkum is de âlde binnenstêd binnen de bolwurken dokkum hat him yn de e iuw oan alle siden bûten de bolwurken útwreide der binne tal fan wenwiken bykaam fierders binne der ek noch twa yndustryterreinen súdwestlik fan dokkum wurdt de nijbouwyk de trije terpen oanlein dy wyk krijt nijbouwenten yn de wyk komt in farieard wenningoanbod de wyk sil yn trije fazes boud wurde yn e midden komt in wyksintrum de wyk grinzet oan suderskâns zuiderschans in winkel en bedriuwegebiet en de wâldhorne woudhorne foarbylden fan ûnderwiis en sûnenssoarchynstellingen yn dokkum binne alle strjitten yn dokkum atje keulen deelstra grou desimber ljouwert febrewaris ek wol us atsje neamd is ien fan de ferneamdste fryske reedrydsters se troude mei de jirnsummer boer jelle keulen se krigen trije bern wêrfan t de jongste boukje ek yn wedstrydferbân reedriden hat mar dêryn minder suksesfol wie as har mem fan de beide soannen kees en goos helle dy lêste in beskieden sukses as keatser troch yn mei syn maten foar jirnsum in e priis op de freulepartij yn wommels te winnen yn it begjin fan de santiger jierren fan de e iuw helle atsje har grutte suksessen se soe kear wrâldkampioene en kear nûmer ien op in europeesk kampioenskip wurde dêrneist waard se ferskate kearen nederlânsk kampioene en wie se in betûft koartebaanrydster sa waard hja op har e famkeskampioene fan fryslân op de olympyske winterspullen yn sapporo wûn keulen deelstra in sulveren en twa brûnzen medaljes keulen deelstra waard yn ferkeazen ta sportfrou fan it jier yn ried hja inkele wiken nei t hja ferwûne rekke wie by in ferkearsûngemak noch de alvestêdetocht wrâldkampioene europeesk kampioene op maart ried se in wrâldrekôr op de meter de alvestêdetocht lei se sawol op redens fytsend as rinnend ôf maurits cornelis escher ljouwert juny hilfertsom maart wie in nederlânske keunstner ferneamd fanwege syn houtsnij en litografysk wurk maurits cornelis escher is op juny berne te ljouwert as jongste soan fan yngenieur george arnold escher en syn twadde frou sarah gleichman yn ferhuze de húshâlding nei arnhim dêr t escher syn tretzjende houtbewurking en pianolessen krige fan oant gie er nei de middelbere skoalle alhoewol er dêr al útblonk yn tekenjen helle er dêr fierder mar matige sifers hy moast de e klasse oerdwaan en sakke foar syn eineksamen om t it gesin doe nei easterbeek ferhuze kaam escher doe yn delft op de hegere technyske skoalle dêr t er op oanstean fan r n roland holst begûn mei houtfykjen doe t escher yn nei de haachske skoalle foar arsjitektuer en dekorative keunst gie foar in arsjitektuerstúdzje skeakele er dan ek hast direkt oer op dekorative keunst hy studearre ûnder samuel jesserun de mesuita in keunstner dêr t er kontakt mei hâlde soe oant de mesuita begjin meinaam waard troch de nazi s en nei alle gedachten fermoarde wurden is yn doe escher de nedige ûnderfining opdien hie yn tekenjen en benammen it meitsjen fan houtsneden ferliet er de skoalle yn de jierren dêrop gie escher regelmjittich nei súd jeropa nei spanje en fral nei itaalje dêr t er yn e kunde kaam mei jetta umiker hy soe yn mei har trouwe it jonge stel sette him yn rome ta wenjen en bleau dêr oant doe waard it politike klimaat ûnder mussolini sa ûnoangenaam dat se ferhuzen nei château d oex yn switserlân escher dy t ûnder de yndruk wie fan it italiaanske lânskip en dêr ek tige troch ynspirearre wie mocht yn switserlân mar min wêze dat jier letter yn ferhuzen se nei ukkel in lyts plakje yn de buert fan brussel yn wiene it de oarlochsomstannichheden dy t harren twongen op e nij te ferhúzjen diskear nei nederlân febrewaris kaam de famylje te wenjen yn baarn dêr t escher oant libje soe syn jierren yn baarn wiene de meast produktive hy makke dêr syn bekendste wurken allinne yn doe t er operaasje ûndergean moast hat er net wurke yn gie escher nei it rosa spierhûs yn laren in tehûs foar keunstners op jierren hy ferstoar dêr op maart escher makke mei inoar grafyske wurken en mear as tekeningen en sketsen syn wurk wurdt ornaris opdield yn de italiaanske perioade dêr t it realisme mei lânskippen en portretten de oerhân yn hie en de matematyske perioade dêr t werhelling regelmjittige flakferdieling metamorfoaze en bysûndere perspektivyske effekten de boppetoan yn fierden oangeande de regelmjittige flakferdieling liet escher him ynspirearje troch it mozayk út de moarske tiid yn it alhambra underwerpen dy t yn syn wurk faak werom komme binne in pear tige bekende stikken fan escher binne yn it paleis oan de lange voorhout yn de de haach is sûnt novimber in permaninte eksposysje fan it wurk fan escher in skrikkeljier of stokkejier is in metoade om it ferskil op te heinen tusken in kalinderjier en it sinnejier om t de ierde yn likernôch dagen om e sinne hinne rint soe in kalinder fan dagen in hieltyd gruttere ôfwiking krije dêrom hawwe de gregoriaanske en juliaanske kalinders ien kear yn de fjouwer jier in skrikkeljier in jier mei in febrewarismoanne fan dagen dy t it jier dagen lang makket it probleem foar de juliaanske kalinder wie dat dizze korreksje te grut is dêrom is der yn de gregoriaanske kalinder gjin skrikkejier yn it jier dat in iuw ôfslút lykas of útsein it jiertal is dielber troch it jier wie dus al in skrikkeljier yn sinnemoannekalinders wurdt yn in skrikkeljier in hiele moanne tafoege om t in jier dêr altyd op itselde stuit yn in moannesyklus begjine moat meast nijmoanne sa hat de hebriuwske kalinder sân kear yn eltse njoggentjin jier in skrikkeljier mei efter adar de skrikkelmoanne adar sheni twadde adar pim mulier wytmarsum maart de haach april folút willem johan herman mulier sjoernalist mar boppe al grûnlizzer fan de moderne sport yn nederlân kaam yn wytmarsum op de wrâld as soan fan de earste boargemaster fan wûnseradiel en grutgrûnbesitter tjepke mulier en roelina johanna alberda fan ôf hat er ek publisearre ûnder it pseudonym pim pernel willem johannes herman mulier út it laach mulier dy t as pim mulier namme meitsje soe yn de nederlânske sportwrâld waard op maart berne te wytmarsum syn namme spruts er by foarkar út as muljee want hy wie wiis op syn frânsk komôf syn foarâlden kamen út roubaix en droegen dêr de namme oste de muliers hy soe twa kear trouwe foar it earst op desimber mei cornelia constance van duin en nei t er op april fan constance skieden wie troude pim mulier op maaie mei maria louise haitsma mulier bern soe er net krije al as mantsje fan jier sette syn heit him op redens tjepke mulier wie in fanatyk reedrider en oprjochter fan de haarlimske iisklup pim mulier syn fasinaasje foar sport soe hjir wol syn woartels hawwe kinne as fiifjierrige gie pim tegearre mei syn âldere broer pieter nei in kostskoalle yn noardwyk yn ingelân dêr t er yn ramsgate in kolleezje folge kaam er yn de kunde mei jonges dy t behalve cricket ek football spilen in sport dy t in foargonger is fan it hjoeddeiske rugby mulier wie ferkocht en ronsele werom yn nederlân syn maten om dat spul ek te spyljen yn seach er by de yn britske sporten spesjalisearre saak de gruyter yn amsterdam in learen rugbybal dy t er fuort kocht lang is tocht dat hy yn datselfde jier as jierrige de earste fuotbalklup fan nederlân oprjochte hat mar neffens guon kloppet dat net alhiel dy klup haarlemsche football club hfc bestiet noch altyd tsjintwurdich mei it predikaat keninklik khfc al yn de begjinjierren wie hfc in grut sukses mar klachten fan âlders oer it rûge rugby soargen der foar dat de klup yn oerskeakele op soccer it hjoeddeiske fuotbal mei troch de ynfloed fan mulier ûntstiene yn de regio en ek dêrbûten nije fuotbalklups dy t al gauweftich yn kompetysjeferbân tsjininoar spilen yn yntrodusearre mulier it moderne tennisjen sa t dat doe spile waard yn ingelân yn haarlim dêr t de earste klup oprjochtte waard pim mulier wie in net ûnfertsjinstlike hurdrinner yn rûn er de meter yn sekonden en wurde dêrmei nederlânsk kampioen yn stie pim mulier oan de widze fan de nederlandse atletiek en voetbalbond navb atletyk waard tige tsjin it sin fan mulier al gau oan e kant skowt de nvb foarrinner fan de tsjintwurdige knvb bleau oer yn werom yn fryslân pakte mulier syn âlde leafde it reedriden wer op hy ried de ûnoffisjele alvestêdetocht yn in tiid fan oere en minuten it rekôr soe stân hâlde oant yn dat jier soe op syn oanstean de earste organisearre alvestêdetocht hâlden wurde ûnder de flagge fan it fryske iisbûn yn datselde jier is ek de feriening de fryske alvestêden oprjochtte dy t dêrnei de tocht útskriuwe soe it krúske dat alvestêderiders oant hjoeddedei krije at se de tocht útride is in ûntwerp fan pim mulier ek oare sporten droech pim mulier in waarm hert ta sa hat er ûnder oaren foarsitter west fan it nederlânske krikketbûn en skriuwer fan de nederlandsche bond voor lichamelijke opvoeding yn dy lêste funksje hat er it organisearjen fan deiske kuiertochten stimulearre wêrfan dy fan nijmegen in barren mei ynternasjonale útstrieling wurden is aktyf wie er fierder as hurdfytser keatser en biljetter yn yntrodusearre mulier de hockeysport yn nederlân pim mulier wie aktyf as sjoernalist en skriuwer fan wie er haadredakteur fan de deli courant ek yn syn skriuwersfunksje wie er propagandist foar de sport fan syn hân binne û o de folgjende publikaasjes de namme fan pim mulier wurdt noch altyd neamd yn de nederlânske sportwrâld nijefurd offisjeel frysk nederlânsk nieuweferd of nijeferd is in eardere gemeente yn it súdwesten fan fryslân dizze gemeente hie op jannewaris mei ynwenners en besloech in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de gemeente nijefurd waard yn it ramt fan e gemeentlike weryndieling fan gearstald út it grutste part fan de eardere gemeente himmelumer aldefurd feriene mei de gemeenten warkum hylpen en starum en it doarp nijhuzum dat earder ta de âlde gemeente wymbritseradiel heard hie om t aldefurd safolle sizze wol as âld rjochtsgebiet waard de nije gemeente nijefurd doe neamd op jannewaris gie nijefurd by in nije gemeentelik weryndieling yn e mande mei de gemeenten boalsert snits wymbritseradiel wûnseradiel op yn e fúzjegemeente súdwest fryslân it haadplak fan nijefurd wie warkum en de oare plakken yn de gemeente wiene it heidenskip koudum hylpen himmelum molkwar nijhuzum starum en warns ek de buorskippen boppebuorren galamadammen laaksum en skarl hearden ta nijefurd drylts nederlânsk en offisjeel ijlst is in stêd yn de gemeente súdwest fryslân mei ynwenners en leit yn it súdwesten fan fryslân sa n km fan snits dêr t it oer it wetter fia de geau mei keppele is drylts hat in stasjon oan it spoar ljouwert starum oant wie drylts in selsstannige gemeente en fan oant wie drylts it haadplak fan de gemeente wymbritseradiel drylts is ûntstien oan e alde ie of yem ien fan de feanfearten yn súdlik fryslân dat wie fan âlds in rivierke dat de sudersee ferbûn mei de middelsee oan e ie tanket it stedsje syn namme hjoed oan e dei binne der noch mar in pear fragminten fan it eardere rivierke oer ien dêrfan foarmet de sintrale as fan drylts en hat it karakter fan in grêft pal foar de huzen lâns rint de strjitte en de tunen lizze oan e oare kant fan e strjitte oan de kant fan e ie dizze oan it wetter grinzende túntsjes bleken of oertunen hearre by de oan e grêften lizzende huzen en waarden eartiids brûkt om e wask te drûgjen de tunen binne foar in diel noch yn partikuliere hannen en binne yn krekt as it eardere stedhûs brûkt as filmdekôr foar de kameleon film skippers fan de kameleon mei as regisseur steven de jong yn e midsiuwen stie drylts behalven om hannel fral ek bekend om syn skipsbou eat dat noch blykt út it skip dat werjûn wurdt op it wapen fan drylts en de flagge fan e stêd yn syn bloeitiid wie der ek in soad mei de skipsbou ferbân hâldende houthannel yn drylts der hat noch lang yndustry west dy t út dy tradysje fuortkaam mar oan it begjin fan de ienentweintichste iuw binne de lêste oerbliuwsels dêrfan troch fúzjes út de stêd ferdwûn it bekendste foarbyld fan e houtyndustry yn drylts wie de firma nooitgedagt dy t ark houten boartersguod en redens makke om ferfear it fabryk nei it yndustryterrein dielen fan de âlde fabriken binne sloopt der stiet noch mar ien âld gebou it earste nooitgedagt fabryk dat alhiel renovearre is dit lêst boude autentike fabryksgebou it earste yn nederlân dat hielendal fan beton makke waard is mids oktober sloopt in pear jier earder hold de firma nooitgedagt op te bestean troch in oername yn it nije gebou sit no in oar bedriuw saillant detail is dat der sa n tsien jier diskusjearre is oer it ynfoljen fan it terrein al dy tiid stie it gebou der leech en ferpaupere by nei oktober begûn in diskusje oer it behâld fan de âlde fabryksskoarstien dy t yn renovearre waard dêrby waard it bouwurk ta syn oarspronklike hichte werombrocht lykwols net as eartiids mitsele waard mar yn e foarm fan in stielen staketsel keunstwurk mids is der op it âlde fabryksterrein in nij wenwykje setten drylts hat sûnt stedsrjochten it is dêrmei de op trije nei âldste stêd fan fryslân nei starum harns en hylpen de klokslach fan drylts grinzge oan dy fan drylts en beide stêden waarden omsletten troch de gritenij en letter gemeente wymbritseradiel drylts wie in selsstannige gemeente oant it by de gemeentlike weryndieling fan jannewaris gearfoege waard mei de âlde gemeente wymbritseradiel ta in nije gemeente dy t ek fan wymbritseradiel kaam te hjitten by dy gemeentlike weryndieling fan wie besletten dat net allinnich drytls en wymbritseradiel gearfoege wurde moasten mar ek snits fanwegen fûleindige protesten yn e wetterpoartestêd wist snits lykwols syn selsstannigens te behâlden dêrtroch waard drylts it haadplak fan e nije gemeente yn kaam oan de noardkant fan drylts it nije gemeentehûs ree it âlde stedhûs dat te lyts wurden wie kaam yn gebrûk as plysjeburo in oantal jierren letter waard it ferkocht oan partikulieren it is no in wenhûs nettsjinsteande de lang oanholden bestjoerlike skieding tusken drylts en snits is drylts dochs foar in grut part op snits rjochte it hat bygelyks in soad ynwenners dy t yn snits harren wurk hawwe oan de oare kant is der yn drylts in tige ryk ferieningslibben dat somtiden sels ynwenners fan snits oanlûkt de wiken fan âld nei nij mûne de rat is in houtseachmûne dy t yn boud waard yn de saanstreek om helle de eardere dryltser houthandel oppedyk de mûne nei drylts om him dêr wer op te bouwen de mûne wurdt noch hieltyd brûkt om te seagjen en kin besichtige wurde yn it eardere gymnastyklokaal sit sûnt de santiger jierren t mienskipshûs it mienskipshûs is sûnt in oantal jierren sloopt en op it plak binne nije wenningen boud de rôt en de iendracht binne de twa buertferienings de twine en de kogge binne de beide basisskoallen it dryltser kypmantsje is it pleatslike krantsje de utherne is in sportkompleks oan de eastkant fan drylts tichtby houtseachmole de rot en beslacht in tal sportfjilden en in sporthal mei sealen alle strjitten fan drylts de gysbert japicxpriis is in yn troch de deputearre steaten fan fryslân ynstelde literatuerpriis neamd nei de dichter gysbert japiks de earste winner fan de priis wie op oktober de fryske dichter obe postma de priis wie in stimulearingspriis en waard takend foar it bêste oarspronklik frysk wurk dat yn de perioade foarôfgeand oan de útrikking publisearre wie dy perioade waard twa jier om t it iene jier proaza beoardiele waard en it oare jier poëzy mei yngang fan waard yn it iene jier de dr joast halbertsmapriis útrikt en yn it oare de gysbert japicxpriis de priis bestie út in oarkonde en in jildbedrach oarspronklik gûne mar letter oprinnend ta gûne om t it in stimulearingspriis wie koe dy allinnich foar in spesifyk wurk útrikt wurde net foar in oeuvre al is dat al in pear kear bard yn is de priis yn dy foarm ôfskaft en yn in nije foarm wer ynsteld by de nije gysbert japicxpriis wie der gjin ûnderskie yn sjênre proaza en poësy koenen eltse kear yn oanmerking komme mar dat gou ek foar berneliteratuer en jongereinliteratuer dêrnjonken kin de priis no ek foar in oeuvre úrikt wurde fierders waard romte makke foar de fedde schurerpriis en de dr obe postmapriis sadat de gysbert japicxpriis doe ien kear in de trije jier útrikt waard yn waard it jildbedrach omheechbrocht nei gucirc ne yn waard de regeling op en nij oanpast doe waard besletten om mei yngong fan in twajierliks skema te folgjen de iene kear oanbelanget de priis no de poësy út de fjouwer foarôfgeande jierren twa jier letter it proaza út de fjouwer foarôfgeande jierren ensfh it prizejild is sûnt in bedrach fan euro yn kaam dêr euro boppe op spesjaal ornearre foar in oersetting oersettingen fan it bekroande wurk mei yngong fan waard it prizejild ferhege nei euro de foar in oersetting oersettingen kaam dêr dan noch by foar de priis jildt it betingst dat dat bêste oarspronklik frysk wurk de bekroaning ek wurdich wecirc ze moat mar de advyskommisje hat oant no ta mar ien kear gjin foardracht dien yn dochs is de priis dat jier takend oarsom hawwe deputearre steaten ien kear besletten it advys net te folgjen yn is de priis net útrikt wylst it projekt operaesje fers nominearre wie de priis is ek ien kear wegere yn hat eeltsje boates folkertsma yndie sein syn wurk fan dy perioade de bekroaning net wurdich te finen en hy hat dy doe net oannimme wollen trije skriuwers hawwe twa kear de gysbert japicxpriis krigen anne wadman en jan wybenga en en trinus riemersma en de priis wurdt útrikt yn de bertestêd fan gysbert japiks boalsert op it stêdhûs allinnich jan dijkstra yn en rink van der velde yn hawwe net oan de plechtige útrikking meidwaan wollen en hawwe de priis letter op it provinsjehûs ophelle de dr obe postmapriis is in yn troch deputearre steaten ynstelde literatuerpriis foar oersetters neamd nei de fryske dichter en oersetter obe postma de priis wurdt takend oan de bêste oersetting fan de foarôfgeande perioade dy perioade is by it ynstellen fêststeld op trije jier lykas dat doe ek foar de gysbert japicxpriis fêststeld waard de priis is yn foar it earst útrikt en bestie doe út in oarkonde en in priis fan gûne de priis wurdt tagelyk mei de fedde schurerpriis útrikt op it provinsjehûs yn wie de priis takend oan de oersetters fan de stikken fan tryater dy priis is doe net útrikt om t in part fan de oersetters fûn dat de sjuery ien inkelde oersetting en oersetter útkieze moatten hie de fedde schurerpriis is in yn troch deputearre steaten fan fryslân ynstelde literatuerpriis foar debutanten neamd nei fedde schurer de priis is foar it earst útrikt yn en bestie doe út in oarkonde en in bedrach fan gûne de priis wurdt útrikt op it provinsjehûs tagelyk mei de dr obe postmapriis yn waard der foar it earst ek in publykspriis takend yn is de priis opheft en is de douwe tammingapriis de fryske literêre debútpriis wurden om t de priis útrikt wurdt oan immen dy yn in beskaat literêr sjenre debutearret is it somtiden sa dat ien dy t al mear skreaun hat de priis takend krijt foar wurk yn in foar dy skriuwer nij sjenre warns is in doarp yn de gemeente súdwest fryslân oant lei warns yn de eardere gemeente nijefurd it is in lintdoarp dat fan it johan frisokanaal yn it noarden oant laaksum by de iselmar yn it suden rint troch dy lizzing is de wettersport foar warns fan grut belang benammen de jachtbou ta it gebiet fan warns hearre ek de buorskippen laaksum en skarl yn de midsiuwen wie hjir ek noch it doarp en kapel kappenburch dat letter opgien is yn de warnser noarderbuorren de namme komt ek foar as wardesle waene werlize warrdelze en waerlenze men tinkt by warns al gau oan de slach by warns eartiids stie hjir de stins fan jelmer ottes sytzama boaske mei ats bonninga en doe t douwe geales galema yn hjir ek in stins bouwe liet wie der spul de earste wie skier de oar wie fet dat hat duorre oant galema de stins fan sytzama wûn en ôfbrekke liet yn de e en e iuw wie warns in doarp fan seelju sa hat warns oan it begjin fan de e iuw noch grutskipperswenten wenten fan kapteins dy kapteins fearen nei noarwegen en nei de eastsee yn de e iuw gong skipfeart mear nei hollân en doarpen as warns rûnen tebek it doarpskultuerhûs yn de eardere gereformearde tsjerke út hjit de spylder it doarp hat ien feriening doarpsbelang mei skarl laaksum der rydt in buertbus en der is in postagintskip warns hat twa skoallen de skoalfinne en de totem en it pjutteboartersplak hjit us stee der binne fiif buertferienings b v t noard ald en nij boppelâns meinoar ien janke trompstrjitte en kapelstrjitte de middenkrite en fan see tot zee dizze side is opnaam as in foarbyld fan tekst yn it biltsk de side sprekt dan ek fan bildts die t syn aigen taal fersmyt raakt syn diepste wezen kwyt t is hest niet te begripen dat d r op t bildt aigenlik gyn frys praten wort soa n klain gebied dat an drie kanten begrnsd wort deur frys pratende mnsen friezen die t ok wete wille dat se frys binne en hur taal alheel terrecht hoog houwe om d r achter te kommen werom t frys op t bildt gyn ingang fonnen het motte wij n foege jaar werom gaan doe het albrecht van saksen met syn baide seunen hendrik en georg in t bildt an de friezen ontnaderd t bediken fan t bildt hewwe sij doe an ânderen an hollânders útbesteed de frise wetten laaien sij in hur aigen foordeel út sij maakten n eand an de frise frijhyd n paar jaar leden meende t bestuur fan fryslân dat fait fiere te motten d r waar evenwel n soad ferset teugen dat feest wat tot útting kwam doe t n bommelding n fiering in e groate kerk fan luwt in e bulten joeg ok waar d r n koster die t op e grns fan t bildt soafeul kriig had dat hij de swarte rouflâg fan de beetgumer toren waaie liet soks tot ongenoegen fan bestuurders die t de toenmalige kommisaris fan de koaningin hermans dankber waren foor syn dom idee t begrip âldfaars erf wij weitsje oer dij worde âldfaars erf wij wâdzje oer dij d r waren doe ok bij de roes bilkerts die t fan dut feest niks begrepen hoewel at t bediken deur hollânders annommen en útfoerd worde en derdeur t bildts ontstaan is foele de meeste bilkerts hur naast bilkert ok fries se prate âns bildts en binne der wiis op thomas beuckelaer en de drie broers wijngaarden hadden op febrewary de overeenkomst met de reginten fan hertog georg van saksen tekend om t bildt te bediken en in kultuur te bringen deur alle toestanden die t d r doe in frysland speulden worde t groate werk niet deur friezen maar deur hollanders annomen en útfoerd deuze mânly waren alle fier ôfkomstig út súd holland der hadden se groate besittings en der oefenden se belangrike bestuursfunksys út ut deuze kontraaien nammen se hur aigen fertroude mnsen met om t bildt te bediken en in kultuur te bringen kwammen de polderjongens nou alleen út súd holland út de alblasserwaard de swijndrechtsewaard en út t lând fan heusden en altena ni dat sou ok niet kinnen hewwe d r souwen mânly an de bou fan de bildtdyk werke en d r worde over prakkeseerd om dat leger erbaaiers út te braiden ant mânly sien de tiid die t men kreeg om binnen een jaar de ouwe bildtdyk an te lêgen n begryplike gedachte at al deuze mânly út de alblasserwaard de swijndrechtsewaard en út t lând fan heusden en altena rekruteerd weze souwen sou der de befolking soa ferminderd weze dat weunen en werken der niet meer mooglik weest waar nag ôfsien fan e fraag at der metnander wel mnsen weunden de annimmers en foorwerkers binne der fast en seker wel wegkommen de erbaaiers kwammen út n feul groater gebied de groatste groep erbaaiers is út holland seeland brabant en diferse andere naciën wegkommen onder die diferse andere naciën waren sonder twifel ok mânly út west frysland en fan t ailand wieringen ok sil dut foor die tiid geweldig groate werk friezen út de omgeving fan t bildt antrokken hewwe hoe t de ferhouding tussen de tallen friezen en hollanders laai is niet met sekerhyd te sêgen ferskaidne ondersoekers hewwe hur met deuze kwessy doende houwen heel lang het men docht dat t alleen hollanders weest binne die t de ouwe bildtdyk anlaid hewwe krekt soa t d r docht is dat de eerste boeren op t bildt sonder útsondering út holland kommen binne d r motte soawel bij de dykbouwers as bij de eerste pachters ok friezen weest hewwe al foor de bediking fan t bildt werkten d r friezen op t búttendyks lând ans hadden se in niet ôfkocht worren soa n groat werk as de bou fan de bildtdyk het sonder twifel ok an ferskaidne friezen werk geven die kregen t lykswel niet foornander om de hollanders hur taal t frys prate te laten der binne nag al wat ondersoeken na deen hoe t dat kinnen het johan winkler skriift in syn algemeen nederduits en fries dialecticon út dat de nije en bra fruchtbere grônd deur hollânse boeren t eerst beweund en ontgonnen worde de ôfstammelings fan deuze hollanders binne der ant fandaag de dâg toe bleven deuze eerste beweuners fan t bildt nammen fanself hur boers hollânse spraak met en hur ôfstammelings hewwe die tongfal ant nou toe bewaard en brúkke die ondernander hierdeur onderskaide se hur skerp fan de echte friezen winkler noemt t bildts n volksplanting van hollanders in friesland hij skriift over de edelloi en de ontginning deur hollânse boeren die t folgens him fral ôfkomstig binne út de hollânse rijnstreek ut de kontraaien fan leiden winkler beskoude t bildts dus as de taal fan de hollânse bedikers die t deur frise infloed ferformd is w de vries skriift in deel fan t tiidskrift nederlandse taal en letterkunde dat t waarskynlik is dat d r taalovereenkomsten binne tussen t bildts en t súd hollâns omdat hollânse bilkerts in meerderhyd ôfkomstig binne út de buurt fan puttershoek en oud beyerland de vries siet n dúdlik onderskaid tussen t bildts t stadsfrys en t amelâns t midslâns op terskelling wort niet noemd perfesser doktor g g kloeke het in syn werk de hollandse expansie in de e en e eeuw en haar afspiegeling in de tegenwoordige nederlandse dialekten út syn licht ok skine laten over de ôfkomst fan de bilkerts en hur taal hij het nagal wat werk maakt fan de pachterslisten en rekens fan en ut de namen die t op deuze listen foorkomme blykt folgens perfesser kloeke dat fan alle lândbrúkkers op t bildt neffens die rekens frise namen hadden n farndel waar hollâns en kon soawel frys as hollâns weze hij meent dat bestudering fan deuze rekens tot de gefolgtrekking laide mot dat in t begin fan de e eeuw de friezen waarskynlik feer in de meerderhyd weest binne de dikke boeren de aristokraten waren hest allegaar fan hollânse komôf folgens kloeke is de bildtse taal sterk ferhollânsd t bildts sou dus oorspronklik frys weest hewwe hij foert derfoor gyn bewizen an alleen grôndt y die stelling op t fait dat in t eerste farndels part fan de e eeuw de friezen temnsen de namen prosintueel feer in de meerderhyd waren perfesser kloeke noemt t bildts hollâns in frise mônd hij skriift dat aristokraten of aristokratys doende friezen perbere om hollâns te praten maar wat bewize namen nou helendal over de ôfkomst fan de dragers fan die namen dat froeg de debating klup fan st anne hur op septimber ok ôf doe t se de ferhandeling fan prefesser kloeke bepraatten de debatingklup kinde niet soafeul bewiiskracht toe an dut name ondersoek fan perfesser kloeke ferskaidne sprekers saaien op die aven dat d r soafeul namen binne der t moeilik fan said worre kin dat t spesifyk frise of oorspronklik hollânse namen binne de debatingklup kwam dan ok tot de konklúzzy dat t bildts fan hollânse en niet fan frise oorsprong is hotse s buwalda is t met de noemde konklúzzys niet eens t gaat him te feer om sonder meer te sêgen dat t bildts hollâns in frise mônd is of dat t frys in hollânse mônd weze sou hotse buwalda meent dat t foor de hând lait dat de twee befolkingsgroepen fan kolonisten friezen en hollanders deur de noadsaak om nander te ferstaan tot n gemeenskaplike omgangstaal kommen binne t bildts n mingtaal fan n in oorsprong mingde befolking n mingtaal dus gyn dialekt fan t frys of n frys dialekt maar ok gyn dialekt fan t hollâns of n hollâns dialekt en wel omdat elk fan baide talen soa n belangrike bijdrage leverd het an de opbou fan de aigen bildtse taal hartman sannes is t eens met de vries want soa sait sannes de sterke hollânse inslag formde de bovenlaag fan de befolking de annimmers de boeren drukten hur stimpel ok op e taal fan de ânderen de friezen soa segefierde t hollâns en ferkrong t t frys om t bildts hollâns in frise mônd te noemen gaat sannes wat al te feer t bildts is folgens sannes n mingsel fan ferskillende hollânse dialekten met foor n part ok n sekere frise inslag t frys het op t bildt nooit gyn ingang fine kinnen n fries nimt op t bildt makliker t bildts over dan dat n bilkert op t oudlând t frys overnimt sannes syn eandkonklúzzy is dat t bildts de taal fan hollanders is ferformd deur n sterke frise infloed maar wort d r bij al deuze overwegings ok nag wat fergeten wij wete dat de aristokraten en de bestuurders hollâns praatten en de dikke boeren die t út holland kwammen deden dat ok ok n part fan de erbaaiers sil een of ânder hollâns dialekt praat hewwe dos waren d r n heel soad friezen bij die eerste kolonisten die sille dos hur aigen taal t frys praat hewwe in dat licht besien is t dos op syn sachtst said freemd dat t frys t ôflêge motten het teugen t hollâns t bildts t sil wel soa weze soa t hotse buwalda t sait se mosten nander ferstaan de friezen sille hur doe ferbroken hewwe ok doe al want nou nag gaat de gemiddelde fries drekt over op t hollâns at d r ok maar n klain fermoeden bestaat dat de ânder gyn frys ferstaan wil of kin hadden de friezen doe in t begin fan de e eeuw hier op t bildt n klain bitsy de sluug út had dan hadden se dos dat handsyfol mnsen niet eens binnen twee generasys frys prate late kinnen de friezen gaan sleau met hur taal om op n paar gûnstige útsonderings na binne n heel soad friezen hur d r niet fan bewust dat se de oudste en mooiste taal fan nederland prate dieselde sleauwighyd gaat trouwens ok op foor n soad bilkerts wat sou dat dos weze binne bilkerts en friezen benaud om foor dom of boers ansien te worren of twifele se an de intellignsy fan de ânspratenden benaud dat die hur niet ferstaan wille of sille dan binne d r nag n paar aspekten die t niet fergeten worre mâge en die t in de ondersoeken niet noemd worre t eerste argumint is dat de saksise overheersers om maar niet te praten fan onderdrukkers t naar op t frys as bestuurstaal laaien en dat d r op bestuurlik terrain na de onderwerping fan de friezen in alleen nag nederdúts as bestuurstaal brúkt worde t tweede is dat t bildt in t begin nagal isoleerd waar fan de rest fan frysland de bilkerts binne in t begin deur de oudlanders beskoud as freemde kolonisten der t se niet tefeul met te maken hewwe wouwen kolonisten die t op hurself anwezen waren en hur aigen gemeenskap inrichtten bútten de oudlanders om sorgden in meer as alleen de taal foor n aigen ontwikkeling dan is d r nag t fait dat in t begin fan de e eeuw de reformasy deurbrak luther sloeg in syn stellings an de deur fan de slotkapel te wittenberg ant dan toe waar in de kerken t latyn de taal fan de prysters weest maar doe worde in de hagepreken t nederdúts as kerktaal brúkt in worde t evangely fan matthes onder de mnsen brocht een jaar later folgde t hele bibelboek in worde de heidelberger kattegismus as leerboek foor de kerken die t doe allegaar griffermeerd hytten infoerd alles waar in t nederdúts skreven leraren doomnys leerden de mnsen die t foor t generaal niet leze of skrve konnen de kattegismus út t hoofd op te sêgen n beste oefening in t leren fan t nederdúts en n gewoante die t jaar in gebrúk blive sou ok de wetten en rechten in frysland worden fan t frys út in t nederdúts fertaald omdat de heren t frys niet konnende willende lezen de ontfriezing sette de hele e eeuw deur t frys worde de taal foor de gewoane mnsen n boeretaal de bovenlaag fon t deftiger om hollâns te praten al mosten de spellingsregels derfoor doe nag ontwurpen worre de statenbibel fan en het n belangrike bijdrage leverd an de spelling fan de nederlândse taal in ses fan de elf frise stâden ontston t stadsfrys hollâns in frise mônd ylst sloaten en workum bleven frystalig staveren en hindelopen houden hur aigen fan t frys ôflaide taal de friezen lieten hur hier op t bildt wat hur taal angaat deur de hollânstalige bestuurders en koalonisten in de ruften lêge d r bleef de friezen lykswel op bestuurlik terrain gyn keus over deur de bestuurders worde tena gyn frys meer praat maar ok in t daagliks leven waren de friezen sleau dat sleauwe fan de friezen en foor n part t isoleerde leven fan de eerste bilkerts en de taal fan de bestuurders en de reformasy hewwe d r met foor sorgd dat d r op t bildt nou al hest jaar bildts praat wort dat is n únike saak want d r is gyn foorbeeld te finen dat dut ergens âns ok gebeurd is de toren fan babel is niet ôfkommen omdat de mnsen nander niet meer ferstaan konnen god ferbaalde hur werk maar hollânders en friezen leerden nander in t bildts te ferstaan en skrepten metnander om de bildtdyk klaar te krijen friezen en bilkerts motte nou na hest jaar nag altyd metnander striid levere teugen meestal goedbetaalde douhúddige hollânstalige bestuurders en amtners maar ok teugen aigen mnsen die t met allegaar fooroordelen as argumint waigere de waarde fan t brúkken fan de aigen taal in te sien mnsen die t met woorden hoog opgeve fan de overtuging die t se sêge te hewwen dat de aigenhyd fan taal en kultuur foor hur fan groate waarde is maar die t in hur houwen en dragen d r blyk fan geve dat die betrokkenhyd minder foorstelt dan de nul foor t sifer foor t groatste part overnommen út raizen deur de bildtse geskidenis skreven deur aldert cuperus en útgeven deur de stichting ôns bildt op july boppesteand stik is mei opsetsin yn it biltsk pleatst de earste ferzje fan novimber is mei tastimming novimber fan aldert cuperus oernommen fan it stik is earder publisearre yn swingel jean paul sartre parys juny dêre april frânsk filosoof en skriuwer oan him wurdt de ûntjouwing fan it eksistinsjalisme taskreaun sartre waard berne yn parys op juny hy folge middelber ûnderwiis oan it henri iv lyceum yn parys dêr t er kunde krige oan paul nizan fan oant die er tariedend ûnderwiis foar it louis le grand lyseum yn waard er talitten op de cole normale suprieure dêr moette er simone de beauvoir dêr t er syn libben mei diele soe yn waard er talitten ta de stúdzje filosofy professor soe sartre nea wurde hy publisearre filosofyske essays en ûntwikkele him as foaroanman fan it doedestiidse frânske eksistinsjalisme yn dy tiid makke hy namme troch syn romans la nause novelles le mur en teaterstikken les mouches hy wûn dêrmei in grut publyk foar syn ydeeën syn yntellektueel ymago koe er handich brûke by it ynnimmen fan stânpunten yn polityke kwestjes yn waard him de nobelpriis foar de literatuer takend mar hy wegere dy oan te nimmen hy ferstoar op april yn braussais by syn begraffenis wiene sa n minsken oanwêzich warkum workum is in stêd yn de gemeente súdwest fryslân mei ynwenners de stêd ien fan de fryske alve stêden wie oant haadplak fan de eardere gemeente nijefurd en oant de gemeentlike weryndieling fan wie warkum in selsstannige gemeente archeologysk ûndersiik hat bewiis sjen litten fan de bewenning fan terpen yn warkum fan ôf de tsiende iuw de stêd is ûntstien oan de de wimerts en oant yn de e iuw rikte de súdein oan de sudersee ta dêr t de wimerts yn it soal oergong in soal tusken de bank en it warkumer nijlân troch hoewol t warkum net oan see lei koe fia it soal dochs de see berikt wurde yn it soal leit dan ek in slûs in pear kilometer fan de seedyk ôf by dy slûs stiet skipswerf de hoop dêr t al hûnderten jierren skippen boud en restaurearre wurde mar hjoeddedei lizze foar de kust de polders it griene strân en it giele strân sadat warkum no net mear oan see leit de wimerts is dimpt en it soal is no in brede feart tusken warkum en de iselmar op april krige warkum stedsrjochten fan albrecht fan beieren ferskate soarten hannel en yndustry hawwe in rol spile yn e skiednis fan warkum sa wienen der ielfiskers dy t oant yn londen ferkochten warkum hie ek weverijen dy t sa n grutte omset hienen yn fryslân dat yn de warkumer jellen de standert foar gâns fryslân waard ek wienen der yn warkum in soad pottebakkers dy t it bysûndere warkumer kerfsneedstienwurk ûntwikkele hawwe en der wie en is in soad skipsbou in warkum warkum wie ek it berteplak fan jopie huisman en yn de stêd is sûnt it jopie huisman museum festige de havenregistraasjekoade fan warkum wurdt foarme troch de letters wk yn de hjerstfakânsje wurde jierliks de fiskerijdagen warkum it beurtfear en de strontrace organisearre yn septimber is der triatlon warkum en de jierlikse feekeuring eventueel kombinearre mei in gondelfeart op jûn alle strjitten yn warkum it heidenskip offisjeel frysk is in doarp yn súdwest fryslân súdeast fan warkum mei ynwenners jannewaris oant lei it heidenskip yn de eardere gemeente nijefurd it heidenskip wurdt foarme troch it gebiet tusken de fluezen it fliet en de alde dyk in âlde slieperdyk de wenkearn leit wat nei de eastkant net fier fan de grutte gaastmar bûten de kearn lizze ferspraat yn de streek boerepleatsen fan oarsprong hjitte dy wenkearn de brânburren wylst it heidenskip de namme fan de streek wie op augustus waard it warkumer part fan it heidenskip in nij doarp yn dy tiid en oant de gemeentlike weryndieling fan lei de wenkearn krekt noch yn gemeente warkum mar fan dêr nei de kant fan de fluezen wie it heidenskip part fan himmelumer aldefurd fan âlds is it heidenskip tin bewenne it wie in sompich gebiet mei in soad puollen en plassen troch de iuwen hinne ûntstie in feanlaach dêr t troch der hieltyd mear lân kaam de begroeing waard in fochtige heide eftige fegetaasje wierskynlik komt dêr de namme it heidenskip wei oer de skiednis fan it heidenskip hat hylke speerstra âld haadredakteur fan de ljouwerter krante in boek skreaun ûnder de titel de oerpolder it boerelibben efter de diken dat boek ferskynde yn en in jier letter yn it nederlânsk utjouwerij contact isbn it heidenskip hat in ryk ferieningslibben it doarp hat ûnder oaren in eigen fierljepskâns de heidenskipster toulûkers hawwe al ferskate nederlânske kampioenskippen helle yn en binne hja wrâldkampioen toulûken binnendoar wurden yn itaalje de limmerik is in dichtfoarm mei rigels en mei in fêst metrum en rymskema yn de earste rigel wurdt in persoan of bist neamd en wurdt in plaknamme of in oare geografyske oantsjutting as rymwurd brûkt de oare fjouwer rigels omskriuwe in situaasje fan dy persoan en de reaksje dêrop faak binne dy omskriuwingen dûbelsinnich somtiden geane se frij fier wêr t de limmerik wei komt en wêrom t dy nei it plakje limerick yn ierlân hjit is net wis op himsels wurdt it rymskema al hiel lang brûkt mar yn ierlân is der in lange tradysje fan lieten dêr t eltse sjonger in selsbetocht kûplet sjongt ôfwiksele mei in refrein dat de oanwêzigen mei inoar sjonge der is dêr ek in tradysje fan lieten dy t fertelle oer eltse persoan yn in selskip it soe kinne dat de leden fan de ierske brigade doe t se yn de e iuw út frankryk werom kamen sa n liet songen oer de prestaasjes fan elts fan harren it kûplet hat dan sa n foarm hân as it gedicht no hat en it refrein wie soks as will you come up to limerick twaris dat lêste past yndie op it la la refrein sa t it hjoed de dei by limmeriks songen wurdt de struktuer fan de limmerik leit foar it grutste part fêst mar fansels is der al wat fariaasje mooglik yn de delgongen de âldere limmeriks hawwe in styl dêr t de lêste rigel klam leit op wat yn de earste sein is troch dy mei in lytse feroaring te werheljen mar letter is it de gewoante wurden om yn de lêste rigel in draai oan it fers te jaan dat hat de limmerik in gâns oare sfear jûn in oare apartichheid fan limmeriks is dat faak mei opsetsin wurden ferkeard skreaun wurde foar it rym of dat der oare taalgrapkes yn úthelle wurde in drok korrespondint út de jouwer wachte wier al in moanne of fjouwer op in ingelske brief och t hat neat om it liif want sei hy krijst sa n letter net gauwer aliter mildaam mildam is in doarp yn de gemeente it hearrenfean net fier fan de tsjonger it doarp leit east fan it hearrenfean yn in boskrike omjouwing en oan de noardside fan de rivier de tsjonger mildaam is al iuwen âld it leit op in sânrich dat der hawwe grif in it fiere ferline al minsken wenne mar yn alle gefallen wurdt it doarp mildaam al yn yn in skriftlike boarne neamd der moasten doe âlde skylden betelle wurde oan de biskop fan utert it doarp lei oan de ferbiningswei tusken de hege sângrûnen fan drinte en gaasterlân oan de súdkant rûn de tsjonger en yn it gebiet wie lang turfgraverij meyledam waard it ek wol neamd it doarp hat lang it sintrum wêst foar de agraryske omkriten en wie dit sa sear dat it sûnt in jiermerk hie en yn de e iuw mar leafst twa mar tiden feroaren en yn binne de jiermerken wer ôfskaft op novimber is de eijsboutsklok fan nijskoat hûng yn de klokkestoel fan mildaam wat ek feroare is is dat mildaam in skoftke in aparte gemeente west hat yn de frânske tiid foarme it in aparte kommune tinklik tegearre mei brongergea en nij brongergea dêrfoar en dêrnij wie it part fan de eardere gritenij en letter gemeente skoatterlân oant yn de nije gemeente it hearrenfean foarme waard yn wienen der huzen dêrnei kamen grutte feroarings der kaam in molkfabryk en in wenningbouferiening mildaam is hjoed de dei in doarp mei in soad op en del reizgers mar it is ek it doarp dêr t oan de yntzeleane oan de eko katedraal fan louis g le roy boud wurdt pleatslik belang is der sûnt de tsjongerskoalle is de doarpsskoalle de eardere skoalle hat der stien fan de skoalmasters wienen eartiids al progressyf sa die skoalhaad j kramer om hinne al proeven mei keunstdong hy helle gaskalk in ôffalprodukt fan it gasfabryk en liet dat oer de lannen bringe it lân brocht sa wol mear op mar it stjonkte omraken der wie al winterûnderwiis sûnt de e iuw de lytse kompanjon is it pjutteboartersplak de strjitten fan mildaam mei ferklearring fan de nammen line fan buzz minne simens wytmarsum bad oldesloe sleeswyk holstein jannewaris gauris yn it hollânsk menno simons neamd wie in roomsk pryster reformator tsjerkeherfoarmer en foaroanman fan de minnisten dopersken dy t oan him harren namme tankje hy wie fan ôf oant syn dea ien fan de wichtichste lieders fan de doperske reformaasje dy t benammen yn de kustomkriten fan dúntsjerk oant dantzig in mânske oanhing hienen minne simens waard berne te wytmarsum syn krekte bertedatum is net bekend lykas der oer syn jongesjierren ek gjin ynformaasje bewarre bleaun is hy waard yn yn it aartsbisdom utert ta pryster wijd en nei syn oplieding wie penjum syn earste parochy al yn syn begjinjierren as pryster hie minne simens twifels oer hoe t de katolike tsjerke omgie mei de sakraminten doe t er hearde dat sicke frearks op maart yn ljouwert eksekutearre waard omdat er him op e nij dope litten hie naam dy twifel allinne noch mar ta hy sympatisearre earstoan mei marten luther dêrnei waard hy mear oanlutsen troch de ideeën fan huldrych zwingli en om ende by rekke yn ûnder de yndruk fan de út switserlân stamjende dopersken yn dyselde tiid kaam er werom nei syn bertedoarp wytmarsum om dêr it prysterskip op him te nimmen yn de jierren preke hy fûl tsjin de militante praktiken fan jan fan leien en jan van batenburg mar yn liet er him lykwols op e nij dope werdope hy wie nammentlik as bern yn de katolike tsjerke doopt en it soe noch oant jannewaris duorje ear t simens folslein brekt mei de katolike tsjerke en dopersk waard dêr gie it belis fan it oldekleaster tichtby boalsert oan foarôf dêr t in opjage groep dopersken harren ferskûle hienen de ynname fan it kleaster in wike letter troch de steedhâlder fan fryslân late ta in moarderij dêr t ek in broer fan minne ien fan de sneuvelen by wie wa t finzen nommen wie waard letter yn ljouwert terjochtsteld mei de dea as gefolch op jannewaris joech minne simens syn amt fan pastoar op en gie nei grins dêr t de ferfolging fan dopersken minder strang wie hy hâlde him dêr in jier ferskûle om it lot fan sicke freerks en oare ûngelokkige tiidgenoaten te ûntrinnen yn waard simens tsjerklik lieder fan de baptisten yn nederlân hy wenne nei alle gedachten in grut part fan de tiid yn grinslân dêr t er yn grins in menistegemeente foargie en dêr t er ek troude hy reizge in soad nei fryslân nei east fryslân en fierder nei it easten hy wie lykwols nearne lang feilich en yn loofde karel v gûne út foar syn oanhâlding simens organisearre troch hiel it dútske taalgebiet de gemeenten wiisde liedslju oan en joech stipe oan syn leauwensgenoaten troch it skriuwen fan brieven yn kaam syn fûnemintenboek út dat tige dierber wie foar de minnisten simens wie strang op de libbenshâlding de gemeente moast sûnder flek op rimpel ef wêze dêr t hy de klam by lei op de needsaak fan geastlike werberte it suvere apostelskip fan de kristlike gemeente dêr kaam by dat er fûl tsjinstanner wie fan de bernedoop dy t hy seach as net bibelsk fûndearre earst yn fûn hy lykas oare minnisten in feilich plak op it bûten wstenfelde by bad oldesloe yn sleeswyk holstein yn de rin fan de tiid krigen syn frou gertrude en hy op syn minsten twa famkes en ien jonge jan hy ferstoar op jannewaris op wstenfelde en waard dêr ek begroeven yn de tritichjierrige oarloch waard it bûten ferwoastge sadat it plak fan syn grêf net mear bekend is menno syn magnum opus wie dat fundament des christelycken leers it fûnemint fan de kristlike lear publisearre yn op septimber waard by syn bertedoarp in monumint ûntbleate ta oantins oan simons op it plak fan it monumint hat eartiids in hûs stien dêr t de dopersken doe yn gearkamen simons soe syn leauwegenoaten dêr tasprutsen hawwe op it stuit wurdt deroan wurke om dêr in ynternasjonaal minne simens sintrum op te rjochtsjen doopsgezinden wurde ek wol mennoniten of minnisten neamd yn de feriene steaten binne der ferskate groepen leauwenden dy t harren mennonite church neame oer de hiele wrâld ferspraat libje dopersken op it stuit binne der mear as miljoen dopersken wrâldwiid in anekdoate meniste leugen minne simens waard healweis de e iuw neisitten troch de spanjerts de koets dêr t er mei reizge waard oanholden en spaanske soldaten fregen oft simons yn e koets siet nee nee rôpen de benaude passazjiers de doperske learaar hans busschaert waarns oertsjûging him ferbea om te ligen bûgde oer nei bûten en sei der wurdt sein dat minne simens net yn dizze koets sit sa koe de reis ûnbehindere fuortset wurde raerd is in doarp yn de gemeente súdwest fryslân mei ynwenners maart raerd lei oarspronklik oan de rivier de boarn en oan de middelsee it wie it haadplak fan de eardere gemeente raerderhim raerd is net itselde plak as raard dongeradiel ta it gebiet fan raerd heart ek it buorskip flânsum raerd is in terpdoarp deun by de wei fan ljouwert nei snits by die wei hat eartiids ek in state west jongema state dêr t no allinnich de poarte noch fan oerein stiet op dit stee is no in park mei beammen op in terrein mei stinzeplanten dit park wurdt beheard troch it fryske gea utsûndere de maitiid is it park frij tagonklik foar it publyk de ynwenners hawwe de bynamme raerder roeken troch it grut tal roekenêsten dat op it terrein fan de eardere state yn e folksmûle de raerder bosk neamd te finen is de herfoarme tsjerke is fan hjirby stiet in rjochthoekige tinkstien as neitins oan yn de gemeente omkomde fersetstriders it monumint waard ûnthuld op maaie hjirop steane de nammen fan alve fersetsstriders wêrûnder chris tinkelenberg yn binne de tsjerke en de grêfstiennen restaurearre in grutte ferrassing by de restauraasje fan de tsjerke wie de ûntdekking fan njoggen grêfstiennen ûnder de flier der is altyd tocht dat de stiennen yn út tsjerke helle wiene yn stikken binne se weromfûn de grêfstiennen lizze no wer yn de flier lykas hûndert jier lyn sjoch keppeling om utens by de restauraasje waard ek in wierskynlik e iuwsk brûnzen ornamint mei in ôfbyld fan kristuskop yn in krús fûn at de datearring doocht giet it om de âldste kristlike foarstelling yn noard nederlân yn is it doarpshûs raerd oprjochte mei arsjitekt rein hofstra waard it eardere kafee ferboud de feriening foar doarpsbelang hat hjir har gearkomsten praet van raerd is de doarpskrante stifting festiviteiten kommisje raerd ek wol merkekommisje neamd regelt de festiviteiten yn it fjirde wykein fan augustus foar de jongerein wurdt der yn de wintermoannen wat organisearre yn sportkantine jongemakrite oan de seelânwei stiet basisskoalle it raerderhiem aldfeartswei buorren de blink de dille de pôle flânsum frijhofke hegedyk it fintsje kleaster op e feart poppenwiersterdyk slânswei skoalstrjitte slingerbochten slotsdyk smitshoeke snitserdyk sylsterhoeke de slachtemaraton is in kulturele hurdrin en kuiertocht oer de slachtedyk foar it earst organisearre yn it ramt fan simmer de tocht gong yn fan easterbierrum oer de slachte nei raerd dêrfoar waard súdwest fan wommels de nije kromme boud in brêge of eins in fiadukt foar fytsers en fuotgongers oer de provinsjale wei n dy t op dat punt yn e er jierren dwers troch de slachte hinne oanlein wie de kuiertocht begûn yn e buorren fan easterbierrum en wie kilometer lang de hurdrintocht begûn op e ein fan e slachte en wie dan presys in maraton km yn gong de tocht fan raerd nei easterbierrum yn begûn de tocht wer yn raerd it is mooglik dat de rjochting no net mear feroaret om t yn bliken die dat easterbierrum gjin romte genôch hie foar de oankomst meidat it ferkear dêr fêstrûn moasten guon rinners oeren op ferfier wachtsje guon waarden opsternaat oaren rekken ûnderkuolle de tocht wie in inisjatyf fan ûnder oaren peter karstkarel de slachte hat neist it sportaspekt ek in kultureel aspekt troch foarstellings en keunstprojekten dy t lâns gâns de rûte troch de omlizzende doarpen útfierd waarden it evenemint wie op july in grut súkses mei hurdrinners en kuierders en alderhanne projekten deromhinne winner waard gerrit kra mer út boalsert yn winner by de froulju waard katinka wiltenburg út breesân yn yn waard op juny de twadde tocht hâlden mei hurdrinners en kuierders en wer allerhanne projekten adrie boermans út wergea wie mei winner by de manlju en majet spoelder yn by de froulju yn wienen der twa maratons yn fryslân op maaie wie de maraton fan ljouwert en op juny de slachtemaraton undertusken makket de kuiersport yn fryslân troch dizze maraton in bloeiperioade troch mei alderhanne slachte eftige kuiertochten spitigernôch wienen der twa plakken dêr t de slachte troch in autowei trochkrúst waard by wommels is dat spesjaal foar de slachtemaraton oplost troch it oanlizzen fan de nije kromme in rin en fytsfiadukt oer de dyk fan boalsert nei ljouwert hinne op maaie waard de slachtetille iepene dy t de oplossing wie foar it oerstekken fan de a by hjerbeam by frjentsjer de wei nei oerisel wie in trochgeande strjitwei fan ljouwert nei oerisel de strjitwei begûn yn ljouwert bûten de eartiidske wurdumerpoarte en rûn fan dêr nei it suden oer barrahûs wytgaard en reduzum nei jirnsum dan súdeastlik oer aldskou nei akkrum haskerdiken nijbrêge en nijehaske nei it hearrenfean fan dêr gong de strjitwei fierder oer aldskoat in slinger nei aldeholtwâlde en dan rjocht nei it suden nei nijeholtwâlde en wolvegea fan wolvegea rûn de wei dan wer wat súdeastlik fia blesbrêge de blesse en willemsoard de provinsje út nei stienwyk en rûn dan fierder yn fremde parten oant de wei úteinlik yn swol útkaam hast alle parten fan de wei binne ek hjoed de dei noch brûkber mar wylst in part no snelwei wurden is is it oare part just ûntlêste troch in snelwei dy t der neist leit underweis hat de dyk ferskate nammen oeriselskestrjitwei de trije roomers rykswei ljouwerterdyk feansterdyk en ljouwerterstrjitwei binne dêr in pear fan jirnsum is in doarp oan de âlde wei nei oerisel yn de gemeente ljouwert foarh boarnsterhim mei ynwenners jannewaris foar wie jirnsum part fan de eardere gemeente raerderhim nei in grutte doarpsrenovaasje is de âlde buorren in moai foarbyld fan in lintdoarp it trochgeande ferkear wurdt no oan de westkant om it doarp hinne laat it doarpsgebiet fan jirnsum wurdt begrinze troch de de boarn de nije wjittering de sâlte grêft de krúsbrekken de flânsumer feart en it doarpsgebiet fan raerd yn dit gebiet lizze ek de buorskippen abbenwier fjouwerhuzen en foutebuorren jirnsum leit oan de boarn dy hjit dêr rak fan ungemak om t de menders súdlik fan jirnsum oant aldskou sa min te besilen binne sûnt maaie doe it prinses margrietkanaal iepene is giet de beropsfeart net mear troch de grou en it rak fan ungemak en komt dus net mear by jirnsum lâns jirnsum is nei it súdeasten útwreide mei in yndustrygebiet oan it wetter mei ûnder oaren skipswerven en in soad boatsjeferhierders de omkriten fan jirnsum hawwe al sûnt it begjin fan de jiertelling bewenne west mar eart yn de e iuw de leppedyk en de himdyk oanlein wienen wie der allinnich bewenning op terpen it âlde jirnsum dat al sûnt de midsiuwen bestiet wie ek in terpdoarp de tsjerke en de huzen stiene op in terp oan de noardwestside fan it hjoeddeiske doarp yn de rin fan de tiid hat it doarp him ferlein nei de dyk en de boarn ta en bleaun op de terp allinnich de tsjerke oer yn is ek dy tsjerke ôfbrutsen en fan ôf is doe it grutste part fan de terp ôfgroeven allinne it hôf fan de eardere tsjerke en in stikmennich âlde wenninkjes lizze noch op de âlde terp op it plak fan de eardere terp leit tsjintwurdich in iisbaan yn ferlearen de friezen harren frijheid doe t se yn de slach by jirnsum ferslein waarden troch karel martel en ûnderhearrich waarden oan de franken jirnsum hat ek in bluodderich oandiel hân yn de partijtiid en in rol spile yn de spaanske tiid dat kaam om t de himdyk en de leppedyk twa wichtige wegen wienen wylst de alde wjittering in grins en in farwei wie oer it wetter koe men nei it noarden nei ljouwert komme en nei it suden nei snits en de súdwesthoeke dat makke de behearsking fan jirnsum fan grut strategysk belang jirnsum is fan oarsprong in ier midsiuwsk agrarysk terpdoarp mar dat karakter hat it alhiel ferlern it is no in dykdoarp it doarp is oan e kuier gien yn it lêst fan de e iuw doe t de tsjerke noch op de terp stie en de bebouwing op e tsjerkebuorren te finen wie waard jirnsum sa beskreaun hier is een needrige buurt door welke de meergemelde rydweg naar de schouw loopt en in het oosten naby deeze buurt heeft men het algemeene vaarwater der groote schepen die van leeuwarden door de lemmer of stavoren naar andere provinciën willen it doarp leit westlik fan de boarn en it hat dêrtroch rjochtstreekse ferbiningen nei alle rjochtingen it doarp strekte him út by de kant fan de boarn en de trochgeande rydwei lâns mei bebouwing oan beide kanten nei de ferbettering fan de dyk ta ryksstrjitwei yn waard de bebouwing tichter en koe it doarp him fierder útstrekke dêr tuskenyn steane opfallend fraaie boargerhuzen út de desennia om hinne de wolstân fan de jirnsumers is derfan ôf te lêzen yn dit bebouwingslint kamen sa healwei de godshuzen te stean fan de net geringe roomsk katolike mienskip en de menisten de fermanje stiet der noch in ein efter de roailine it is in ienfâldige sealtsjerke mei in aardige neoklassisistyske tagongspartij de roomske sint michaelstsjerke út wie uterst sober en is yn ferfongen troch in neo goatyske tsjerke dy t oan it noardein fan it doarp kaam te stean en yn ferfongen is troch de hjoeddeiske tsjerke wilens naam de betsjutting fan de kerkebuert sterk ôf de midsiuwske terptsjerke wijd oan de hillige marcus hie in sealdaktoer en is yn it lêst fan de e iuw fanwege ûnderstelde boufalligens de nije tsjerke is frjemd genôch net wer opnij op e terp boud mar kaam alhiel oan it súdlike ein fan de streek fan de rijksweg telâne it tsjerkhôf bleau sûnder tsjerke efter op de tsjerkebuorren inkeld de strjitnamme kerkebuurt is in neitins oan de âlde sitewaasje jirnsum wie ien fan de earste doarpen dêr t in koperative tsiis en bûterfabryk ta stân kaam yn stutsen seis boeren út raerderhim utingeradiel en idaerderadiel de koppen byinoar en rjochten it coperatieve kaas en roomboterfabriek op fanwege de lizzing fan jirnsum oan de boarn en de rykswei koe de molke sawol oer it wetter as oer de dyk oanfierd wurde út omlizzende doarpen dêr t noch gjin fabryk wie de koperaasje soe de krisisjierren fan de e iuw lykwols net oerlibje op de âlde maaie fan waard it fabryk sletten de boeren sleaten har oan by de koperaasje fan sibrandabuorren it gebou hat noch in skoft stânhâlden earst as opslach fan douwe egberts en letter siet der in piano en oargelhanneler yn yn kaam it gebou yn hannen fan de gemeente dy t it tsjin de flakte goaide en der wenten op sette liet de direkteurswente stiet der noch en de gevelstien mei de nammen fan de oprjochters is werom te finen yn in bank oan de boarn in oare jirnsummer koperaasje dy t it wat langer folhâlden hat wie de coperatieve boerenleenbank oudeschouw w a oprjochte op maaie yn gie de boerelienbank op yn de rabobankorganisaasje in fúzje fan hast alle boerelienbanken en raiffeissenbanken yn nederlân op oktober fusearre de rabobank aldeskou dy t destiids lykas de fúzjepartner út aldeboarn in bykantoar yn akkrum hie ta rabobank boorneschouw mei it haadkantoar yn akkrum op july fusearre dy wer mei de rabobank op it hearrenfean oan de ein fan de njoggentiger jierren waard it kantoar yn jirnsum sletten en ferfongen troch in mobyl kantoar dat oant april yn bedriuw west hat de merkekommisje yn jirnsum hat noch altyd de namme de jirnsummer kat en it doarpshûs hjit it kattehûs jirnsum hat in feriening foar pleatslike belang sûnt wurdt de âlde skoalle brûkt as doarpshûs nei in yngripende ferbouwing hjit it sûnt it kattehûs nei de skelnamme jirnsumer katten de jeugdclub hat hjir har hinnekommen en de lytste bern hawwe ûnderdak yn it kattekuorke de jirnsumer doarpskrante hjit de stim jan jim alle strjitten fan jirnsum in wei meartal wegen yn it klaaifrysk almeast dyk neamd is in fêste rûte foar ferkear yn e foarm in stripe grûn dy t dêr spesjaal foar reservearre is mei wegen bedoeld men ornaris de iepenbiere wei dy t beheard wurdt troch de oerheid der binne lykwols ek eigen wegen dy t priveebesit binne wegen foarmje in tige wichtich ûnderdiel fan e ferkearsynfrastruktuer in wei kin dwers troch it plattelân rinne mar ek oer in keunstmjittige struktuer lykas in seedyk de binne twa rydbanen by smellere wegen ek wol weihelten neamd dy t meastal yn e midden fan e wei skaat wurde troch in ûnderbrutsen line de weihelten binne bedoeld foar ferkear dat yn tsjinstelde rjochtings giet yn nederlân en hast alle oare lannen yn jeropa riidt men rjochts wat sizze wol dat men oan e rjochterkant fan e wei bliuwe moat yn grut brittanje en ierlân lykwols riidt men lofts men hat ferhurde wegen wêrby t in weidek fan hurd materiaal lykas klinkerts of asfalt oanbrocht is om e begeanberheid foar fiertugen mooglik te meitsjen of te ferbetterjen mar der besteane ek ûnferhurde wegen lykas in sânpaad of in púnreed de earste mei klinkerts ferhurde wegen bûten de beboude kom dy t yn e njoggentjinde iuw oanlein waarden neamde men strjitwegen yn fryslân binne hast alle wegen ferhurde mar foarhinne wie dat perfoarst net it gefal en yn ûntwikkelingslannen bestiet noch altyd in grut part fan it wegenetwurk út ûnferhurde wegen by in soad rein kin it ferkear troch ûnferhurde wegen djippe fuorren lûke dêr t wetterplassen yn stean bliuwe by oanhâldend gebrûk feroaret de hiele wei dan yn ien grutte dridze dêr t fiertugen yn stykjen bliuwe as in wei troch in doarp of stêd rint sprekt men almeast fan in strjitte binnen de beboude kom jildt yn nederlân foar auto s in maksimumsnelheid fan km h as it teminsten net oars oanjûn stiet wat gauris it gefal is bûten de beboude kom besteane yn nederlân yn prinsipe fjouwer soarten wegen dêr t ferskillende ferkearsregels foar jilde de b wei is in lytsere smellere wei dêr t of km h riden wurde mei mar net altyd sokke wegen hawwe ornaris gjin skieding fan weihelten de gewoane wei is wat breder as in b wei en hat faak wol in skieding fan weihelten de maksimumsnelheid is der of soms km h in autowei is in grutte trochgeande wei mei in maksimumsnelheid fan km h en in autosnelwei is in noch gruttere wei dêr t men meastal mar soms ek km h ride mei autosnelwegen hawwe altyd rydbanen dy t fan inoar skaat binne troch in grienstreek en fangrails by autowegen is dat soms ek sa binnen de beboude kom hawwe wegen meastal in ferhege en betegele stripe njonken de rydbaan dy t bedoeld is foar fuotgongers sa n tegelpaad dat by in wei heart hjit in trotwaar of stoepe soms is der tusken it trotwaar en de wei ek noch in stripe reservearre foar fytsers in fytspaad bûten de beboude kom binne fytspaden yn e regel fan e wegen skaat troch in sleat of in brede grienstreek om foar te kommen dat auto s en fytsers op inoars paad komme kinne as in wei in oerflaktewetter krúst lykas in sleat opfeart beek rivier of kanaal wurdt er der yn e regel oerhinne boud yn e foarm fan in brêge soms giet er derûndertroch yn e foarm fan in akwadukt in plak dêr t twa wegen inoar kruse hjit in krúspunt om ferkearsûngemakken foar te kommen wurde dêr gauris ferkearsljochten pleatst of in rotonde oanlein ek is it mooglik om e iene wei oer de oare hinne te bouwen yn e foarm fan in fiadukt in maraton is in rinôfstân de maraton is ûntstien by de earste moderne olympyske spullen yn atene yn grikelân der wie foar dy spullen besocht om klassike ûnderdielen op te nimmen lykas keppeling mei de klassike olympyske spullen dat doe t se besleaten ta it opnimmen fan in ôfstân fan km waard dêrfoar it trajekt naam dat de ateenske boadskipper phidippides nei de slach by maraton f kr rûn hawwe soe om troch te jaan dat de griken wûn hienen dy lange rinôfstân is in fêst ûnderdiel yn de atletyk wurden mar by de earste olympyske spullen wie de krekte ôfstân eltse kear oars de ôfstân sa t dy no rûn wurdt is foar it earst rûn yn by de olympyske spullen fan londen dat hie doe km wêze moatten mar om reden fan organisaasje waard it km deselde ôfstân waard rûn by de olympyske spullen fan yn antwerpen en sûnt dy tiid is dat de fêste ôfstân foar de maraton om t de maraton net op de baan rûn wurdt mar oer de wei is eltse maraton eins wer oars en eltse maraton wurdt dan ek as in apart barren beskôge dochs hâldt de iaaf mei yngong fan de bêste tiid op de maraton by foar maratons dy t oerienstimme mei de standert fan de iaaf mar der is dochs noch in grut ferskil tusken dy maratons it fluchst wurdt rûn op flakke maratons likernôch op seenivo de iaaf hat de twa fluchste tiden oant en mei as bêste tiid op de maraton oannnommen foar manlju stiet dy op namme fan de keniaan paul tergat dy t op septimber de maraton fan berlyn rûn yn in tiid fan fluchste by de froulju is de britske paula radcliffe dy t op april de maraton fan london yn rûn maratons wurde it hiele jier troch en oer hiel de wrâld holden hjirûnder in stikmannich dy t it neamen wurdich binne jongemastate of raerder bosk fuort ten noarden fan raerd is it park fan de eardere jongemastate dêr t allinne de poarte fan bewarre bleaun is it park is sa n bunder grut hoewol t de hege beammen mei in soad roekenêsten it meast yn it each falle is it park ferneamd fanwege de rike stinzefloara yn e maitiid binne it ûnder oaren it ayttablomke de holwoartel it maarteblomke en de helmblom dy t it park kleur jouwe yn it park steane in tal bysûndere beammen lykas yn tige minne tastân in ginkgo ginkgo biloba pimpernuten staphylea colchica en nutebeammen juglans regia l park jongemastate is sûnt eigendom fan de feriening it fryske gea it is dêrmei ien fan de âldste besittings fan de feriening it rak fan ungemak is it part fan de boarn by jirnsum lâns it werklike rak fan ûngemak is de mender fan de boarn eastlik fan jirnsum mar offisjeel wurdt it hiele stik fan it jirnsummersyl oant aldskou mei dy namme oanjûn oant rûn de boarn op dit stik nei it noarden dan kaam de grou derby en dan rûn it wetter foarby raerd nei de middelsee dêr wêr t no de mûzel leit doe t eartiids it polderjen fan de middelsee de mûning fan de boarn berikt hie hat men súdlik fan jirnsum in wjittering de alde wjittering groeven dat it wetter fan de boarn nei de snitser mar fuortkomme koe sûnt dy tiid rûn it wetter fan de boarn by jirnsum krekt de oare kant út it wie wetter dat fan de grou út nei it suden nei de alde wjittering rûn dy ôfwettering fan de grou wie wichtich om t in grut part fan eastergoa dêrtroch ôfwettere mar it nivoferskil wie sa lyts dat der doe t de ferbining mei de middelsee noch iepen wie oan de noardkant fan jirnsum it jirnsummersyl wie in syl om foar te kommen dat by heech wetter yn de wâlden it wetter de grou n rinne soe in stee fan út yn de e iuw doe t it wetterbehear allegear feroare wie waard as ûnderdiel fan it prinses margrietkanaal in ferbining groeven fan grou oant de nije wjittering dat it rak fan ungemak tsjinnet no net mear de berops skipfeart yn stee dêrfan is oan de súdeast kant fan jirnsum op de igge fan de boarn it jirnsummer bedriuweterrein ûntwikkele mei in soad wettersportbedriuwen en in pear skipmakkerijen it jirnsumersyl leit op de trijesprong fan de mûzel de grou en it rak fan ungemak oan de noardeastkant fan jirnsum eartiids wie de grou de ôfwettering fan in grut part fan eastergoa mar it ferskil fan nivo mei it wetter yn de wâlden wie mar lyts dat as it wetterpeil yn de wâlden heech wie rûn it wetter de grou n yn stee fan út op dit punt waard dêrom yn opdracht en op kosten fan de stêd ljouwert in syl oanlein dy t út himsels tichtgong as de stream in de rjochting fan eastergoa stie om út de kosten te kommen krige ljouwert as tsjinprestaasje it rjocht fan tol by de jirnsumersyl yn fierde de gritenij idaarderadiel in proses tsjin de stêd ljouwert omdat dy lêste it toljild ferdûbele hie mei it oanlizzen fan it prinses margrietkanaal kaam der in nije twadde wetterferbining tusken de nije wjittering en de pikmar en de syl ferlear dêrtroch syn funksje as wetterkearing en is dan ek al lang fuort de fêste brêge yn de grousterdyk dy t oanlein is op de resten fan de âlde syl draacht no de namme jirnsumer syl de funksje fan de jirnsumersyl is oernommen troch de terhernster slûzen dy t by heech wetter en westlike wyn ticht geane om foar te kommen dat der tefolle wetter út de snitser en westliker marren it hert fan fryslân yn komt silen is it mei help fan silen foarút komme sûnt de opkomst fan it motorisearre ferkear wurdt silen hast allinnich noch dien as rekreaasje en as sport mar foar dy tiid hat it lang gewoan ferkear west in gefolch hjirfan is ek dat der in soad spesjale silers wurden binne de âldst beskreaune wedstryd yn fryslân wie op augustus doe t aarnt hanses hospes yn de jonge prins yn grou in wedstryd fersile liet fleugel met baltje mits de jachten niet boven voet lang zijn it wiene yn dy tiid lykas by it keatsen faak kastleins dy t de wedstriden organisearren meast tusken fear en beurtskippen lykas folle letter by it skûtsjesilen de gewoane man kaam nea oan hurdsilen ta op septimber waard bygelyks hurdsyld by aldskou de snitser keapman mintsje wouters wûn dy wedstryd dêr t ek de steedhâlderlike famylje ûnder it publyk wie de priis wie in sulveren skearhout dat no yn frysk museum te sjen is yn de sylsport wurdt meast yn klassen syld dêr t eltse boat of skip likernôch lyk by boud is yn de rin fan jierren hat der in grut tal standertklassen west der binne lykwols ek klassen foar bysûndere foarmen fan sylsport de wyn blaast tsjin de seilen en de boat driuwt mei de wyn mei troch in kyl of in swurd yn de lingterjochting fan it skip wurdt in part fan de krêft opfongen en kin yn in oare rjochting fearn wurde as foar de wyn in rak fan ûngemak is in stik fan in stream dêr t men oerstaach gean moat as men tsjin de stream op sile wol it wurd rak wurdt hjoed de dei brûkt foar dy stikken dy t rjochtút gean dêr t sile wurde kin sûnder de silen te feroarjen mar it soe kinne dat it yn it ferline ek brûkt waard foar in punt dêr t de boat in rjochte hoeke meitsje moast yn alle gefallen by it oerstaach gean giet de gong der út en de boat wurdt troch de wyn wat werom treaun om t men yn in rak fan ûngemak ek noch troch de stream tebek set wurdt kin it wêze dat de boat al hin en wer krúst mar dat de hichte dy t wûn wurdt op de slach by it oerstaachgean wer ferlern wurdt of dat men by in hoeke safier tebek set wurdt dat de hoeke net mear besylber is en men op e nij oerstaach moat om hichte te winnen op dizze wize kin men yn in rak fan ûngemak al sile mar it kin likegoed net besyld wurde om t de wyn hjir it meast út it súdwesten waait binne farwetters mei stream út likernôch it súdwesten faak hast net besylber by farwetters dêr t ek noch in hoeke yn sit of in mender jildt dat sels foar in grutte fariaasje fan rjochtingen guon fan dizze hast unbesylbere stikken hawwe dan ek rak fan ungemak as namme ien sa n rak fan ungemak is in part fan de boarn by jirnsum in oar rak fan ungemak is in part fan de ryn by wyk by duerstede meindert talma surhústerfean novimber is popmuzikant en skriuwer aktyf yn de grinzer muzykwrâld hy is ek ôfstudearre histoarikus talma hat oant no ta tige produktyf west yn in tiidsbestek fan jier ferskynden cd s twa romans en in boek mei fraachpetearen yn syn persoanlike teksten faak fol mei selsspot brûkt talma sawol it frysk as it nederlânsk talma hie ek in ingelsktalich siidprojekt tamango wylst er mei syn krautrockband ausputzer yn it dútsk sjongt syn muzikale ynfloeden binne divers de new wave út it begjin fan de er jierren is dúdlik werkenber yn guon fan syn nûmers mar ek lou reed hat grutte yndruk op him makke meindert talma is sûnt foaroanman fan de freoneband meindert talma the negroes hy is fierder aktyf as redakteur fan it fryske tydskrift de blauwe fedde en kollumnist foar ûnder oaren de ljouwerter krante dêr t syn bydragen ferskynden ûnder de titel talma tikt nijskoat is in doarp yn de gemeente it hearrenfean yn it suden fan fryslân it doarp leit by de suderein fan it flek it hearrenfean besuden de heide it doarp is ûntstien op in sânrich dat de namme komt fan skoat yn de betsjutting fan heech lân it nij is dan ta ûnderskied mei aldskoat lâns nijskoat oan de westside rint de engelenfeart dy t yn groeven is om de feanskieding it eastlike ferlingde fan de skoatterlânske kompanjonsfeart yn ferbining te bringen mei de tsjonger foardat dizze feart groeven waard rûn de frij tin beboude streek by twa paden lâns fierder nei it westen ta troch oan wat no it eastlike gedielte fan it lang útstrekte doarp rotstergaast is oan de noardside wurdt it begrinze troch wenwyk de heide en rekreaasjegebiet de heide yn it hearrenfean nijskoat is it lytste doarp yn de gemeente it hearrenfean mei ien wei der troch de rotstergaastwei yn it ferline lei nijskoat tusken it spoar en de engelenfeart mei de komst fan it krematoarium en de útwreiding fan it yndustryterrein súd fan it heaarrenfean is de eastlike grins inkele hûnderten meters opskood formeel binne in oantal skoatters dêrtroch yn it hearrenfean komd te wenjen op it begraafplak stiet ek ien fan de klokkestuollen yn fryslân op septimber hie de liedklok fan nijskoat nei jier wer lûd nijskoat hat sûnt in doarpswapen en flagge skoat betsjut foarútspringend stik lân en wurdt útbylde mei de griene punt yn it gouden skyld de sulveren klaver yn de foet fan it skyld ferwiist nei it agraryske karakter fan nijskoat op de kaart fan schotanus begjin e iuw steane twa einekoaien oanjûn op it wapen is dat it reade eintsje de iketûken en de ikels jouwe de ikebosk by nijskoat oan in iik jout net allinnich timmerhout mar waard eartiids ek in soad as bargefoer jûn en fan de bast waard loaistof makke de gouden eftergrûn jout de sângrûn oan de reade seam fan de griene punt op de flagge is symboal foar de lintbegbouwing fan nijskoat in jierlikse tradysje is it boskfeest de buorljudei is yn septimber op novimber rinne de bern mei lampions yn desimber is de krystfiering yn it tsjerkje mei in ôfslutend stamppotbuffet yn de stâl in wurkgroep soarget foar it ophingjen fan plantebakken oan de lantearnepeallen de fuotbalklup spilet sûnt de jierren net mear yn doarp mar op it hearrenfean de bining mei it doarp is dêrtroch minder wurden new wave nije weach is in beweging yn benammen de amearikaanske en britske popmuzyk ûntstien oan de ein fan de santiger begjin tachtiger jierren yn de new yorkse muzykwrâld mei as min ofte mear sintraal punt de club cbgb de term new wave sels is in boarne fan betizing yn it begjin wie new wave identyk oan punkrock mar al gauweftich waarden mei new wave meardere besibbe muzykstreamen oantsjutten uteinlik wurdt de term new wave brûkt foar groepen dy t de tradysje fan de punk folgje sûnder it punk kredo wat hurder en lûder wat better de bands liene fan in ferskaat oan stilen en sjânres mar wat se mienskiplik hawwe is dat der omraak op harren muzyk dûnse wurde kin new wave is minder lûd en mear pop eftich as de besibbe post punk dat brûkt wurdt foar de mear artistike minder troch pop beynfloede groepen alhoewol ferskillend binne sawol punk new wave as post punk alle trije in enerzjike reaksje op de ûnynspirearre popmuzyk fan de santiger jierren in soad groepen falle yn de rin fan harren bestean mei gemak yn twa of sels trije fan de neamde kategoriën joe jackson en de talking heads binne foarbylden fan guon dy t mei new wave wrâldferneamd waarden yn nederlân wiene gruppo sportivo en the nits de meast yn it each en ear rinnende eksponinten fan de streaming ek yn fryslân ûntstiene in tal new wave groepen dêrfan wie the visitor mei as foaroanman ernst langhout de bekendste noch altyd wurde popmuzikanten troch de new wave beynfloede sa klinkt it lûd út it begjin fan de tachtiger jierren bygelyks troch yn guon nûmers fan de grinzer fries meindert talma de grou is in âld rivierke dat earder tegearre mei de boarn fia wat tsjintwurdich de mûzel is útmûne yn de middelsee de grou rint fan de pikmar by it doarp grou nei de jirnsummer syl en leit yn de gemeente ljouwert it earste stik fan grou ôf rekkene oant it swin wurdt de rjochte grou neamd it lêste stik fanwege it sterke menderjen de krûme grou om t sûnt de oanlis fan de alde wjittering yn stee fan it wetter fan de boarn it wetter fan de grou troch it rak fan ungemak rint binne der minsken dy t dit by de grou rekkenje sa t dy dan einiget by aldskou ear t it prinses margrietkanaal groeven waard wie de grou de ferbining tusken eastergoa en de wâlden dit gou net allinnich foar de skipfeart ek it grutste part fan it wetter út eastergoa wettere ôf fia de grou muzyk yn de brede sin fan it wurd is in oansprekkend arranzjement fan lûd en stilte de úteinlike definysje fan muzyk is swier bediskusearre wannear t lûd akseptearre wurdt as muzyk is ôfhinklik fan kultuer en histoarje yn it algemien kin steld wurde dat it lûd op syn minst troch ien of mear persoanen bewust organisearre wêze moat it meitsjen fan muzyk hjit musisearjen de measte muzyk bestiet út toanen mei in beskate hichte frekwinsje ferskillende toanen efter in oar spile foarmje in meldij wylst ferskillende toanen dy t tagelyk spile wurde yn akkoarden en harmony of disharmony resultearje de tempo gewize organisaasje fan dizze eleminten n stilte is ritme muzyk kin foar t it útfierd wurdt skreaun wurde troch in komponist of lieteskriuwer yn sokke gefallen sille de muzikant of muzikanten dy t dat stik letter spylje oer it generaal de ynstruksjes dy t de komponist meast yn noaten as blêdmuzyk oanjûn hat folgje in oare mooglikheid is dat de útfierders spyljenderwize in eigen slinger oan it stik jouwe ynterpretaasje ymprovisaasje muzyk kin ta klinken brocht wurde troch ien muzikant mar ek troch mear as ien dy t meiinoar in groep foarmje lykas in rockgroep of in orkest de muzyk dy t makke is of wurdt kin op ferskate wizen beharke wurde de meast tradisjonele manier is de muzyk direkt yn it bywêzen fan de muzikanten live te beharkjen it is mooglik dy live muzyk út te stjoeren fia radio telefyzje of oer it ynternet alhoewol t it belibjen fan de muzyk dan ticht by it belústerjen fan fêstleine muzyk komt bytiden kin it ôfspyljen fan earder opnommen muzyk fan oare artysten ûnderdiel útmeitsje fan in útfiering sels sjonge fluitsje in ynstrumint bespylje of in muzykstik komponearje binne ek foarmen fan muzyk meitsjen dôve minsken kinne muzyk belibje troch it fielen fan de fibraasje yn harren lichem in bekend foarbyld is de komponist ludwig van beethoven dy t doe t er al folslein dôf wie noch ferskate as masterstikken erkende komposysjes makke minsken nimme les as se leare wolle om muzyk te meitsjen muzikology omfiemet in breed fjild fan histoaryske en wittenskiplike stúdzje oer muzyk muzykteory en muzykhistoarje ynbegrepen omdat muzyk in oerâlde keunstfoarm is is der in ekstreem grut tal muzyksjânres ûntstien de grutste streamings binne klassike muzyk populêre muzyk moderne popmuzyk en hiphop ynbegrepen en folksmuzyk fierder kinne de jazz en de blues neamd wurde it amelân nederlânsk ameland is ien fan de fiif westfryske eilannen it is in gemeente dy t in oerflak fan km² beslacht wêrfan km² wetter en in kustline fan km hat op desimber hie dizze gemeente ynwenners it haadplak fan it eilân is nes en de oare plakken op it eilân binne ballum bueren en hollum krekt hoe lang at it amelân al bewenne wurdt is net wis it begjin fan de skiedskriuwing oer it amelân is lykwols de stifting fan it kleaster foswert yn oant hearde it eilân by ferwerderadiel nei stribben de hearren fan it amelân it geslacht van cammingha ta in ûnôfhinklike steat wat it eilân oant west hat nei de frânske tiid waard it amelân in gritenij fan fryslân en by de ynfiering fan de gemeentewet yn in gemeente it eilân hat yn de rin fan de tiid ferskate doarpen ferlern oan de see en oan it sân yn de e iuw drige de slinke it eilân sels yn twaen te brekken mar minsk en natoer hawwe dit net barre litten fan oant hat it amelân fia de amelânske daam mei de wâl ferbûn west om t de see machtiger wie as de minsk hat men de daam opjaan moatten mar by leech wetter kin men der hieltiid noch parten fan lizzen sjen oftocht fan de daam hat de ferbining fan it amelân mei de wâl altyd in fear west dat fear giet fan nes nei holwert yn dongeradiel oant likernch hie west amelân in eigen fear dat fan de ballumer bocht nei swarte harne gie op it amelân wurdt amelânsk sprutsen ien fan de dialekten fan it stedsk al is dit fan oarsprong in mingtaal tusken frysk en hollânsk it amelânsk stiet no sa fier fan it frysk ôf dat de measte ynwenners gjin frysk ferstean kinne it amelân is ek bekend fan de sêge fan rikst fan it oerd de slach oan de boarn fûn plak yn tusken in frysk leger laat troch oanfierder poppo en in frankyske leger laat troch karel martel de friezen waarden ferslein en dêrtroch waard nei fryslân westlik fan it fly doe ek fryslân tusken fly en lauwers oan de franken ûnderhearrich it krekte plak fan de slach is net wis mar it wurdt meast situearre by de mûning fan de boarn yn de middelsee yn de omkriten dêr t no jirnsum leit de slach hjit dêrom ek wol de slach oan de bordine of de slach by jirnsum it fryske ryk hie ûnder de foargonger fan poppo kening redbad syn grutste útwreiding berikt redbad hie tankber gebrûk makke fan de swakkens fan it frankyske ryk nei de dea fan hofmeier pippyn ii yn en syn legers koenen de franken maklik ferslaan de friezen brochten alle eardere fryske gebieten binnen it ryk en stienen sels mei in leger foar de poarte fan de haadstêd fan de franken keulen under karel martel kaam der in ein oan e sleauwens fan de franken en sy begûnen mei it werom winnen fan de ferlerne gebieten ek de fryske kening poppo moast der oan leauwe yn doe t de franken in fjildtocht tsjin de friezen útein sette it leger fan de friezen wie nei alle gedachten net goed tariede tsjin de sterke kriichsmacht fan de franken dy t ûnder de allegedueren krigen fan karel martel allinnich mar oerwinnings meimakke hienen neffens de annalen waard it fryske leger tebek slein nei eastergoa dêr t de lêste slach plak fûn yn oan de boarn karel stiek mei in float mei in leger oan board de aelmere oer om de boarn op te farren de friezen waarden yn de slach ferslein en harren oanfierder poppo skeat it libben der by in de franken sloegen oan it plonderjen en stutsen de heidenske hillichdommen yn e brân mei in grutte bút farde karel martel mei syn float werom de macht fan de friezen wie brutsen it ferliezen fan dizze slach soe grutte gefolchens hawwe foar de friezen der kaam in ein oan e selsstannigens fan it fryske ryk it fryske gebiet westlik fan de lauwers waard troch de franken beset en tafoege oan it frankyske ryk allinich it gebiet eastlik fan de lauwers koe syn selsstannigens noch behâlde oant doe t de frankyske kening karel de grutte dêr lang om let in ein oan makke de nederlânske waadeilannen binne de waadeilannen dy t by de provinsjes fryslân en grinslân en de regio west fryslân hearre dêrfan hawwe de beide lêste elts mar ien waadeilân teksel yn west fryslân en rottum yn grinslân de oare fiif hearre by fryslân de rige fan de fiif bewenne eilannen dêrfan teksel flylân skylge it amelân en skiermûntseach foarmje in part fan de skieding tusken waadsee en noardsee as folgjende eilân nei it suden ta wurdt wol wieringen rekkene mar dat is nei oarsprong en hjoeddeiske tastân gjin waadeilân it folgjende nei it easten ta is rottum it fiifde fryske waadeilân it gryn leit op it waad besuden de westkânt fan skylge njonken dy eillannen lizze der yn itselde gebiet ek in tal platen twa dêrfan wurde gauris as eilân beskôge de richel op it waad tusken flylân en skylge en de kalkman op it waad tusken it amelân en skiermûntseach strikt naam binne dit lykwols gjin eilannen om t hja te faak ûnder spield wurde bob dylan berne as robert allen zimmerman duluth minnesota maaie is in amerikaansk sjonger lietsjeskriuwer en byldzjend keunstner hy wurdt beskôge as ien fan e meast ynfloedrike muzikanten út e moderne muzykskiednis yn wûn er foar syn oeuvre de nobelpriis foar de literatuer dylan syn poëtysk en maatskippij kritysk wurk is troch in soad oare artysten útfierd ferskate grutte nammen út e muzykyndustry tankje har súkses foar in grut part oan e nûmers fan dylan lykas the birds mei dylans tambourine man en joan baez dylans earste frou mei û o knockin on heavens door yn fryslân hawwe ernst langhout en johan keus twa cd s makke mei dylan lieten yn oersetting fan harmen wind en teffens ferskynde in sammel cd fan alve artysten mei lieten fan dylan ûnder de titel earder as letter bob dylan syn typyske nasale stim brocht guon kritisy derta om te sizzen dat de minste fertolker fan dylan syn oeuvre bob dylan sels is dochs hat er mei syn eigen styl en hast einleas repertwaar in soad fans oant hjoed de dei ta bringt dylan nij wurk út en jout er geregeldwei rûnom yn e wrâld konserten blues is in fokale en ynstrumintale muzykfoarm dy t ûntwikkele is út de afrikaansk amearikaanske work song s blues hat in grutte ynfloed hân op lettere populêre muzyk sawol yn amearika as dêr bûten de ynfloed fan blues is werom te finen yn jazz rhythm and blues rock and roll likegoed as yn de konvinsjonele popmuzyk en sels yn moderne klassike muzyk de betide plattelâns blues ûntstie oan e ein fan e begjin e iuw yn de súdlike steaten fan de feriene steaten der waarden ienfâldige ynstruminten brûkt benammen de akoestyske gitaar piano en de mûlharp de lieten hiene in grut ferskaat oan struktuer en skema s mar de maats en maats blues oerhearsken w c handy wie ien fan de earste muzikanten mei in knappe muzykoplieding dy t de bluesmeldijen yn in moderne styl oanbea oan bands en sjongers hy soe ferskate bluesstikken skriuwe wêrfan the saint louis blues faaks de bekendste is tekstueel wiene de earste blues nûmers tige simpel fan opbou ien sin dy t twa as trije kear werhelle wurde underwerpen wiene faaks de misêre fan it libben mar wol meast mei in kwinkslach en de nedige sels spot fan ôf begjinne ek jazzbands bluesstikken op te nimmen de blues út de er jierren soe it leitmotyf foar de amearikaanske populêre muzyk wurde yn dy tiid waarden in soad opnames makke troch sjongers as blind lemon jefferson blind blake en robert en lonnie johnson ek froulike bluesartysten wiene yn dy tiid tige populêr under harren mamie smith gertrude ma rainey bessie smith en victoria spivey yn de er en er jierren naam mei de urbanisaasje ek it brûken elektroanysk fersterke muzykynstruminten ta benammen yn stêden as chicago wie de blues populêr mei as bekende artysten howling wolf en muddy waters de elektroanyske blues soe úteinlik rock and roll opleverje yn de jierren en wiene it artysten as eric clapton janis joplin eric burdon en jimi hendrix dy t sterk beynfloede waarden troch sawol de betide as elektroanyske chicago blues de film the blues brothers makke yn de er jierren dat blues ek by in grut jong publyk bekend waard yn nederlân wie it de drint harry muskee dy t mei syn band ûnder de namme cubyblizzards yn it clubsirkwy oan it begjin fan de santiger jierren furoare makke ek yn de muzyk fan âld blizzard herman brood wiene de blueswoartels faak noch goed te hearren eric clapton folút eric patrick clapton berne te ripley yn ingelân op maart is in ingelske gitarist mei as bynamme slowhand hy learde al op jonge leeftyd gitaar spyljen en yn syn jonge jierren lústere hy in soad nei bluesartysten wêrfan robert johnson him it leafst wie clapton makke foar it earst namme as lid fan in troch pop beynfloede rock and rol band mei de namme yardbirds dat yn mei for your love in hit skoarde hy woe lykwols werom nei de blues mei de yardbirds sette hy de earste stap troch yn opnames te meitsjen mei sonny boy williams yn datselde jier waard hy tegearre mei john mayall lid fan de bluesbreakers yn ferliet hy de band om t clapton it tradisjonele blueskonsept fan mayall te benearjend fûn de band cream wie syn nije muzikale ûnderkommen alhoewol jack bruce dêr de measte sjongpartijen foar syn rekken naam ûntwikkele clapton him dêr ek as sjonger op it lêste album fan cream goodbye dat yn útkaam stiet it nûmer badge dat clapton tegearre mei george harrison fan the beatles makke hie de freonskip tusken dy twa makke dat clapton syn gitaarspul te hearren is yn it nûmer while my guitar gently weeps op it white album fan de the beatles de freonskip tusken de twa bekuolle doe t harrison syn frou pattie boyd him ferliet foar clapton yn de maaitiid fan kamen de âlde leden fan cream clapton bruce en ginger baker wer byinoar foar in searje optredens yn de feriene steaten nei spile te hawwen yn ûnder oaren blind faith en delaney bonnie friends naam clapton in solo album op mei de studio artysten fan dat solo album en firtuoas op de slidegitaar duanne allman brocht er as derek and the dominos it album layla and other assorted love songs út it titelnûmer fan it album is noch altyd ien de meast spile rocknûmers op it sterk troch blues beynfloede album foel benammen de gouden kombinaasje fan it gitaarspul fan allman en clapton op clapton hie al muzikaal sukses mar syn persoanlike libben wie in gaos hy gie herone ferslave troch it libben it soe oant duorje foar t clapton wer suver frij fan syn ferslaving in nij album ocean boulevard útbrocht de hit i shot the sheriff makke reggae populêr by in grutter publyk oan it ein fan er jierren hie clapton muoite om oansluting te finen by de destiidse popmuzyk hy rekke oan de drank en moast dêrfoar opnommen wurde hy pakt it meitsjen fan albums wer op wêrby t clapton muzikaal sjoen geandewei wer tichter by de blues komt yn it begjin fan de er jierren slacht it needlot ta op augustus komt tusken twa konserten gitarist stevie ray vaughan tegearre mei twa leden fan syn crew om by in helikopter ûngemak op maart komt clapton syn jierrich soantsje conor om troch in fal út in raam yn tears in heaven klinkt it fertriet fan clapton oer dizze foarfallen troch clapton wûn ferskate kearen in grammy award û o mei it album unplugged yn de lette er jierren wurke clapton fierder noch mei mannen as carlos santana en b b king yn brocht eric clapton mei it album me and mr johnson in oade oan syn âlde ynspirator robert johnson troch carl van vechten kolleksje library of congress w c handy novimber maart folút william christopher handy wie in amearikaanske blues komponist troch guon beskôge as the father of the blues hy is benammen bekend fan syn komposysje the saint louis blues hoewol handy net de earste musikus wie dy t him mei blues dwaande hâlde wie hy wol dejinge dy t blues fan in obskuere regionale muzykstyl ta ien fan de meast ynfloedrike krêften yn de amerikaanske populêre muzyk makke syn komposysjes folgje net altyd it klassike maats patroan faak binne der of maats tuskenstikken bridges en fierder falt syn wurk op troch de skitterjende meldijen as klassyk oplieden muzikus brûkte handy in soad folksmuzyk yn syn komposysjes handy wie de oprjochter fan de platemaatskippij black swan records it earste platelabel yn de feriene steaten dat yn swarte hannen wie sûnt ken de blues foundation alle jierren de handy award ta de muzyk fan handy heart tsjintwurdich ta it publyk domein fan de mear as hûndert komposysjes troch w c handy binne dit de bekendste bluesskema s de blues in fan âlds swarte muzykstreaming ûntstien oan de ein fan de e begjin e iuw hat in typyske opbou meastentiids folget in bluesmeldij it folgjende skema de romeinske sifers stelle de triemen fan de toanljedder foar yn c wurdt it skema dan yn de rock and roll en sommige jazznûmers wurde fariaasjes op dit skema brûkt de bluestoanljedders binne of toanich en ôflaat fan pentatoanyske toanljedders wêrfan de sjineeske de bekendste is der binne twa bluestoanljedders mineur i biii iv bv bvii en majeur i ii biii iii v vi de mineurljedder wurdt it meast brûkt bepalend foar de blues klank binne de saneamde blue notes dat binne gliidzjende toanen dy t net yn westerske toanljedders foarkomme en makke wurde mei ynstruminten dy t in toan ferbûge kinne lykas gitaar harp en saksofoan der binne blue notes yn de mineure bluestoanljedder by biii bv en bvii de tolve maats blues twelve bar blues is in foar bluesnûmers typysk akkoarde skema wêrby t de nûmers opboud binne út ferzen fan tolve maten in ienfâldich foarbyld dêrfan sjocht der sa út ien akkoard yn eltse maat mei b foar it basis akkoard s foar subdominant akkoard en d foar it dominant akkoard de acht maats blues eight bar blues is in foar bluesnûmers typysk akkoarde skema wêrby t de nûmers opboud binne út ferzen fan acht maten in ienfâldich foarbyld dêrfan sjocht der sa út ien akkoard foar eltse tel mei b foar it basis akkoard s foar subdominant akkoard en d foar it dominant akkoard b b s s b b b b s s s s b b b b b b b b s s s s b b d d b b b b boppesteand skema wurdt ek wol sechtjin maats blues neamd wêrby t elk teken stiet foar in heale toan yn in of maat de blues hie fanâlds gjin bân mei notaasjes dus doe t dêr mei begûn waard ynterpretearre de iene in nûmer wol ris wat oars as in oar ek yn boppsesteand skema wurdt yn de lêste maat it dominant akkoard brûkt en is dêrmei in oergongsakkoard nei in folgjend fers of bygelyks in ynstrumintale solo rock and roll ek wol koartwei rock neamd is in foarm fan populêre muzyk wêrby t gebrûk makke wurdt fan sang elektryske gitaar yn de betide jierren faak ek saksofoan en drums typearjend foar rock and roll is de sterke afterbeat op de e en e tel fan de fearnsmaat rock and roll ûntstie oan it ein fan de er jierren yn de feriene steaten mar guon eleminten binne al werom te finen yn de rhythm and blues fan de er jierren de betide rock and roll kombinearret eleminten út de blues boogie woogie jazz en rhythm and blues en is fierder beynfloede troch tradisjonele folksmuzyk gospel muzyk en country and western rock and roll is in foarm fan populêre of popmuzyk in work song wie eartiids de fokale begelieding troch de wurklju by ienfâldich ientoanich en swier wurk dizze lietfoarm wie in soarte fan treast foar it hurde slaafske wurk dat de wurklju dwaan moasten de teksten binne faak in belofte op bettere tiden noch eefkes de misêre ferdrage en dan komt der wer eat dat de muoite wurdich is in goed miel in flesse sterke drank ensfh in soad work songs hiene in shout and response struktuer in foarsjonger brocht yn ien sin wat nei foarren wêrop de rest fan de groep dan respondearre foarsjonger i think i smell a fine roast pig refrein shuck dat corn before you eat ut de tiid fan de slavernij yn amearika binne nochal wat teksten oerbleaun yn guon betide ientoanige bluesnûmers is de ynfloed fan de work song noch goed werom te finen work songs song troch seelju tusken de e en e iuw wurde sjantys neamd dantumadiel offisjeel frysk nederlânsk dantumadeel is in gemeente yn it noardeasten fan fryslân krekt súdlik fan dokkum mei ynwenners april en in oerflak fan km² wêrfan km² wetter op desimber hie dizze gemeente ynwenners haadplak fan de gemeente is damwâld en de oare plakken yn de gemeente binne broeksterwâld driezum de falom feanwâlden feanwâldsterwâl rinsumageast readtsjerk sibrandahûs wâlterswâld en de westereen de gemeente brûkt fryske plaknammen alle strjit en wetternammen binne ek frysk dat de gemeente is folslein frysktalich dantumadiel donthmadeil wie yn it ferline in grutter gebiet as no om hinne wie it in part fan wininge en doe dat om hinne opsplitte wie dantumadiel part fan de noardlike njoggen likernôch waard lykwols it eastlik part ôfskieden en opdield ta eastbroeksterlân en kollumerlân yn waard ek driezum in gebiet apart mar yn waard it wer by dantumadiel foege de gritenij dantumadiel waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke dokkum hat yn de e iuw ferskate kearen grûngebiet fan dantumadiel derby krigen en mei de gemeentlike weryndieling fan giene it doarp jannum en in lyts diel fan burdaard dat yn dantumadiel lei oer nei de gemeente ferwerderadiel yn en begjin liek it derop dat dantumadiel op jannewaris mei dongeradiel ferwerderadiel en kollumerlân fúzjearje soe ta de nije gemeente noardeast fryslân mar yn maart en april waard dúdlik dat dantumadiel him út dy plannen weromlûke soe en dat de oare trije gemeenten sûnder dantumadiel trochgean soene mei de fúzjeplannen op desimber is yn damwâld it nije gemeentehús iepene wêrtroch damwâld as grutste plak ek wer it haadplak fan de gemeente is yn it begjin fan de gemeenteskiednis wie rinsumageast lange tiid it wichtichste plak fan de gemeente de gritenijbestjoerders kamen gear yn it rjochthús yn waard op de krúshoeke yn moarrewâld in nij gemeentehús boud oant en mei is it gemeentehús hjir bleaun dêrnei is it ferhuze nei rinsma state yn driezum omreden dat rinsma state te lyts waard en men it gemeentehús ek leaver wer op in sintraal plak hawwe woe is efter it âld gemeentehús yn moarrewâld no part fan damwâld in nij gebou delsetten eastergoa wie ien fan de sân seelannen ien fan de trije dy t binnen de grinzen fan de hjoeddeiske provinsje fryslân leinen letter wie it ien fan de trije goaen fan fryslân oan de westkant wie eastergoa begrinze troch de middelsee mei oan de oare kant westergoa nei it suden wienen de alde leppedyk en de boarn de grins mei boarnegoa en letter mei sânwâlden nei it easten foarmen de lauwers en de lauwerssee de grins mei it westerkertier fan de ommelannen hiel dit gebiet hearde ta wininge útsein achtkarspelen dat doe noch net ta eastergoa rekkene waard om hinne bestie wininge út dantumadiel dongeradiel en ferwerderadiel yn it noarden en idaarderadiel ljouwerteradiel en tytsjerksteradiel yn it suden om is it op dy wize yn de noardlike njoggen en de súdlike njoggen split om hinne wienen dy parten fierder útelkoar fallen sa t eastergoa al split wie yn de bekende twa stêden ljouwert en dokkum en de âlve gritenijen achtkarspelen dantumadiel east dongeradiel ferwerderadiel idaarderadiel ljouwerteradiel kollum en nije krúslân raerderhim smellingerlân tytsjerksteradiel en west dongeradiel de alve gritenijen fan eastergoa de twa stêden lw ljouwert d dokkum robert johnson maaie augustus is neffens guon de meast ynfloedrike sjonger en gitarist fan de delta blues yn de histoarje hy is berne yn hazelhurst yn de steat mississippy yn de feriene steaten yn syn koarte bestean soe johnson mar nûmers opnimme yn twa opnamesesjes waarden opnames makke de measte nûmers x de earste sesje wie yn novimber yn san antonio texas en de twadde yn juny yn dallas de meast ferneamde ûnder dizze opnamen binnen sweet home chicago crossroads terraplainblues en preaching the blues dy t allegear yn lettere jierren frekwint troch oare artysten spile wurde soenen alhoewol robert johnson faak de bêste blues sjonger ea neamd wurdt binne in soad harkers teloarsteld as se syn wurk foar it earst hearre it klinkt datearre allinne al fanwege de opnamekwaliteit en ûnbekendens de orizjinaliteit fan johnson wurdt faak oerdreaun hy hat wis de blues net útfûn dy waard al jier regelmjittich opnommen syn krêft lei yn it bewurkjen fan âldere tradisjonele blues nei in nije bettere foarm hy wie beynfloede troch son house mei syn rûge stim en snerpende riffs op de slidegitaar dy t sjoen wurdt as de útfiner fan de delta blues johnson foege dêr de jazzy elementen fan lonnie johnson oan ta johnson hie ek goed lústere nei leroy carr yn dy tiid faaks de bekendste bluesartyst johnson mikste dy ynfloeden ta in nij lûd dat helder en artistyk klonk de wize wêrop hy de bas snaren brûkte foar it ûnderhâlden fan in stevich rôljend ritme is goed te hearren yn sweet home chicago wylst syn foarkar foar jazzy akkoarden en melodyske ekstperimenten op de hege snaren yn kombinaasje mei in folslein ôfwikende fokale meldij werom komt yn walking blues der binne muzykologen dy t de maatskippijen dy t de opnames fan johnson makke hawwe der fan fertinke dat sy om in nije sound te kreëarjen de snelheid fan de oarspronklike opnamen mei opskroeve hawwe it is net mear te bewizen mar as de snelheid fan de opnamen mei ferlege wurdt ûntstiet in lûd dat foar dy tiid mear wenst wie en sterk tinken docht oan de opnamen fan son house johnson spile mei de jonge howlin wolf en sonny boy williamson ii hy wie de mentor fan elmore james en ynspirearre muddy waters om de bluesmuzyk yn te gean al dy muzikanten en oaren dy t yn de er jierren de chicago blues ûntwikkelden spilen yn feite de muzyk fan robert johnson mar dan elektroanysk fersterke sa hat robert johnson in direkte bân mei de betide blues de chicago blues en de dêrút ûntstiene betide rock and roll noch letter hearden keith richards en eric clapton ta de fanclub fan robert johnson clapton soe yn op de lp ocean boulevard de johnson komposysje i m a steady rollin man by in grut nij publyk bekend meitsje yn ferskynde fan eric clapton de cd me and mr johnson mei nûmers fan robert johnson robert johnson ferstoar op augustus yn greenwood neidat hy dagen dêr foar siik wurden wie troch it drinken fan fergiftige whiskey der giene lûden dat de man mei waans frou robert johnson in affêre hie syn moardner wie der fûnen lykwols gjin arrestaasjes plak en de offisjele deadsoarsaak waard fêststeld as gjin dokter neffens in faak de kop opstekkend ferhaal soe johnson syn siel ferkocht hawwe oan de duvel as beleaning soe hy de bêste gitarist fan de wrâld wurde it ferhaal waard benammen yn stân hâlden troch son house mar yn syn wurk binne dêr ûndanks titels as me and the devil blues en hellhound on my trail gjin ferwizingen nei te finen understeand de nûmers dêr t opnames fan makke binne biology is de stúdzje fan it biologysk libben it hâldt him dwaande mei de karakteristiken en gedragingen fan organismen hoe t soarten en yndividuen ûntsteane en hokfoar ynteraksje se mei elkoar en de omkanten hawwe biology wurdt rekkene ta de eksakte wittenskippen immen dy t him profesjoneel dwaande hâldt mei biology is in biolooch biology omfiemet in breed spektrum fan akademyske fjilden dy t faak sjoen wurde as selsstannige dissiplines meinoar bestudearje se it libben op ferskate skaal bio ynformatika botany ekology theoretyske ekology symbiology autekology synekology epidemiology etology evolusjonêre biology evolusjonêre ûntwikkelingsbiology firology fycology fylogeny fylo genetika fylo geografy fysiology fyto patology gedrachsbiology genetika populaasje genetika kwantitative genetika genomika proteomika gorology herpetology histology ichtiology ymmunology kryptosology kseno biology lymnology syktes fan genetyske syktes fan ynfeksje syktes onkology medisinen fysyske antropology ien fan de sintrale konsepten yn de biology is dat alle libben troch in proses fan evolúsje ôfstammet fan it earste mikro organisme de troch charles darwin formulearre evolúsjeteory mei de troch him nei foarren brochte natuerlike seleksje as meganisme stiet oant hjoeddedei sintraal genetyske drift wurdt dêrby omearme as in addisjoneel meganisme yn de saneamde moderne synteze de evolúsjonêre histoarje fan in soart dy t de karakteristiken fan foarôfgeande soart en de relaasje ta oare soarten beskriuwt wurdt fylogeny neamd it grut ferskaat oan wurkfjilden draacht by oan de ynformaasje yn de fylogeny lykas it fergelykjen fan dna yn de molekulêre biology en it fergelykjen fan fossilen en oare resten fan âlde organismen yn de paleontology biologen organisearje en analisearje ferwantskip op ferskate wizen wichtige ûntwikkelingen yn de evolúsje binne gearfette de evolusjonêre tiidsline de wittenskip dy t him dwaande hâldt mei de klassifikaasje fan libbensfoarmen wurdt taksonomy neamd ek de termen systematyk en kladistyk wurde hjir wol foar brûkt de biologyske taksonomy giet werom op carolus linnaeus yn de e iuw en wie yn earste ynstânsje basearre op anatomyske fergeliking fan libbene wêzens bisten planten ensfh dit oarspronklike systeem dielde de wêzens yn yn soarten species skaaien genus famyljes familia skiften ordo klassen classis stammen phylum en riken regnum mar der waard dêrby oannommen dat soarten ûnferoarlik wiene oer dizze yndieling ûntstie yn de e iuw in soad diskusje omdat troch de evolúsjeteory fan darwin oan dizze yndieling in nije diminsje tafoege waard nammentlik dy fan stamferwantskip ek de stúdzje fan fossilen kaam yn dy tiid op de faktor tiid en wannear der sprake is fan ferskillende soarten waarden belangrike ûnderwerpen fan diskusje de klassike yndieling blykte op in soad punten net krekt te wêzen yn de lêste jierren fan de e iuw kaam der in tredde boarne fan ynformaasje beskikber dna sibskip meast fan libbene wêzens mar ek fan in tal noch net al te lang lyn útstoarne soarten de gefolgen fan dizze nije revolúsje binne no noch mar foar in part te oersjen yn de moderne taksonomy wurdt besocht út dizze trije haadboarnen fan ynformaasje anatomy fossile foarmen en genetika in sadanige systematyk op te setten dat der allinne groepen taksa inkelfâld takson binne dy t monofyletysk binne dat wol sizze dat linton kwesi johnson ek wol lkj neamd chapelton augustus is in britsk jamaikaansk dichter hy wurdt beskôge as de earste dub dichter op syn alfde emigrearre er mei syn âldelju fan jamaika nei londen dêr t hy namme meitsje soe as dub dichter n as polityk aktivist syn muzyk hat in soad reggae ynfloeden linton kwesi johnson wie al op jonge leeftyd aktyf as skriuwer en as polityk aktivist noch in syn middelbere skoalletiid sleat hy him oan by de black panthers foar dy beweging hâlde hy him dwaande mei it organisearjen fan poëzij manifestaasjes hy wie yn dy tiid ek lid fan rasta love in groep dichters en drummers dêr t er syn lettere aparte styl fan optreden ûntwikkele lkj syn gedichten ferskynden yn it blêd race today en dat joech yn ek syn earste poësy bondel út ûnder de titel voices of the living and the dead in jier letter folge by bogle l ouverture de twadde dread beat an blood wat ek de titel wurde soe fan syn earste lp dy t yn troch virgin útbrocht waard fan syn tredde boek inglan is a bitch stiene ferskate gedichten ek op syn twadde lp forces of victory útbrocht yn troch island de toan yn syn boeken en de muzikale ekspresje bleaune de militante kant it neist syn optredens wiene minimalistysk fan opset mei ien as twa bandrecorders mei de begeliedende muzyk reizge lkj it club sirkwy ôf dêr t er syn gedichten as in rapper avant la lettre oer it fuotljocht brocht op syn tredde lp bass culture ek foar island komme der ek wat mear persoanlik tinte teksten nei foaren nei dizze plaat makke johnson noch twa platen foar it island label lkj in dub en making history doe t dy lêste plaat yn útkaam hie johnson al twa jier in eigen label lkj records dat begûn mei de produksje fan twa singles fan de jamaikaanske dichter michael smith yn de tachtiger jierren wie lkj ek as sjoernalist aktyf by race today en yn dyselde tiid makke er foar de bbc in searje radioprogramma s oer jamaikaanske populêre muzyk syn eigen platemaatskippij brocht yn in lp út fan in konsert dat hy mei de dennis bovell dub band yn de ueen elisabeth hall yn londen joech mei dy band soe er de hiele wrâld oerreizigje yn de er jierren makke lkj tegearre mei dennis bovell it album lkj in dub volume two syn oant no ta lêste wurk as muzikant is it album more time dat yn ferskynde foar syn krewaerjen as dichter en muzikant hat linton kwesi johnson ferskate prizen takend krigen mar hy sil de skiednisboeken yngean as de earste dub poëet en neffens guon as de earste rapper taksonomy is de wittenskip fan it yndielen taksonomy ferwiist sawol nei de klassifikaasje fan dingen as nei de metoade dy t oan de basis fan dizze klassifikaasje leit hast alles kin taksonomysk yndield wurde libbene wêzens dingen plakken foarfallen en gean sa mar troch yn de biology giet it benammen om it yndielen fan bisten en planten yn groepen op grûn fan harren natuerlike ferwantskip ek de termen systematyk en kladistyk wurde hjir wol foar brûkt de biologyske taksonomy giet werom op linnaeus yn de e iuw en wie yn earste ynstânsje basearre op anatomyske fergeliking fan libbene wêzens bisten planten ensfh dit oarspronklike systeem dielde de wêzens yn yn soarten species skaaien genus famyljes familia skiften ordo klassen classis stammen phylum en riken regnum mar der waard oannommen dat soarten ûnferoarlik wiene oer dizze yndieling ûntstie yn de e iuw in soad diskusje omdat troch de evolúsjeteory fan darwin oan dizze yndieling in nije diminsje tafoege waard nammentlik dy fan stamferwantskip ek de stúdzje fan fossilen kaam yn dy tiid op de faktor tiid en wannear der sprake is fan ferskillende soarten waarden belangrike ûnderwerpen fan diskusje de klassike yndieling blykte op in soad punten net krekt te wêzen yn de lêste jierren fan de e iuw kaam der in tredde boarne fan ynformaasje beskikber dna besibbens meast fan libbene wêzens mar ek fan in tal noch net al te lang lyn útstoarne soarten de gefolgen fan dizze nije revolúsje binne no noch mar foar in part te oersjen yn de moderne taksonomy wurdt besocht út dizze trije haadboarnen fan ynformaasje anatomy fossile foarmen en genetika in sadanige systematyk op te setten dat der allinne groepen taksa inkelfâld takson binne dy t monofyletysk binne dat wol sizze dat in takson dat net oan de earste eask foldocht wurdt polyfyletysk neamd en in takson dat wol oan de earste mar net oan de twadde eask foldocht wurdt parafyletysk neamd fierder hat men yn guon foarmen fan taksonomy de organisaasjelagen heger as skaai mar ôfskaft omdat der geandewei mear tuskenlagen en laachjes by kamen boppeskift ûnderskift boppefamylje ûnderfamylje ensf probleem is lykwols dat guon taksa dy t noch stamme út de tiid fan linnaeus sa ynboargere binne dat se diel útmeitsje fan de deistige taal en dêrom beswierlik ôf te skaffen binne in foarbyld dêrfan is de klasse reptilen reptilia binne in sa ynboargere begryp dat se in diel fan it gewoane spraakgebrûk wurden binne taksonomysk is de klasse reptilia net akseptabel omdat bygelyks de fûgels dêryn misse hoewol ek dy ôfstamme fan de lêste mienskiplike foarâlden dy t de tsjintwurdige slangen krokodillen skylpodden ensf mien hawwe reptilia is dêrmei in parafyletyske takson dit lêste probleem wie al bekend foardat it dna ûndersyk de stambeam fan it libben trochelkoar begûn te skodzjen sa die út it dna ûndersyk fan de sûchdieren bygelyks bliken dat sterk ynboargere taksa as de insectivora yn werklikheid polyfyletysk wiene de afrikaanske en madagaskyske leden fan dit no fersmiten takson blykten mear ferwantskip te hawwen mei de oaljefant as mei de spitsmûzen de taksonomy is dêrom anno ûndanks in histoarje fan jier in libben gebiet fan ûndersyk en stúdzje de lêste jierren wurdt der yn de fakgebieten ynformatika en kunstmjittige yntelliginsje besocht in kompjûter automatysk in taksonomy meitsje te litten fan in samling objekten in bekend foarbyld is it automatysk klassifisearjen fan in groep dokuminten bygelyks foar digitale biblioteken opfallend is dat yn dy fakgebieten ûnderskied makke wurdt tusken in taksonomy en in typology it ferskil sit benammen yn de wizze wêrop de yndieling ta stân komt yn de ynformatika it klassifikaasje algoritme by in taksonomy giet men út fan in groep foarbyld objekten dy t men besiket te ferdielen by in typology begjint men fan it konsept út hokker eigenskippen soe in objekt normaliter hawwe kinne en dielt se dan neffens dy regels yn men soe sizze kinne dat taksonomyen empyrysk ynduktyf ta stân komme en typologyen konseptueel deduktyf de tolve maats blues twelve bar blues is lyksas de acht maats blues in foar bluesnûmers typysk akkoarde skema wêrby t de nûmers opboud binne út ferzen fan tolve maten in ienfâldich foarbyld dêrfan sjocht der sa út ien akkoard yn eltse maat mei b foar it basis akkoard s foar subdominant akkoard en d foar it dominant akkoard hjirop binne in soad fariaasjes mooglik sa wurdt it septymakkoard faak brûkt as oergongsakkoard in wat yngewikkelder foarbyld kin der dan sa út komme te sjen wêrby t it septym akkoard oantsjut as yn de lêste maat in dominant akkoard stiet neamt men dy maat ek wol in oergongsmaat turnaround yn it ûndersteande foarbyld stiet it patroan yn d en hoe t it past yn in bepaald fers foar eltse tel is ien akkoard werjûn wêrby t in streekje stiet foar it kontinuearjen fan it foarrige akkoard it foarbyldfers slút ôf mei in oergongsmaat baby gone and left me got a heart as black as coal de acht maats blues eight bar blues is lykas de tolve maats blues in foar bluesnûmers typysk akkoarde skema wêrby t de nûmers opboud binne út fersen fan acht maten in ienfâldich foarbyld dêrfan sjocht der sa út ien akkoard foar eltse tel mei b foar it basis akkoard s foar subdominant akkoard en d foar it dominant akkoard b b s s b b b b s s s s b b b b b b b b s s s s b b d d b b b b boppesteand skema wurdt ek wol sechtjin maats blues neamd wêrby t elk teken stiet foar in heale toan yn in of maat de blues hie fanâlds gjin bân mei notaasjes dus doe t dêr mei begûn waard ynterpretearre de iene in nûmer wol ris wat oars as in oar ek op dit skema binne hast ûneinige fariaasjes mooglik benammen as de yn de blues faak as oergong brûkte septym akkoarden derby helle wurde b b s s b b b b s s s s b b b b b b b b s s s s b b d d b b b d yn boppesteand skema wurdt yn de lêste maat it dominant akkoard brûkt en is dêrmei in oergongsakkoard nei in folgjend fers of bygelyks in ynstrumintale solo yn it ûndersteande foarbyld stiet it patroan yn d en hoe t it past yn in fers foar eltse tel is ien akkoard werjûn wêrby t in streekje stiet foar it kontinuearjen fan it foarrige akkoard woke up this morning with the blues in my soul g saying my baby gone and left me got a blues down in my soul it biltsk biltsk bildts is in hollânsk fryske mingtaal dy t sprutsen wurdt yn e ta de provinsje fryslân hearrende gemeente it bilt it is ûntstien doe t joaris mei it burd de soan fan albrecht fan saksen yn lju út súdlik hollân hellen om e mûning fan e eardere middelsee drûch te lizzen de hollanners setten har neitiid op it nije lân nei wenjen en trouden mei friezen út e omlizzende kontreien yninoar om mei rekke ek har hollânske spraak fermongen mei it frysk en sûnt hat dy in ûntjouwing kend dy t fierhinne parallel opgien is mei de taalûntwikkeling fan it frysk it doarp minnertsgea dat op it âlde lân lei en pas by de gemeentlike weryndieling fan by it bilt kommen is heart net ta it biltske taalgebiet om hinne bestie it bilt út in samling kwelders en slinken dy t earder de mûning fan e âlde middelsee foarme hie de earste stappen om dy krite drûch te lizzen waarden set troch albrecht fan saksen dy t yn de macht yn fryslân yn e hannen krige syn beweechredens wiene simpel fryslân hied er mar yn lien krigen fan e dútske keizer mar it bilt waard him troch de keizer skonken yn erflik eigendom dat wie fansels moai mar salang t it in ûnbewenne woastenije wie hied er dêr neat oan hy moast sjen dat dêr minsken kamen te wenjen dy t him belesting betelje koene troch syn hommels ferstjerren yn waard de yndiking lykwols ferskate jierren opholden yn sleaten albrecht syn soannen en erfgenamten hindrik en joaris mei it burd in ferdrach mei de bruorren jacob floris en dirk oem van wijngaarden en thomas beukelaar simonsz dy mannen kamen út e omkriten fan doardt en hiene dêre in protte ûnderfining mei yndiking en ynpoldering se brochten in kloft folk mei út súdlik hollân foar in grut part polderwurkers mar ek boeren en doe t dy mei de drûchlizzing dien wurk makke hiene setten se har foar it grutste part op it nije lân nei wenjen it biltsk giet sadwaande fierhinne werom op it aldsúdhollânsk dat de polderwurkers yn e sechstjinde iuw meinamen út e omkriten fan doardt wei en mear yn it miene súdlik hollân mei t der fierders ek polderwurkers út west fryslân oanlutsen waarden hat ek it westfrysk in beskate ynfloed útoefene op it iere biltsk wylst it doe en letter sterk beynfloede waard en him fermong mei it frysk út e oangrinzgjende kriten fan wat op it bilt noch altyd t ouwe land neamd wurdt uteinlik ûntstie der sa in mingtaal dy t foar sawol frysktaligen as nederlânsktaligen fierhinne nei te kommen is oant yn e tweintichste iuw bleau it biltsk op it bilt de dominante taal lju út fryslân dy t harren troch de iuwen hinne op it bilt nei wenjen setten yn it biltsk oudlanders neamd pasten harren oan e besteande taalsitewaasje oan en begûnen biltsk te praten de âldste oerlevere tekst yn in taalfoarm dy t net suver biltsk is mar dêr wol hiel sterk nei oerhinget is it aantekeningenboek van dirck jansz út omtrint dêryn wurde foarmen brûkt dy t no net mear yn it biltsk foarkomme lykas merdt foar de moanne maart no maart en it efterheaksel schep lykas yn blitschep blydskip no skap fierders is opfallend dat yn it aantekeningenboek de u fan drúf de fan put en de fan reus skreaun en dus blykber útsprutsen wurde as de i fan wiid resp de fan pit en de e fan leed dat ferskynsel wurdt yn e taalkunde ûntrûning neamd mei t fokalen dy t mei rûne lippen útsprutsen wurde ferfongen binne troch guon dy t sûnder rûne lippen útsprutsen wurde foarbylden út it aantekeningenboek binne deer doar no deur en bijertdt buert no buurt untrûning komt noch altyd foar yn beskate westfryske dialekten sa sei men yn it no útstoarne flylânsk fan iis hiis foar ús hûs en yn it egmondsk seit men derp foar doarp de earste literêre publikaasjes yn it biltsk wiene fan e hân fan e grutte fryske skriuwer waling dykstra dy t yn froubuorren berne wie syn grutte wurken skreau er lykwols yn it frysk sûnt de tachtiger jierren fan e tweintichste iuw binne dy allegearre nei biltsk ta oerset mar nettsjinsteande it wurk fan dykstra en oare iere biltske skriuwers wie it biltsk oant likernôch ta dochs fral in sprektaal dêr t gjin fêste stavering foar bestie tusken en lei hotze sytses buwalda út westhoek de basis foar it biltsk as skriuwtaal sa sette er yn in artikel yn us wurk it tydskrift fan it frysk ynstitút oan e ryksuniversiteit grins sekuer útinoar hoe t it biltsk stavere wurde moatte soe yn syn fisy wiene der dêrby twa grûnregels yn it foarste plak moast de biltske stavering sa ticht mooglik by dy fan it nederlânsk bliuwe en dêrnjonken moast men út it skreaune biltsk dúdlik de útspraak opmeitsje kinne om fral dat lêste te bewurkmasterjen stelde buwalda de ynfiering fan in hiele rige lûden mei diakrityske tekens foar â ê ô û en ú om t it biltsk no ien kear oer folle mear ferskillende lûden beskikt as it nederlânsk yn kaam der foar it earst in biltsk lêsboek foar de legere skoallen fan de bildtse grônd yn waard hoe skrive wij in t bildts útjûn dat in popularisearre ferzje fan buwalda syn artikel oer de biltske stavering wie yn deselde tiid wie men by de fryske akademy yn ljouwert dy t harsels beskôget as de hoeder fan alle dus ek it net fryske kultuerguod yn fryslân begûn mei it tarieden fan in biltsk wurdboek oan it haad fan dat projekt stie wer hotze sytses buwalda dy t sûnt in meiwurker fan e fryske akademy wie doe t dyselde yn mei pinsjoen gong bleau al it tariedende wurk foar it biltske wurdboek foarearst lizzen sawol om t de fryske akademy der gjin spesjalist mear foar hie as om t der op dat stuit gjin jild foar wie it duorre oant foar t de bal wer oan it rôljen kaam tsjin dy tiid wie it amelânske wurdboek ree en it ljouwerter wurdboek fierhinne klear dat dêrnei koe it biltske oanpakt wurde yn gearwurking mei û o de stichting ons bildt kaam it wurk dan einlings en te n lêsten ôf en koe yn it mânske goed achttjintûzen wurden tellende woordeboek fan t bildts publisearre wurde neitiid wurke redakteur sytse hotzes buwalda de soan fan fyftjin jier oan in nije edysje fan it wurdboek dat der úteinlik kaam ûnder einredaksje fan hindrik sijens fan e fryske akademy it hie oarspronklik yn ferskine moatten mar der ûntstie opûnthâld troch ûnienichheid tusken buwalda en de stichting ons bildt dy t úteinlik sels late ta in brek tusken dy beide partijen de nije edysje kaam der wol mar waard troch buwalda yn eigen behear útjûn en wie doe fyftjin euro djoerder as dat hoecht hie likegoed fûn op novimber de presintaasje op swide wize plak yn e groate kerk te sint jabik de nije edysje telde lemma s mei dêrûnder neologismen lykas kompjûtertermen en teffens omfieme it de staveringsgids hoe skrive wy in t bildts dy t û m oandacht besteget oan klamtekens op e wurden meartallen en ferlytsingsfoarmen lange tiid hawwe de bilkerts harren ôfset tsjin e friezen en it frysk wylst de friezen delseagen op e bilkerts en it biltsk yn kaam dizze lytse taalstriid ta in klimaks mei t doe it frysk in ferplichte fak waard op e basisskoallen yn fryslân op it bilt wie dêr safolle ferset tsjin dat de stichting ons bildt oprjochte waard om foar de belangen fan e bilkerts en it biltsk op te kommen as wjergader fan e ried fan de fryske beweging nei in ferheftige krêftmjitting kaam der in kompromis it frysk waard in ferplichte fak op e skoallen mar net frysktalige gemeenten koene ûntheffing oanfreegje en dan ynstee fan it frysk de eigen taal ûnderwize dêrta waard de kemissy bildts kommisje biltsk oprjochte dy t derfoar soarge moast dat der lesmateriaal foar it biltsk kaam it iroanyske is dat de bilkerts nei har jierrenlang tsjin it frysk ôfset te hawwen ynseagen dat der mear te winnen wie mei gearwurking en dat de stichting ons bildt dy t oprjochte waard om it wurk fan e ried fan e fryske beweging te bestriden ûnderwilens ien fan e lidorganisaasjes fan dyselde ried wurden is dêrtroch hat de ried him ek ta ynset foar it biltsk ferplichte en sa koe it dat de ried foar de fryske beweging der by it nederlânske regear op oanstien hat om it biltsk as minderheidstaal erkend te krijen mei in gelikense wetlike status as it frysk it nedersaksysk en it limburchsk spitigernôch hat dat om e nocht west sa t henk kas lid fan e kemissy meertalighyd it ferwurde bildts en frys naast nander metnander werke an t behouwen fan kultuur en mimmetaal neffens mij kin t niet mooier sûnt de ein fan e er jierren hat it biltsk tige oan status wûn dat komt net yn it lêste plak trochdat de gemeente it bilt sûnt de iere jierren tachtich stadichoan úteinset is mei it aktyf befoarderjen fan e eigen taal sa waard om hinne yn e biltske gemeenterie noch útslutend nederlânsk sprutsen wylst in goede tsien jier letter eins alle leden ynklusyf de boargemaster biltsk praten útsein fansels de frysktalige minnertsgeasters fierders binne der twa lokale partijen de werkgroep het bildt en de frije bilkerts dy t opkomme foar de biltske taal en kultuer en oare biltske belangen bûten it bestjoerlike mêd hat de stichting ons bildt dy t subsidiëarre wurdt troch sawol de gemeente as de provinsje sûnt syn oprjochting in berch wurk ferset sa ferskynden der allinnich al tusken en tritich biltsktalige boeken wat in protte is foar sa n lyts taalgebiet dêrûnder wiene romans gedichtebondels skiednisboeken berneboeken skoalboeken fotoboeken en it folsleine oeuvre fan waling dykstra fierders waarden der winskkaarten kalinders en tegels en boarden mei biltske spreuken útbrocht en boppedat jout de stifting healjierlikse kursussen biltsk sawol foar biltsktaligen as net biltsktaligen en teffens kursussen biltske skiednis jûn de kemissy bildts hat yn syn namme feroare yn kemissy meertalighyd kommisje meartaligens en giet noch altyd troch mei it ûntwikkeljen fan lesmateriaal foar de legere skoallen yn e gemeente sa waard yn it lêsboek din din doasy sis mar hop hop hynke oan e skoallen oanbean dêr t yn it biltsk oersette ferhalen en rymkes foar bern yn steane dy t fryske skriuwers spesjaal dêrfoar skreaun hiene de kemissy meertalighyd dy t krekt as de stichting ons bildt finansjeel stipe wurdt troch gemeente en provinsje wurket trouwens op allerhanne mêden hieltyd nauwer gear mei de afûk dy t foar it frysk itselde wurk ferrjochtet in nije opdracht foar de kemissy is sûnt it advisearjen fan e gemeente oer hoe t der yn e praktyk it bêste omgien wurde kin mei de trijetaligens biltsk frysk nederlânsk op it bilt yn waard op inisjatyf fan e gemeente it bilt de stichting bildts aigene oprjochte in koepelorganisaasje dêr t de stichting ons bildt it bildts dokumintasysintrum it kultureel besikerssintrum de aerden plaats en de kemissy meertalighyd yn feriene binne wat it gebrûk fan it biltsk yn e media oangiet moat der fêststeld wurde dat der yn e skreaune parse hieltyd mear biltsk brûkt wurdt fral yn it hûs oan hûsblêd de bildtse post ek biltsktalige famyljeberjochten wurde almar gewoaner fierders is der in lokaal radiostasjon radio eenhoorn dat behalven it bilt ek de gemeente menameradiel betsjinnet op dy stjoerder binne faak biltsktalige of alteast foar in part biltsktalige programma s te hearren op e regionale radio en tillefyzje krekt as yn e rest fan fryslân fersoarge troch omrop fryslân wurdt lykwols mar komselden biltsk praat wol binne der op it bilt fiif amateurtoanielferienings wêrfan t teminsten twa tsjintwurdich alle jierren in stik yn it biltsk opfiere it biltsk genietet yn e provinsje fryslân in beskate erkenning sij it offisjeel net as minderheidstaal mar as streektaal yn dy hoedanichheid wurdt it biltsk û m neamd yn e provinsjale noata streektalen as in taalfoarm wêrfan t it gebrûk befoardere wurde moat yn e gemeente it bilt hat it biltsk in semy offisjele status wat him û m uteret yn it gebrûk fan it biltsk yn e gemeenterie al kitste de ynfiering fan offisjele biltsktalige plaknammen yn ôf op nasjonaal nivo genietet it biltsk yn nederlân gjin inkele erkenning it besykjen om in selde status fan erkende minderheidstaal foar it biltsk te krijen dêr t it frysk ek oer beskikt hat oant no ta om e nocht west neffens gegevens út waard it biltsk doe op it bilt noch sprutsen troch likernôch minsken wat delkomt op sa n fan ynwenners fan e gemeente mei dêrby it frysktalige minnertsgea meirekkene wat it byld fansels wat fertekenet bûten it bilt yn e rest fan fryslân libje nochris biltsksprekkers benammentlik konsintrearre yn oangrinzgjende fryske doarpen as stiens en berltsum en teffens yn ljouwert de bosatlas van fryslân jout per fryske gemeente de persintaazjes memmetaalsprekkers fan e ferskillende talen ôfrûne nei folle prosinten dus inkeld ynsafier t de persintaazjes memmetaalsprekkers of heger binne dêrneffens is fan e befolking fan menameradiel biltsktalich fan e befolking fan ferwerderadiel frjentsjerteradiel ljouwert en ljouwerteradiel en fan e befolking fan boarnsterhim littenseradiel en tytsjerksteradiel allinne al foar ljouwert komt dit omrekkene út op goed biltsksprekkers en foar menameradiel bgl op in biltsktaligen fierders sille der om utens ferspraat oer de rest fan nederlân nei in behâldende skatting grif nochris biltsksprekkers libje it sprekkerstal fan it biltsk yn nederlân leit dêrom op dêrby moat noch oantekene wurde dat der ûnder de grutte stream emigranten dy t fryslân tusken de fjirtiger en sechstiger jierren fan e foarrige iuw ferliet ek grif bilkerts west hawwe moatte dat de taal sil ek yn lannen as kanada austraalje en nij seelân hjir en dêr noch troch ienlingen en yn famyljefermiddens sprutsen wurde sadwaande kin steld wurde dat it totale sprekkerstal fan it biltsk wrâldwiid om ende by de lizze moat mei t in grut part fan dy sprekkers ta de âldere generaasjes hearre sil it mei it biltsk foarearst sûnder mis efterút gean ek al om t it ôfstjerren fan e âlderein net it iennichste probleem fan it biltsk is wurdboekgearstaller sytse hotzes buwalda sei datoangeande t fâlt my nag met dat t bildts al soafeer kommen is en de delgang likent him de leste jaren te stabiliseren doch sien ik soms nag bildtstalige ouweloi die t hur kines in t nederlâns opfoede t is n ândere tijd de sinsbou fan it biltsk komt benammentlik oerien mei dy fan it frysk dus bygelyks sien late sjen litte yn tsjinstelling ta it nederlânske laten zien dat nettsjinsteande dat fierwei it grutste part fan e wurdskat ôfkomstich is út it aldsúdhollânsk wol binne der fansels guon lienwurden út it frysk lykas hait heit faint feint en stoit stuit yn e betsjutting fan momint klanken yn wurden as blaik en steen tsjutte op it súdhollânsk komôf fan alteast in diel fan e oarspronklike polderwurkers mei t dy klanken oerienkomme mei it súdhollânsk fan e omkriten fan doardt wylst oare hollânske en fryske dialekten bleek en stien jouwe mar by doardt om seine se ek fan nieuw en boter wylst it biltsk dêrfoar nij en butter hat dêrút sprekt nei alle gedachten de ynfloed fan it eilânwestfrysk fan wieringen it biltsk beskikt oer twa lûden dy t net yn it frysk foarkomme spitigernôch moat fêststeld wurde dat in grut part fan it biltske taaleigen oan it ferdwinen is wurden lykas bes pake klots mûtse en kússy kokeal wurde tsjintwurdich hast net mear brûkt yn earder tiid skynt de sprektaal yn e ferskate biltdoarpen sint jabik sint anne froubuorren en aldebiltsyl nochal wat ferskild te hawwen it measte dêrfan is letter weirekke dat wol sizze dat de dialektfarianten faak noch wol besteane mar dat net mear te efterheljen is oft se foarhinne útslutend yn ien doarp brûkt waarden wol bestiet der hjoed de dei in lyts mar frij dúdlik waarnimber dialektferskil tusken it westbiltsk dat benammen sprutsen wurdt yn e doarpen westhoek en sint jabik en it eastbiltsk fan froubuorren en aldebiltsyl sint anne en nij altoena nimme dêrby in oergongsposysje yn dit ferskil komt lykwols net fuort út e âlde doarpsdialekten mar út it feit dat de ynfloed fan it frysk yn it easten fan it bilt iuwenlang folle sterker west hat as yn it westen sadwaande wurde der yn it easten dus mear fryske foarmen brûkt as yn it westen carolus linnaeus berne as carl linnaeus maaie rshult jannewaris uppsala wie in sweedske dokter en biolooch dy t de binomale nomenklatuer foar libbene wêzens ûntwikkele yn waard linnaeus fan e adel makke as carl von linn hy publisearre syn wurk sa t dat doe dien waard ûnder in latynske namme carolus linnaeus linnaeus syn heit sels dûmny woe dat carl teology studearje soe linnaeus syn interesse lei dêr lykwols net en ien fan syn leararen wist syn heit derfan te oertsjûgjen dat it better wie dat linnaeus medisinen studearje soe en dat barde mar dêrnjonken kaam der ek hieltyd mear botany yn syn stúdzje yn waard hy troch de universiteit fan uppsala op ûndersyksreis nei laplân stjoerd om dêr noch ûnbekende planten te sykjen yn gie hy nochris nei midden sweden en yn de rin fan syn fierdere libben soe hy noch ferskate oare reizen nei alle parten fan sweden meitsje yn gie er nei nederlân om syn stúdzje dêr ôf te meitsjen datselde jier promovearre hy yn de genêskunde oan de universiteit fan hurderwyk en publisearre hy syn systema naturae wêryn hy in systematyske klassifikaasje foar planten beskriuwt ek noch dat jier gong er nei de universiteit fan leiden dêr t er oant bliuwe soe it meast revolúsjonêre aspekt fan syn klassifikaasje is dat dy útgiet fan de seksuele organen fan planten yn dy tiid wie it in relatyf nij fenomeen dat planten seksuele organen hawwe en boppedat wie it sprekken oer seksualiteit in grut taboe en no makke linnaeus krekt dy seksuele organen ta de basis fan syn systeem de planten waarden ferdield yn klassen nei it tal manlike en froulike organen dat se hawwe de seksuele basis fan syn ferdieling en it foar dy tiid ongewoan frije taalgebrûk dêroer makke dat syn systeem yn it begjin mar slim te akseptearjen wie foar syn tiidgenoaten de grutte ferbettering fan syn klassifikaasje kaam yn species plantarum alhoewol ferskate biologen earder besocht hienen in beskriuwing fan all bekende planten te jaan wienen der gjin fêststeande nammen foar planten sadat ien en deselde plant by ferskillende skriuwers ferskillende nammen hawwe koe yn keppele linnaeus oan syn klassifikaasje in systematyske nammejouwing de binomale nomenklatuer dit systeem wie yn de rin fan de skiednis al faker brûkt mar it wie nea ta in standert útgroeit linneaus foege syn eigen ferzje fan it systeem fan gaspard bauhine ta oan syn klassifikaasje sadat er dêr t er earst de geslachtsnamme folgje litte moast troch in list fan eigenskippen fan de spesifike soart no folstean koe mei twa nammen de geslachtsnamme folge troch in soartnamme om t linnaeus sûnt hieltyd mear omfettende fersjes fan syn systema naturae publisearre hie wie syn wurk in neisjach fan sa n grutte wearde wurden dat it allinnich dêrom al troch eltsenien brûkt waard en om t de ideeën fan de klassifikaasje en de nammejouwing op himsels ynfâldich wienen waarden dy sa dan ek al gau akseptearre ek om t de studinten fan linnaeus de wrâld oer reizgen en mei noch net klassifisearre planten werom kamen nei harren master sa wie linnaeus foarop mei de omskriuwing fan planten en koe der foarkomme dat op e nij deselde plant ferskillende nammen krije soe fan ferskillende biologen mei de tsiende ferzje fan de systema naturae yn waard ek ik ryk fan bisten tafoege lykas it ryk fan de mineralen alhoewol faak oannaam wurdt dat linneaus in namme wie dy t carl oannaam foar de publikaasje fan syn wurk is dit net it gefal carl syn heit nils ingemarsson linnaeus hie dy namme oannaam as famyljenamme doe t er begûn mei syn teology stúdzje dat carl linneaus hie fan himsels in latynsk eftige efternamme en koe folstean mei it oanpassen fan syn foarnamme nei carolus oarsom wie carl von linn net syn bertenamme sels al wie carl dat al dy net latynske ferzje fan syn namme hat carl earst oannaam doe t er fan e adel makke waard der is in plant nei linnaeus neamd it linnaeusklokje linnaea borealis hy ûntduts it op syn reis troch laplân yn it plantsje wurdt lykwols net yn syn reisferslach beskreaun mar wol yn de flora lapponica it linnaeusklokje is in tige beskieden kwetsber plantsje it hat in hichte fan sa n sm mei twa lytse blomkes op in tin stâltsje yn nederlân is it plantsje tige seldsum linneaus is faak portrettearre mei it plantsje yn syn hân son house wiere namme eddie james house jr maart oktober wie in foaroansteand blues sjonger en gitarist fan afro amerikaansk komôf hy waard berne yn riverton mississippi yn de feriene steaten son house makke opnamen foar paramount records yn en foar alan lomax fan de library of congress yn it begjin fan de er jierren hy ferdwûn dêrnei út sicht fan it publyk oant yn de er jierren country blues opnij yn de belangstelling kaam te stean en hy opnij ûntdekt waard hy toerde troch de feriene steaten en europa en makke platen foar cbs krekt as mississippi john hurt waard house omearme troch it muzyk wrâldsje fan de er jierren en spile ûnder oaren op it newport folk festival yn it belang fan son house foar de blues wie dat hy mear as wa dan ek de útfiner fan de delta blues wie hy wie gjin firtuoas lykas robert johnson technysk wie hy as muzikant de swakke kant it neist dat makke hy mear as goed troch syn fernijende styl mei in sterk rôljend ritme faak spile mei help fan in flessehals keppele oan syn sterke fokale bydrage dy t tinken die oan de chain gangs de muzyk fan son house wie typyske dûnsmuzyk hy beynfloede syn tiidgenoaten charley patton en ek robert johnson dy t de muzyk fan house op in heger nivo tille soe it wie house dy t om yndruk te meitsjen op jonge blues fans yn de er jierren de leginde de wrâld yn brocht dat robert johnson syn siel oan de duvel ferkocht hie om syn gitaarspul te ferbetterjen sykte makke dat son house yn it begjin fan de er jierren stoppe mei optreden hy ferstoar yn yn detroit it gryn is in westfrysk eilân tusken harns en skylge it heart ta de gemeente skylge de bewenners fan it gryn binne foaral kobben en klikstirnsen it gryn is it heechste punt fan de grynderwaard in waadplaat dêrmei is it it ienichste eilân yn nederlân dat wier p it waad leit wylst alle oare fryske eilannen op de râne fan it waad lizze der is in leginde dat op it gryn foar de sint lusiafloed op desimber in doarpke of sels in stêd lein hat stedeke grint mar dêr is gjin wissigens oer it is al bekend dat der al iuwenlang in soad fûgels op it eilân binne de skylgers hienen de gewoante om op gryn te aaisykjen dêr kaam in ein oan doe t it gryn yn ûnder de fûgelbeskermingwet rekke yn de rin fan de iuwen moat it gryn ek kilometers wannele hawwe mar ek dat is net presys bekend wol is bekend dat it eilân yn de earste helte fan de e iuw alle jierren sa n sân meter nei it easten wannele om t nei it eilân yn grutte weromrûn hat der yn in sântafoeging west om it yn stân te hâlden mar earst nei t der yn in sânwâl fan meter dellein is en in noch in sânwâl waard it fuortbestean fan it eilân foarearst feilichsteld de maatregel hat ta gefolch hân dat him tsjintwurdich wer in fêste gersfegetaasje op it eilân oan it foarmjen is yn de briedtiid hâlde twa wachters fan natuermonuminten dat it eilân yn erfpacht hat it each op it eilân yn it ferline hat der ek wolris in skriuwer in skoftke op it eilân trochbrocht mar de fêste ynwenners fan it gryn binne dochs de fûgels de toeristen binne fûgels dy t der te sommerjen of te winterjen komme en de trochreizgers binne de trekfûgels dy t op it gryn in rêstplak fine delta blues is ien fan de betiidste plattelâns foarmen fan bluesmuzyk it is ûntstien yn it suden fan mississippy yn de feriene steaten en wurdt dêrom ek wol mississippi delta blues neamd de earste opnames fan delta blues binne oan it ein fan de er jierren fan de e iuw makke snaarynstruminten lykas de slidegitaar en de harmoanika dominearren en dêr waard passionearre by songen op de opnames binne it meast solisten te hearren dy t harsels begeliede mar by optredens oerhearsken de bands son house wurdt sjoen as de útfiner fan de delta blues mar it wie robert johnson dy t dizze styl opstjitte yn in rjochting dy t letter resultearje soe yn de chicago en detroit blues desidearius erasmus of desidearius erasmus roterodamus rotterdam wierskynlik oktober bazel july wie in rotterdamsk humanist skriuwer en filosoof syn bertedatum is net alhiel wis oannommen wurdt dat er berne is op of miskien oktober yn rotterdam mar eins is de iennichste boarne dy t dy ynformaasje jout erasmus sels erasmus is berne as gerrit gerritszoon mar hat yn lykas wenstich ûnder renêssânseskriuwers yn dy tiid syn namme ferlatynske ta desidearius erasmus roterodamus hy gie der dêrby ûnrjochtlik fan út dat de stam geer yn geert gerrit wat út te stean hie mei begearjen en sette dat oer yn it latyn en it gryksk doe t erasmus jier yn rotterdam wenne ferhuze er nei gouda erasmus wie in oerwinneling syn heit wie in pryster út gouda en syn mem margaretha soe as famyljenamme rogerius rutgers hân hawwe erasmus hat syn libben lang wraksele mei syn bûtenechtlik komôf it is sels wol oannimlik dat er yn yn gouda berne is en dat er dat sels oars hawwe woe om syn situaasje ferside te bringen erasmus studearre û m fan oant yn parys dêrnei ferbleau er yn ingelân oant dêr t er befreone wie mei thomas more en john colet syn belangstelling wie yn dy tiid rjochte op de kristlike âldheid hy reizge in soad hy hat in tal jierren yn itaalje taholden dêrnei wer yn ingelân leuven basel en freiburg im breisgau hy wie in tiidgenoat en freon fan de fernijende skilder albrecht drer erasmus is ferstoarn yn basel erasmus prate en skreau latyn rûnom yn europa waard er erkend as ien fan de grutte tinkers fan syn tiid hy koe ek gryksk en stie dêrmei oan it begjin fan de gymnasiumtradysje troch syn kennis fan it gryksk rekke er derfan oertsjûge dat beskate dielen fan de bibel net goed oersetten wiene dêrom joech er it grykske nije testamint yn printe foarm út tsjin de sin fan syn freonen dy t bang wienen dat de dochs al net sa sterke posysje fan de tsjerke dêrmei fierder ûnder druk komme soe te stean sy soene gelyk krije erasmus lei mei de útjefte de grûnslach foar tsjerkeherfoarmers as luther dat is him troch de katolike tsjerke ek wol ferwiten mar erasmus sels hie de fersplintering fan de tsjerke net wollen hy woe de tsjerke feroarje net ferfange erasmus is fral bekend fan syn boek moriae encomium de lof fan de healwizens dat wurk is in satire op alderhande misstannen út syn tiid yn it boek lit er de allegoaryske healwizens dingen sizze dy t yn dy tiid nuodlik nei foarren te bringen wienen de humor yn it stik helle de skerpe kantsjes der lykwols wat ôf dat dat wurk waard wol akseptearre as yn alle gefallen tolerearre in oar ferneamd wurk fan erasmus is enchiridion dêr t er syn tinkbylden oer wat it kristendom werklik foar de minsken betsjutte koe yn útienset albrecht drer neurenberch maaie dêre april wie in dútske skilder en graveur út de betide renessânse drer syn famylje kaam út hongarije en ferdútske de famyljenamme fan threr nei drer heit albrecht wie goudsmid hy troude mei de dochter fan syn patroan it pear krige leafst bern wêrfan t albrecht de twadde wie op syn de wie drer yn oplieding by de skilder wolgemut dy t net al te opmerklik wurk yn in lette goatyske styl produsearre drer learde by him net allinne skilderjen mar ek houtfykjen en kopergravueres nei fjouwer jier gie drer op reis yn kaam drer oan yn kolmar om it wurk fan martin schongauer yn dy tiid in respektearre skilder graveur te bestudearjen it die bliken dat schongauer doe al in jier ferstoarn wie mar syn famylje ûntfong him waarm dêr en letter yn bazel hy die dêr wat ûnderfining op mei metaalgravueres en meubelûntwerp yn reizge drer fia in koarte besite oan de nederlannen werom nei neurenberg ut de tiid fan syn earste omswervingen is suver gjin wurk bewarre bleaun op july troude drer neffens ôfspraken dy t in syn ôfwêzigens makke wiene mei agnes frey dochter fan in lokale keapman oer de relaasje mei har is net in soad bekend hy soe net lang yn neurenberg bliuwe yn de hjerst fan sette drer ôf nei itaalje en liet syn frou yn neurenberg efter hy kaam telâne yn venetië bewizen fan dizze reis binne werom te finen yn tekeningen en gravueres dy t in soad tinken dogge oan it noard itaalje fan bygelyks mantegna pollaiuolo lorenzo di credi en oaren earne yn moat drer werom reizge wêze nei neurenberg dêr t hy de tsien jier dêrop libje en wurkje soe yn de earste jierren dêr wurke er meast yn de noardeuropeeske tradysje mar stie wol iepen foar ynfloeden fan de renessânse ut dizze perioade stamme syn grutte houtfykwurken wêrûnder de apokalyps undertusken wurke drer hurd oan syn feardigens as kopergraveur dêr t mear details mei te meitsjen wiene omdat it meitsjen fan kopergrafueres in stik djoerder wie as it wurkjen mei hout makke hy dêryn doe benammen lytsere wurken yn kaam de venetiaanske keunstner jacopo de barbari dy t drer yn venetië moete hie foar in skoftke nei neurenberg fan him learde drer de lêste ûntwikkelings op it gebiet fan perspektyf anatomy en proporsjes leare dy t er as basis foar syn eigen stúdzjes brûke soe yn produsearre drer de ferneamde gravuere adam en eva wêrop te sjen is hoe subtyl syn gravearwurk is yn gie drer foar de twadde kear nei itaalje dêr soe er him mear en mear talizze op it skilderjen fan wurken op linnen yn kaam hy wer oan yn venetië en soe dêr sawat in jier bliuwe drer syn gravueres wiene doe al tige bekend en syn wurk waard rûnom neifolge hy soe yn venetië in tal masterwurken skilderje nettsjinsteande syn sukses dêr gie hy yn werom nei neurenberg hy bleau oant yn dútslân syn reputaasje wie doe al yn hiel europa fêstige oant soe er him benammen dwaande hâlde mei skilderjen dy tiid levere syn bêste skilderijen op mei as hichtepunten û o adam en eva en maagd mei de iris en in twadde ferzje fan de apokalyps fan fan oant konsintrearre drer him wer op it gravearwurk benammen op de kopergrafueres dêrnei oant er yn nei de nederlannen ôfreizge hie drer in ferskaat oan projekten ûnder hannen syn reis nei de nederlannen syn e en lêste grutte reis makke er yn it selskip fan syn frou yn de nederlannen makken se ferskate rûnreizen ûnder oaren dienen se nijmegen de bosk brussel gint brugge en seelân oan yn gie it wer op neurenberg oan drer hie op syn reis in sykte oprûn dêr t hy de rest fan syn libben lêst fan hâlde soe syn swakke sûnens wie der debet oan dat er yn syn lêste jierren yn dútslân gjin grutte wurken mear makke ut dy tiid stamme in tal portretten wêrûnder ien fan de rotterdamske filosoof erasmus wol wurke drer yn dy jierren hurd oan syn boeken alhoewol hy gjin grut skriuwerstalint hie hy slagge der yn om by syn libben twa te publisearjen wêrfan dy oer geometry en perspektyf lang in standertwurk bliuwe soe nei syn ferstjerren yn ferskynde syn stúdzje oer de minsklike proporsjes it belang fan albrecht drer foar de ûntwikkeling fan de keunst yn noard europa is dat hy in grutte bydrage levere hat oan it ûntwikkeljen fan it perspektyf sa t dat oant hjoed de dei yn û o de skilderkeunst noch in soad brûkt wurdt fierder wie drer ien fan de earsten dy t yn in tiid dat de keunst yn tsjinst stie fan de tsjerke profane ûnderwerpen skildere hoewol drer benammen bekend is en bewûndere wurdt fanwege syn grutte gravueres binne de twa hjir ôfbylde profane wurkjes guon fan de meast brûkte it wanneljen fan in eilân is it ferskynsel dat foaral waadeilannen net altyd op presys itselde plak lizzen bliuwe troch lânferlies oan ien kant en lânwinst oan in oare liket it eilân te ferskowen mar om t it eilân net wier ferskoot bliuwe de doarpen op it eilân op it âlde plak lizzen wat betsjut dat se op it lêst fan it eilân ôf falle om t lange tiid de eilannen hieltyd nei it easten wannelen hat flylân it doarp west flylân oan de see ferlern is fan it amelân it doarp sier ferdwûn en hat skiermûntseach gjin westerbuorren mear lange tiid waard tocht dat al ús eilannen nei ferrin fan tiid yn de mûning fan de eems ferdwine soenen mar op it ein fan de e iuw die bliken dat der ek sânwinst oan de westkant fan de eilannen wêze kin en soenen in de rin fan millenniums de hjoeddeiske eilannen al nei it easten ferdwine dan moatte we oannimme dat oan it begjin fan de rige oare eilannen it gat wer folle soenen sa binne de heakse grûnen safolle woeksen dat de noarderheaks no eins al net mear as in plaat beskôge wurde kin sa feroaret it byld fan in weiwannelende rige eilannen yn ien fan eilannen dy t foarby wannele wylst de rige altyd bliuwt vincent van gogh sundert maart auvers sur oise by parys july wie in nederlânsk keunstskilder en kin sjoen wurde as ien fan de grutste keunstskilders ea dy erkenning kaam pas let by syn libben hat hy mar ien skilderij ferkocht la vigne rouge dat tsjintwurdich yn it poesjkinmuseum yn moskou te sjen is it wie anna boch in belgysk keunstenares en suster fan syn freon eugne boch dy t it yn in pear moanne foar it ferstjerren fan van gogh kocht foar frank der siet mar jier tusken syn swiersettige ierdappeliters en de suderlike kleure eksploazjes út de tiid flak foar syn dea van gogh produsearre al syn wurk yn in tiidsbestek fan mar jier foardat er fertize yn depresjes himsels tekoart die nei syn dea naam syn rom hurd ta syn heit wie de dûmny theodorus van gogh syn mem anna cornelia carbentus syn broer theo wie jier jonger beide jonges komme as se jier wurden binne yn tsjinst by keunsthannel goupil co yn de haach vincent bedarret earst yn londen en letter yn parys wylst theo nei de fêstiging yn brussel stjoerd wurdt op syn ste fielt vincent him oanlutsen troch it predikantwurk en komt er nei in útstapke nei londen werom by syn âlders yn etten de predikantstúdzje sil hy jier úthâlde en einiget mei evangelisaasjewurk yn de belgyske borinaazje hy is al jier as er syn ropping as keunstner folget en yn brussel by de skilder anthon van rappard telâne komt syn broer theo finansieret him in eksplosyf mar dramatysk odyssee dat mar amper jier duorje sil begjint de earste jier dy t folgje binne net maklik vincent hat te krijen mei problemen yn syn relaasje mei sien om de haverklap rûzjes mei syn âlden de dea fan syn heit problemen mei pastoars oangeande modellen en te lang útbliuwend jild fan syn broer theo hy hâldt yn dy jierren ta yn etten yn de haach yn drinte en yn nuenen meast op it plattelân yn reeksen fan tekeningen en skilderijen leit vincent it hurde boerelibben fêst oant hy ein april yn nuenen syn earste sombere mar ekspressive masterwurk makket de ierdappeliters yn novimber fan dat jier giet van gogh nei antwerpen en yn jannewaris lit hy him ynskriuwe oan de akademy hy is dan al jier hy sil it dêr noch gjin moanne úthâlde yn maart ferlit vincent belgië om yn parys by syn broer theo yn te lûken artistyk sjoen brekke dan syn gouden jierren oan it sille mar trije wurde hy rekket befreone mei henri de toulouse lautrec en mei emile bernard hat bewûndering foar de blommestillibbens fan adolphe monticelli foar de romantyske eugne delacroix en foar de allegoaryske pierre puvis de chevannes undertusken rekket vincent ûnder de yndruk fan japanske printen dêr t hy in ferwoed samler fan wurdt noch wichtiger is syn kontakt mei it frânske ympresjonisme utsoarte is vincent jier te let nei parys gien en is dêrtroch de pionierstiid fan dy streaming misrûn hy skildert yn dy tiid in soad mei paul signac yn asnires paul gaugin georges seurat camille pissarro en armand guillamin hearre ta syn kunde it drokke libben yn it faak kâlde en grouwe parys wurdt te swier foar de swakker wurdende van gogh hy is jier as hy yn febrewaris parys ferlit en nei arles yn súd frankryk giet as hy dêr oankomt is it dêr al like kâld it friest en der leit snie lykwols ûnder de waarme sinne fan súd frankryk sil vincent van gogh syn masterwurken mei in eksploazje fan kleuren en ekspresje meitsje yn in manysk tempo soms mear as ien op in dei yn de lêste twa jier wurde lykwols ek syn depresjes geandewei dramatysker hy wol de middellânske see ûntdekke en bringt dagen troch yn les sainte marie de la mer dêr t hy ûnophâldlik sketsen en tekeningen makket fan de omjouwing werom yn arles bringt hy syn bekende fiskersboaten op it strân op doek ek syn kenmerkjende portretten lykas dy fan de zouaaf roulin en eugne boch ûntsteane yn dizze perioade hy hiert it giele hûs skildert it yndrukwekkende nachtkafee en ferwurket útsûnderlike motiven basearre op sipressen en de frânske wyngerden op oktober komt paul gauguin by him mar kwalik moanne letter brekke se meinoar nei in heech oprûne rûzje dy t der mei einiget dat in stik fan van gogh syn ear ôfsnijd wurdt gauguin de ienige tsjûge seit letter dat van gogh dat yn syn sljochtsinnigens sels dien hat mar wat der krekt bart is is nea dúdlik wurden dêrfan bekommen giet van gogh yn jannewaris fannijs driftich oan it wurk en makket ferskate ferzjes fan la berceuse dêr t madame roulin model foar stiet en ek nije fariaasjes fan sinneblommen komme yn dy tiid op it doek broer thea trout yn april yn amsterdam mei johanna gesina bonger mei vincent giet it wer minder goed en hy wurdt opnommen yn saint rmy yn de ynstelling saint paul de mausole yn in lyts atelier dat dêr foar him makke wurdt skildert hy yn geandewei seldsumer wurdende goede mominten ûnder oaren de irissen en de seringen de namme van gogh is ûndertusken trochkrongen oant yn belgië en yn jannewaris wurdt er útnûge op de eksposysje les xx yn brussel hy nimt dêr oan diel mei fiif skilderijen it is op dy tentoanstelling dat anna boch syn wurk la vigne rouge keapet de senuwkrisissen folgje inoar op mar vincent wurket troch theo soarget der foar dat yn april wurken te sjen binne op it salon des indpendants vincent ferlit de ynstelling yn saint rmy en wol nei auvers sur oise by dokter gachet op trochreis docht hy yn parys theo en syn frou oan yn maaie komt hy oan yn auvers en hiert dêr in souderkeamer yn de herberch fan ravoux hy skildert dêr portretten wêrûnder it bekende fan dr gachet de einleaze giele nôtfjilden yn de kontreien fan auvers mei dêr boppe djipblauwe faak wylde loften komme in soad werom yn syn wurk op july kwalik jier âld ferwûnet vincent van gogh himsels mei in kûgel yn syn boarst op july ferstjert hy oan de gefolgen dêrfan yn it bywêzen fan broer theo ry ryland peter cooder los angeles maart is in amerikaansk gitarist bekend fan syn wurk op de slidegitaar cooder solo artyst en studiomuzikant is faaks wol it bekendst fan syn filmmuzyk ry cooder syn solo album bob till you drop útkommen yn is it alderearste grutte album dat alhiel digitaal opnommen is ry cooder stiet bekend as in muzikale kameleon hy lient mei opfallend gemak fan in ferskaat oan stilen en streamingen rock and roll blues reggae tex mex hawaiian dixieland jazz country folk rb en gospel binne dêr de meast foarkommende fan ry cooder syn muzikale libben begûn yn hy wie doe jier âld yn in bluesbandsje mei jackie deshannon letter foarme hy ûnder oaren mei taj mahal de bluesband rising sons mar dat soe mar koart duorje wol soe cooder fia de rising sons muzykprodusint terry melcher moetsje fan him krige hy de útnûging mei te spyljen op ferskate studiosesjes fan paul revere and the raiders as studiomuzikant wie syn namme fêstige en hy soe yn syn lettere karriêre ûnder oaren spylje mei captain beefhart randy newman john hiatt the rolling stones syn âlde bluesfreon taj mahal en gordon lightfoot as solo artyst makke cooder syn debút yn mei it album ry cooder op dat earste album binne benammen blueslieten te hearren ûnder oaren fan leadbelly blind willie johnson en sleepy john estes mar ek folknûmers fan woody guthrie steane derop op it twadde album into the purple valley spylje drummer jim keltner en basgitarist jim dickenson mei it klikt tusken dy trije en hy sil lang mei harren wurkjen bliuwe it yn opnommen album paradise and lunch wurdt oer it algemien beskôge as syn bêste op de opfolger chicken skin music komt foar it earst de handige miks fan ûnder oaren tex mex hawaiaanske soul en gospelmuzyk nei foarren op dat album spylje ûnder oaren flaco jimenez en gabby pahinui mei yn nimt cooder it album bop till you drop op it earste album dat folsein digitaal produsearre is yn de er jierren soe ry cooder foar in ferskaat oan films de muzyk leverje of dêr muzikaal oan bydrage blue collar the long rider southern comfort en crossroads binne dêr guon fan yn komt in kompilaasje fan dy muzyk út op in dûbel cd mei de namme music by ry cooder yn gie cooder tegearre mei keltner john hiatt en nick lowe as little village op toernee om promoasje te meitsjen foar de earste cd fan de band it soe by ien cd en ien toernee bliuwe dêrnei nimt hy mei de yndiaanske muzikant v m bhatt it album a meeting by the river op yn wint syn folgjende projekt in album mei de afrikaanske gitarist ali farka toure dat ferskynde ûnder de namme talking timbuktu in grammy award syn gearwurking mei in grut tal kubaanske muzikanten foar it album buena vista social club yn levere fannijs in grammy award op n in oplibbing fan de kubaanske son muzyk ry cooder hat as studio muzikant en as muzykprodusint oan sa n projekten fan hast oare artysten en groepen meiwurke a j croce aaron neville afro cuban all stars alex richman anders poncia arlo guthrie bill frisell billy mernit bobby king terry evans brenda patterson buffy sainte marie captain beefheart carla olson carlos nunez ceyleib people chieftains clarence gatemouth brown claudia lennear crazy horse dale hawkins david blue don everly doobie brothers doug legacy and the legends of the west duane eddy eliades ochoa emmy lou harris dolly parton linda ronstadt eric clapton eve everly brothers flaco jimenez fusion gabby pahinui band gentle soul gordon lightfoot harper s bizarre jackson browne james luther dickinson james taylor janice robinson john braden john hiatt john lee hooker john sebastian johnny cash jon hassell judy collins kim carnes larry groce lenny carlson little feat longbranch pennywhistle marc benno maria muldaur marianne faithfull mark levine mike seeger the monkees nancy sinatra neil young nenes nick lowe norman greenbaum pahinui brothers pat boon peter case peter moon band phil ochs pops staples possum randy newman rita coolidge rod taylor rodney crowell rolling stones ron elliott ron nagle ruben gonzalez scott mckenzie shoukichi kina steve douglas steve vai steve young syd straw taj mahal t bone burnett terry evans terry melcher texas tornadoes textones tractors van morrison warren zevon little villages wie in rockband yn en lansearre as superband fanwege de bekende artysten dy t der yn spilen dy t mar ien studio cd meitsje soe en ien toernee dêr t in dûbel cd fan ferskynde nick lowe en ry cooder yn op toernee mei little village little village bestie út john hiatt sang nick lowe basgitaar ry cooder gitaren en sang en jim keltner slachwurk de groep waard yn foarme neidat deselde artysten gearwurke hiene yn de studio foar it solo album bring the family fan john hiatt de band brocht net it sukses dat de artysten ferwachte hienen nei it promoasje toernee foar de cd little village waard de band yn it oprjochtingsjier ek al wer opdoekt fan it optreden yn it arie crown theatre waard in dûbel cd útjûn mei as titel stage job the visitor wie in fryske new wave band út de er jierren mei as foaroanman de fan âlds folkmuzikant ernst langhout behalve ernst langhout dy t yn de band gitaar en sang foar syn rekken naam bestie de band út bertus de blaauw saksofoan en slachwurk brian van montfoort gitaar tjeerd folmer basgitaar en wierd duk basgitaar en syntesizer the visitor is oprjochte yn it wie in ferfolch op nighttime visitor dêr t ernst langhout en bertus de blaauw ek al diel fan útmakken muzikaal stie de band sterk ûnder ynfloed fan ingelske groepen as the cure the visitor makke mei ûnder oaren the toylets en social security diel út fan wat destiids yn de muzykparse wol de friese bries neamd waard it earste plaatsje dat útbrocht waard wie in single eye of madness dat folge wurdt troch in yn yn eigen behear makke kassette mei de titel ecoline dêr geane flot eksimplaren fan oer de toanbank yn dat selfde jier komt op it top hole label it mini album liuid and cristalline út yn ferlit bassist tjeerd folmer de band dêr komt wierd duk popsjoernalist by it nieuwsblad voor het noorden foar yn it plak mei him as bassist en toetsenist komt it earste folsleine album út tranparant world it wurdt in flop en the visitor set it op in sêft sin bertus de blaauw stoart him yn dy tiid op de saneamde garage rock mei de band umberto di bosso compadres yn komt the visitor opnij mei in yn eigen behear opnommen kassette black and gold dêr t wol sukses mei helle wurdt yn bringt de band sterke troch it sukses fan de kassette in twadde album út ûnder de namme this rain is blood yn dat jier moat bassist wierd duk foar syn wurk nei leningrad en wit dêr in twatal optredens foar the visitor te regeljen it soe it startsein wurde fan in rige optredens yn ruslân yn foel de band út elkoar it lêste album wie in registraasje fan it ôfskiedskonsert yn it bolwurk yn snits punk rock fan punk dat sûnder wearde betsjut wie oarspronklik de betiteling fan de primitive meast op gitaarspul basearre rock and roll fan bands út de er jierren sa as the stooges the animals en the seeds mei punk rock of koartwei punk wurdt tsjintwurdich de anti maatskiplike muzykbeweging út it midden ein er jierren bedoeld yn gong setten troch de sex pistols eric burdon the clash the damned the ramones en harren neifolgers de woartels fan de punk rock lizze yn de orizjinele betsjutting fan de term de garage rock út de betide jierren mar ek yn de ingelske pubrock rûnten betide driuwende krêften fan de avant gardistyske new wave as patti smith en de dissonante styl fan de velvet underground dy t lang beskôge binne as de stifters fan de punk rock fan grut belang foar it ûntstean fan de streaming wie de winsk om werom te gean nei de simpelens fan de betide rock and roll en it fersmiten fan de algemiene streaming yn de muzyk fan dy tiid dy t punk rockers seagen as pretinsjeleaze ferkommersjalisearre pompeuze en ûnynspirearre muzyk as kontrast sette de punk rock dêr in simpele enerzjike muzikale struktuer tsjinoer eltsenien kin spylje wie it iene kredo wat lûder en rûger wat better it oare yn teksten en fraachpetearen feroarloven de artysten har frijheden sawol yn politike as yn seksuele sin dy t net earder fertoand wiene punk wie anty alles umberto di bosso compadres wie in fryske garaazje rock band de groep bestie út lammert voos gitaar en sang jan folmer basgitaar bertus de blaauw slachwurk robin van velzen eftergrûnsang en gitaar en robijn niemeijer fluit en saksofoan yn it iere begjin makke peter moed as gitarist ek diel fan de groep út de groep ûntstie yn as gelegenheidsformaasje om op te treden yn it foarprogramma fan in konsert fan the cure yn it bolwurk fan snits it optreden wie sa n sukses dat se it oant desimber úthâlde soenen stipe troch de drummer fan de band claw boys claw folgje der yn it neijier fan in tal optredens yn de melkweg yn amsterdam aloan kamen der mear optredens los en in positive resinsje yn muzykkrante oor fan tom engelshoven soarge foar in trochbrek voos spile syn rol as de los sleine umberto di bosso sa goed mei net te foarsizzen gedrach en wylde útspraken dat de parse him al gauweftich de skaadkant fan elvis presley neamde yn waard gitarist peter moed dy t him net mear thús fielde yn de band opfolge troch robin van velzen de ekperimentele van velzen blykte in oanwinst as se yn desimber fan dat jier yn it foarprogramma fan the scientist spylje lûke se de oandacht fan de ljouwerter platebaas wobbe van seijen se hawwe noch opnames fan it earste optreden yn amsterdam lizzen en dy wurde yn útbrocht ûnder de namme live at the milkey way de plaat wurdt in ynternasjonaal sukses yn de simmer fan dat jier spilet umberto di bosso compadres yn de prinsetún yn ljouwert troch klachten út de stêd wurdt de muzykfergunning ynlutsen wat nochal wat rûs yn de parse ta gefolch hie de band is dan it stadium fan de garaazje rock al passearre de komposysjes binne foldroegen en de muzikanten binne proffesjoneel wurden mei as produsinten joop van der linden en brian van montfoort wurdt the burden opnommen de plaat wurdt goed ûntfongen mar is kommersjeel gjin sukses yn de jierren dêrop ûntstie in fruchtbere gearwurking mei de groep spasmodiue dy komme se foar it earst tsjin op de noorderslag yn grins yn sille se in kear as wat meielkoar optrede it jier dêrop ferskynt de twadde plaat overstepping the bounds nei in suksesfol toernee mei de spasmodiue ûnder de namme the howlin wurdt it wat rêstiger voos is wurrich en der komt in ein oan syn relaasje mei robijn niemeijer dy t de band ferlit robijn niemeijer kriget yn opfolgers yn de persoanen fan trompettist sybolt kamstra en in trombonist mei de bynamme johan skuufmongoal se wurde boekt foar it sneekwave festival dêr t ek james brown optrede sil dy rekket lykwols yn de finzenis en it hiele festival wurdt ôfblaasd nei noch in pear optredens yn de nije besetting wurdt op desimber fan dat jier yn it bolwurk yn snits in ôfskiedskonsert jûn ek robijn is dêr wer fan de partij lykas twa leden fan de spasmodiue neffens kenners wie it lêste konsert it bêste út de skiednis fan umberto di bosso compadres john lee hooker augustus clarksdale los altos kalifornje juny wie in ynfloedrike en tige produktive amearikaanske bluessjonger en gitarist berne yn clarksdale yn de steat mississippy syn opname karriêre dy t mear as jier beslein hat begûn yn doe t er in jukebox hit hie mei syn single boogie chillen mei in sjongparty yn in heal sprutsen styl dy t syn hannelsmerk wurde soe ritmysk sjoen wie syn muzyk tige frij in eigenskip dy t mien wie yn de betide delta blues syn fokale frasearring wie ek minder bûn oan de spesifike maat yndieling as by oare bluesspilers alhoewol beynfloedde troch elektroanysk fersterke chicago blues hold hooker as solo artyst syn eigen betide styl yn eare lykas safolle bluesspilers waard ek hooker yn de er jierren omearme troch de folk leafhawwers út dy tiid en krige sa in grut wyt publyk hy wie it dy t de noch jonge bob dylan in kâns joech om namme te meitsjen in oar hichtepunt út syn karriêre kaam yn doe t hooker mei in tal gast stjerren wêrûnder keith richards en carlos santana it album the healer opnaam dat in grammy award opsmite john lee hooker hat meinoar mear as opnames makke dy t op mear as offisjele albums te hearren binne dêrneist binne der tsientallen yllegale platen en cd s op e merke brocht yn syn muzikale jierren hat hooker wat lûddragers oanbelanget de ûntwikkeling fan de toere plaat nei de lp de cd en de earste dvd s meimakke de lêste jierren fan syn libben brocht hooker troch yn san fransisco dêr t er in nachtclub hie mei de namme boom boom boom nei ien fan syn hits achtkarspelen is in gemeente yn it easten fan fryslân op desimber hie dizze gemeente ynwenners it haadplak is bûtenpost en de oare plakken yn de gemeente binne boelensloane droegeham gerkeskleaster de harkema koatstertille stynsgea strobos surhústerfean surhuzum twizel en twizelerheide de namme achtkarspelen wurdt foar it earst fermeld yn en ferwiist nei de acht oarspronklike karspels yn de gritenij te witten stynsgea bûtenpost droegeham de koaten koartwâld lytsepost surhuzum en twizel achtkarspelen naam lang in aparte plak yn fryslân yn yn de midsiuwen oant hearde achtkarspelen ta it bisdom mnster wylst de rest fan fryslân ûnderdiel wie fan it bisdom utert de gritenij achtkarspelen waard yn in gemeente nei de ynfiering fan de gemeentewet fan thorbecke yn nederlân it konkoers hippyk bûtenpost is it grutste evenemint yn e gemeente en wurdt holden sûnt yn fûn foar it earst de feteranedei fan achtkarspelen plak fryslân is it wengebiet fan de friezen oan de waadseekust dat wengebiet bestiet út fjouwer regio s mei in eigen karakter yn de midsiuwen wie dat gebiet grutter under oaren de neikommende regio s waarden yn dy tiid ek as fryske gebieten sjoen yn fryslân wurde in hiel soad talen brûkt yn it westerlauwerske part binne it frysk en it nederlânsk as bestjoers en ûnderwiistalen yn gebrûk dêrneist wurdt yn de eardere hannelsgebieten stedsk praat dialekten dy t yn de e iuw troch keaplju ynfierd binne en in fuortsetting fan doe noch net standerdisearre hollânske dialekten foarmje yn de stellingwerven en yn kollumerlân wurde nedersaksyske dialekten brûkt en op it bilt wurdt biltsk praat in troch it frysk beynfloede súdhollânsk dialekt dat de hollânske slykwurkers meinaam hawwe east fryslân is fierhinne ûntfryske de offisjele taal is it dútsk en ynformeel wurdt in nedersaksysk dialekt praat justjes súdlik fan east fryslân yn de gemeente sealterlân prate noch sa n minsken frysk it sealterfrysk yn grinslân dat histoarysk sjoen ek by east fryslân rekkene wurde mei wurdt yn it westerkertier yn in pear doarpen frysk praat yn noard fryslân praat minder as fan de befolking mear frysk it noardfrysk de offisjele taal is dêr dútsk fierder wurdt der in soad nedersaksysk praat en is der in offisjeel erkende deensktalige minderheid dy t harren taal libben hâlde troch ûnder oaren in hiel netwurk fan deensktalige skoallen op it reade rotseilân helgolân yn de dútske bocht prate noch in pear hûndert minsken in noardfryske fariant oersjoch fan wikipedy siden oer de fryslannen flylân nederlânsk en offisjeel vlieland is ien fan de fiif westfryske eilannen fan it westen út rekkene is flylân it twadde bewenne waadeilân it eilân foarmet polityk in gemeente mei in oerflak fan km² wêrfan km² wetter en hat in km lange kustline op desimber hie flylân ynwenners mei in befolkingstichtens fan ynwenners de kante kilometer is flylân nei skiermûntseach de tinstbefolke gemeente fan nederlân flylân hat lange tiid oan it fêstelân fan fryslân fêst sitten mar nei de wettersneed fan waard flylân skaat fan it oare part fan fryslân dit barren makke diel út fan it proses wêrby t de waadsee ûntstie it noardlike part fan tessel aailân wie ea in part fan flylân troch it ûntstean fan it aailânske gat waard aailân fan flylân ôfskieden troch fierdere feroarings yn seestreamen is flylân oan de westkant hieltyd fierder erodearre yn de wandasêge wurdt in ferklearing jûn foar dizze natuerramp earder hat der neist east flylân ek noch in twadde doarp west west flylân ek wol westeynde dit doarp is yn hielendal ûntromme nei desenniums fan oerstreamings en it besykjen fan it wer op e nij opbouwen fan it stik lân flylân waard yn in gemeente oant makke it eilân ûnderdiel út fan de provinsje noard hollân krekt as skylge yn de twadde wrâldoarloch wie flylân ûnderdiel fan de dútske atlantikwall de dútsers bouden dêr twa batterijen loftôfwargeskut de dútsers dielden it eilân yn by fryslân nei de oarloch is dit nea weromdraaid it posthuys op it eilân herinneret noch oan de tiid dat flylân noch by noard hollân hearde it posthuys stiet op it westlik part fan flylân omdat de post mei de boat fan tessel ôf kaam it eilân hat lange tiid hast allinnich sân west sûnt de tweintiger jierren fan de e iuw hat steatsboskbehear west fan east flylân in stik bosk oanlein dat it doarp minder lêst fan ferstowend sân krige flylân is in lang smel eilân dat bestiet út de flyhors in grutte sânflakte oan de súdwestkant dunen en bosken yn it midden en nei it easten op it súdeastlike diel fan it eilân leit it ienigste plak east flylân der hat ek in doarp west flylân west mar dat hat men yn opjaan moatten oan de see it heechste punt fan fryslân leit op flylân de fjoerboetsdún is meter heech en op dat plak is it hiele eilân goed oer te sjen boppe op dat dún stiet de fjoertoer fan it eilân de totale strânlingte fan it eilân is kilometer de meast foarkommende ynkomstenboarne fan de flylanners is it toerisme op it eilân binne sa n fyftjin hotels en inkele hûnderten fakânsjehûskes en aparteminten der binne twa kampearterreinen op it eilân stortemelk en lange paal op it eilân leit sa n kilometer oan fytspaad tsjintwurdich wurdt der op flylân hast allinnich noch mar nederlânsk sprutsen it frysk noch it flylânsk wurde der noch sprutsen it flylânske dialekt dat op it eilân praat waard wie tige besibbe oan it tekselsk it dialekt hie in protte oerienkomsten mei de dialekten fan noard hollân de lêste sprekster fan it flylânsk frou petronella de boer zeylemaker stoar yn op jierrige leeftyd flylân is foar toeristen net taganklik mei auto s of motors bewenners kinne by de gemeente in b ûntheffing oanfreegje foar in motorfoertúch rederij doeksen ûnderhâldt in feartsjinst tusken harns skylge en east flylân rederij de vriendschap ûnderhâldt yn de simmerperioade in feartsjinst tusken de cocksdorp op tessel en de flyhors oan de súdwestkante fan it eilân spesjaal foar fytsers en kuierders fan de flyhors ôf ferrint it ferfier mei in spesjale auto de flyhors express de ienichste busline op it eilân line wurdt útfierd troch de tcr flylân dy busline giet fan feardaam by east flylân nei it posthuys en werom wergea is in doarp oan de wergeaster feart yn de gemeente ljouwert gemeente mei ynwenners juny foar wie wergea part fan de eardere gemeente idaarderadiel dêrnei wie it oant jannewaris part fan de doedetiidske gemeente boarnsterhim opfallend binne de twa hast identike tsjerketuorren dy t it doarp de bynamme fan it doarp mei de twa tuorren joegen se binne fan hast alle rjochtings út goed te sjen wergea is grut wurden trochdat it sa n bytsje healwei de wergeaster feart lei dêr t in protte skipfeart wie de feart wie iuwenlang de koartste ferbining tusken noard en súd fryslân oan de iene kant troch beropsfeart in soarte lytse hannelfeart de lading bestie benammen út jirpels en nôt fan it noarden nei it suden en turf yn omkearde rjochting troch de sintrale lizzing fan wergea diene in soad skippers hjir ynkeapen en wreide it doarp út oaljemûnen slachters en bakkers ferskynden winkeltjes yn tou drank piteroalje lynkoeken en tar soms wienen der twa winkeltjes yn ien hûs benammen de freedmerk yn ljouwert soarge foar insoad skipfeartferkear sa n boaten gienen op de hinnereis op tongersdei troch de twa wergeaster klapbrêgen dy t doe suder en noarderholt hjitten de earste lei yn it ferlingde fan de giele eker en foarme de oerbrêging mei de lytse buorren it noarderholt is noch altiten de brêgeferbining tusken de tsjerkebuert en de ljouwerterdyk op freedtemiddei waard de rûte omkeard ôflein wêrby t wr tol betelle wurde moast oan de brêgewippers de wrevel fan de skippers oer dizze jildynhelderij utere him yn it kiezen fan de skelnamme brêgebidlers yn de buorren by de brêge stiet de eardere nederlânsk herfoarme tsjerke dy is omboud ta kultureel sintrum mei de namme de bidler de oare helte fan it tsjerketwatal is de noch brûkte roomske sint martinustsjerke oan de dyk rjochting warten beide tsjerketuorren bine ûnderbrocht yn de stifting de twa tuorren wergea is it plak fan de de tsien fan martens afke fan nynke van hichtum de wergeaster húshâlding veenstra dy t beskreaun wurdt yn it boek is ferivige yn brûns it troch suze berkhout ûntwurpen byld stiet yn it plantsoen oan de nije ljouwerterdyk yn kaam it boek afkes tiental út de earste jierren waard it min ferkocht oant doe t it ynienen yn de belangstelling kaam it boek waard letter werprinte yn in soad talen yn it boek beskriuwt sjoukje bokma de boer skûlnamme nynke van hichtum de earste frou fan mr pieter jelles troelstra it lek en brek fan in fryske arbeidershúshâlding oan de ein fan de njoggentjinde iuw hiltje feenstra yn it boek letter wiepkje hie twa jier lang tsjinstfaam by har yn it hûs oan de ferlingde skrâns yn ljouwert west fan har en út har besites oan mem afke yn werklikheid harmke feenstra tuinstra hat de skriuwster de gegevens foar har boek helle it afkes tsiental byldsje is yn ûntbleate troch de doe noch libjende soan ale feenstra yn it boek lytse wiebe en beppesizer harmke wijma de vries prinses margriet wie by de ûnthulling krektas frou tjits eisenga de groot dy t it afkes tsiental boek yn it frysk oersette it húske dêr t marten en afke mei harren tsien bernn eigentlik tolve want neidat it boek útkaam waarden der noch tws spruten berne stie efter it hûs oan de hillebuorren de stege dêrhinne bestiet noch yn wergea hat ek in stins stien mar dy is yn ôfbrutsen mei it materiaal dêrfan is letter it ald slot boud wa t it boek afkes tiental lêst komt dêryn fragmintentsjin wêryn dit slot beskreaun wurdt mei dêromhinne in grêft efter it slot lei in bosk dêr t by t winter hout sprokke waard om de kachel te stoken in poarte joech tagong ta wat no it museum ald slot hjit hjir wurde ûnder oare eksposysjes hâlden yn de gevel fan it popma gasthûs oan de lytse buorren sit it famyljewapen fan de popma s de lytse en de grutte buorren rinne bylâns de wergeaster feart fan de brêge rjochting suden yn it poptahûs koenen widdo s eartiids ûnderdak fine by wergea steane twa poldermoles de himpenserpoldermûne en in pealtsjasker rounom de kearewear is ien fan de buertferienings fan it doarp de artysten fan twarres komme út wergea op woansdei augustus is de earste peal slein foar de nijbouwyk grut palma alle strjitten yn wergea de children of jubal dy t har letter koartwei children neamden wie in fryske meloadyske rockband út it ein fan de er en de er jierren de groep dy t meast spile yn fryske en grinzer jongereinsintra wie benammen bekend fanwege de harmoanyske en de foar dy tiid nije stereolûdseffekten by har optredens de groep is om hinne ûntstien yn de fryske wâlden surhústerfean en omkriten sa as safolle pleatslike bandsjes begûn it mei de children op in souderkeamer mei suver gjin ynstruminten geert van der velde harry moltmaker en anne weening foarmen yn de begjintiid de besetting fan dizze band dy t doe noch as first edition troch it libben gie doe t bliken die dat der al in band mei dy namme bestie waard yn de namme feroare yn children of jubal anne weening ferdwûn fan it toaniel en de earste fêste besetting fan de band foarme him geert van der velde slachwurk en sang harry moltmaker basgitaar en teake beukema oargel fierder waard siete pultrum as technysk man oanlutsen en syn technysk fernuft soe it foar de children sa typyske lûd opsmite pultrum dy t sels ek wol ydee by muzyk hie wie wat âlder as de bandleden en smiet him al gauweftich op as de lieder fan it selskip yn kaam erie dam by de groep as drummer geart koe sa de sang los fan de drumkit fersoargje en wat mear teater op it poadium meitsje in jier letter moast teake beukema de band ferlitte fanwege stúdzje yntze heida waard de nije gitarist yn dizze besetting soe de band it measte sukses hawwe de ynfloed fan ekperimentele groepen as soft machine dy t lange meloadyske rocknûmers kombinearren mei ynfloeden út ûnder oaren de jazz klonk troch yn de muzyk fan de children of jubal der waarden by universe productions fan wobbe van seijen twa nûmers op in split lp setten en in optreden yn it foarprogramma fan chapaue soe it grutste optreden fan de children of jubal wurde yn sette de band siete pultrum oan de kant en fan dy tiid ôf neamden se har koartwei children se geane dan mear de kant fan de rocht ta rjocht út rock op se soene oant doe t de groep opdûkt wurde noch regelmjittich ferskine yn it clubsirkwy yn fryslân en grins op maaie fûn yn vreewijk yn de folgeren ûnder drachten in reuny optreden plak yn dat jier ferskynde ek it nûmer song of jubal op in sammel cd mei de namme waterpipes and dikes op alternative radiostjoerders rûnom op de wrâld ferskynt dat nûmer noch sa út en troch op de spyllist romeo en julia yn it oarspronklike ingelsk romeo and juliet is in toanielstik fan e hân fan e wiidferneamde ingelske skriuwer en dichter william shakespeare de folute titel is the most excellent and lamentable tragedy of romeo and juliet de aldertreflikste en alderbeklaachlikste trageedzje fan romeo en julia it is in trageedzje wêryn t de ûnmooglike leafde fan romeo montague en julia capulet beskreaun wurdt telgen út rivalisearjende famyljes dy t al sûnt minskewitten in fete útfjochtsje mei hamlet is romeo en julia nei alle gedachten ien fan e bekendste en populêrste stikken fan shakespeare de nammen fan e haadpersoanen binne troch de iuwen hinne sprekwurdlik wurden foar jonge minners men is fan tinken dat it stik skreaun wêze moat tusken en de fryske oersetting fan douwe kalma waard publisearre yn shakespeare hat foar romeo en julia krekt as foar guon oare toanielstikken tige gebrûk makke fan boarnen yn dit gefal fan al besteande italjaanske ferhalen de stoarje fan romeo en julia is fierhinne basearre op in ferhaal fan masuccio salernitano út dêr t tema s út âldere italjaanske teltsjes yn útwurke waarden ta de skiednis fan mariotto en gianozza twa ûngelokkich fereale jongelju út sienna dêryn wurdt mariotto úteinlik finzen nommen en letter ûnthalze om t er syn tsjinstanner delstutsen hat gianozza stjert dan fan fertriet yn ferhelle luigi da porto it ferhaal op e nij yn syn giulietta e romeo komme de measte eleminten foar dy t shakespeare syn ferzje ek hat sa spilet it ferhaal no yn verona en yn e e iuw in tiid doe t der wier spul wie tusken aadlike veroneeske famyljes de jongelju komme no fan e famyljes capuleti en montecchi wat twa foarinoarlizzende kastielen krekt bûten verona binne en da porto hat ek it tema ûntwikkele fan e jongelju dy t harsels tekoart dogge matteo bandello skreau yn in nije ferzje basearre op dy fan da porto it wie dizze ferzje dy t oerset waard fan it italjaansk nei it frânsk en it spaansk wêrby t yn it frânsk de nammen fan e rivalisearjende famyljes ferbastere waarden ta capulet en montague de frânske oersetting waard op syn beurt yn yn fersen fertaald yn it ingelsk troch arthur brooke brooke syn the tragicall historye of romeus and juliet waard yn werferteld yn proaza yn william painter syn palace of pleasure bandello syn ferzje waard ek bewurke foar de commedia dell arte en yn shakespeare syn tiid waarden dêr yn londen útfierings fan op e planken brocht wat shakespeare faaks ynspirearre hat ta it skriuwen fan syn eigen stik shakespeare hat it ramt fan it ferhaal en de typyske italjaanske details sûnder mis oernommen út sawol de oersetting fan brooke as dy fan painter mar hy feroare guon dingen by him duorret it hiele ferhaal mar fjouwer dagen en is julia jonger wurden in fanke fan mar fjirtjin jier en foege sels ek nije eleminten ta lykas de personaazjes fan mercutio en paris romeo and juliet is nei alle gedachten skreaun tusken en en is dêrmei ien fan shakespeare syn ierdere stikken it waard foar it earst opfierd yn londen op jannewaris en publisearre yn mar de tekst fan dy earste útjefte wie fan sa n skeamele kwaliteit dat der yn lettere edysjes withoefolle korreksjes oanbrocht wurde moasten it gebrûk dat shakespeare yn romeo and juliet makket fan effekten lykas it ôfwikseljen fan komyske mei tragyske ferhaaleleminten om e spanning oanboazje te litten syn útwreidzjen fan e rollen fan mindere personaazjes en syn gebrûk fan subplots om it stik te ferfraaien wurde beskôge as hantwizings nei syn lettere masterskip op it mêd fan toanielskriuwerij it stik iepenet mei in strjitgefjocht tusken oanhingers fan e famyljes montague en capulet dy t yn verona swarde fijannen binne de prins fan verona grypt yn en stelt fierdere fredebrek strafber mei de dea letter fersiket greve paris capulet om e hân fan syn dochter julia mar capulet freget him om noch twa jier te wachtsjen en nûget him út om in oansteand bal yn it hearehûs fan syn famylje by te wenjen neitiid oarderet er julia om mei paris te trouwen frouwe capulet en julia har minne besykje it tsjinabbelearjende fanke oer te heljen om har by dat houlik del te lizzen underwilens praat benvolio mei syn neef romeo de soan fan montague oer romeo syn resinte swiermoedigens hy ûntdekt dat dy feroarsake wurdt troch in ûnbentwurde leafde foar in famke dat rosaline hjit ien fan capulet syn omkesizzers dêrta oerhelle troch benvolio en mercutio giet romeo nei it bal by de capulets yn e hope dat er rosaline dêr moetsje sil ynstee dêrfan wurdt er lykwols smoarfereale op julia nei it bal yn wat tsjintwurdich bekend stiet as de balkonsêne glûpt romeo de wyngerd fan e capulets yn en heart er troch har iepen finster hoe t julia har leafde foar him ferklearret nettsjinsteande it feit dat er in hate montague is romeo oppenearret him dêrop en hja wurde it deroer iens om te trouwen mei de help fan frater laurence dy t hopet om e beide famyljes mei inoar te fermoedsoenjen troch it houlik fan harren bern trouwe se de oare deis temûk julia har neef tybalt dy t poermâl is om t romeo it bal fan e capulets binnenglûpt is daget romeo út ta in duël mar romeo dy t tybalt no as famylje beskôget wegeret om mei him te fjochtsjen mercutio dy t him yn syn eare oantaast fielt troch sawol de ûnbeskamme tybalt as troch de lêfe romeo akseptearret dan de útdaging foar romeo yn t plak as romeo it duël dêrop mei fysike middels besiket tsjin te hâlden rekket mercutio deadlike ferwûne breinroer fan fertriet en skuldgefoelens deadet romeo dan tybalt montague romeo syn heit wol hawwe dat romeo tybalt mei rjocht deadien hat foar de moard op mercutio mar de prins dy t no in famyljelid kwytrekke is oan e fete ferballet romeo út verona as er weromkeart sil er de deastraf krije foar t er ôfset bringt romeo temûk de nacht troch yn julia har keamer dêr t se de leafde bedriuwe de oare deis nei syn ôfreis is julia drôvich capulet har heit begrypt har fertriet ferkeard en giet akkoart mei har houlik mei greve paris op har wegering driget er har te ûntervjen as se dan smeket om it houlik út te stellen wiist har mem dat ôf julia besiket frater laurence en freget him om help dêrop biedt dy har in middel oan dat har twa etmiellen lang yn in op e dea lykjend koma hâlde sil de frater ûnthjit har om een boadskipper nei romeo ta te stjoeren sadat dy him by har jaan kin as se wer wekker wurdt op e jûn foar har houlik mei greve paris nimt se it middel yn en as se yn har steat fan skyndea ûntdutsen wurdt wurdt se nei de grêfkelder fan e capulets brocht frater laurence syn boadskipper berikt romeo lykwols nea en ynstee heart er fan julia har skynbere dea fan syn tsjinstfeint balthasar romeo is der yn stikken en midstwa fan hy keart halje trawalje werom nei verona keapet gif by in apteek en brekt yn e grêfkelder fan e capulets yn dêr rint er paris tsjin it liif dy t dêr kommen is om yn beslettenens om syn ferseine julia te roujen hy mient dat romeo in fandaal is en falt him oan yn it folgjende gefjocht wurdt er deade troch romeo dy t dêrop it gif ynnimt om nei t er tinkt mei julia feriene te wêzen yn e dea neitiid wurdt julia wekker út har skyndea mar as se dan ûntdekt dat romeo dea is bringt se harsels om mei syn dagge it stik einiget as de beide famyljes en de prins gearkomme yn e grêfkelder en dêr de trije jongelju dea fine frater laurence fertelt dan it ferhaal fan e beide minners de famyljes binne sa skokt troch de dea fan harren bern dat se einlings en te n lêsten mei inoar fermoedsoene wurde kinne en ûnthjitte om e fete te beëinigjen wat de struktuer oangiet wykt romeo en julia ôf fan e oare trageedzjes fan shakespeare it is suver mear in komeedzje útsein dat de beide haadpersoanen inoar op e ein net krije mar ynstee stjerre twa ferzjes dy t basearre binne op shakespeare sines hawwe beide dy ein wat oanpast de bewurking the history and fall of caius marius de skiednis en fal fan caius marius fan thomas otway dat spilet yn rome lit romeo noch libje oant er mei julia praat hat datselde jildt ek foar de ferzje fan david garrick yn e e iuw hawwe der ferskate ferzjes west dy t net yn it ferline spilen mar yn it hjoed en op it plak dêr t se útfierd waarden it toanielstik hat ek de ynspiraasje west foar produksjes yn oare foarmen fan keunst der binne ûnder mear opera s en balletten makke mei as basis it ferhaal fan romeo en julia ek hat it de ynspiraasje west foar de musikal west side story fierders hat it toanielstik ek ferskate filmmakkers ynspirearre yn e rin fan de tiid binne der fan romeo en julia mear as fjirtich filmferzjes makke de fryske oersetting fan romeo en julia is fan e hân fan douwe kalma en makke yn ûnderdiel út fan shakespeare s wurk dl vi ien fan e omnibusedysjes fan e fryske shakespeare stifting te drachten yn foarme in nije oersetting fan antine zijlstra de basis foar in opfiering fan it romeo en julia yn it ramt fan it iepenloftspul te burgum ûnder rezjy fan anny veenstra macbeth nei it stik mei deselde namme yn it oarspronklike ingelsk folút the tragedy of macbeth de trageedzje fan macbeth is in toanielstik fan e hân fan e wiidferneamde ingelske skriuwer en dichter william shakespeare it wurdt beskôge as ien fan syn grutte trageedzjes en it is teffens syn koartste macbeth fertelt it ferhaal fan e skotske legeroerste mei deselde namme oan wa t foarsein wurdt dat er ienris kening fan skotlân wurde sil op oantrún fan syn frou en syn eigen withoegrutte ambysje fermoardet er dan de kening om e profesije útkomme te litten syn regear wurdt lykwols oerskade troch syn skuldgefoelens dy t al mei gauwens oanboazje ta in wiere efterfolgingswaansin hy ûntpopt him ta in tiran dy t almar mear bloed ferjitte moat om oan e macht te bliuwen oant er úteinlik ynhelle wurdt troch syn eigen misdieden en tragysk oan syn ein komt de rol fan frouwe macbeth wurdt sjoen as ien fan e meast útdaagjende rollen foar aktrises yn shakespeare syn oeuvre under toanielakteurs giet trouwens wrâldwiid it byleauwe om dat der in flok op dit toanielstik rêst en dat it ûngelok bringt as men de titel lûdop útsprekt dêrfandinne dat it yn sokke fermiddens yn e regel oantsjut wurdt as it skotske stik shakespeare basearre macbeth op in ferhaal dat er út holinshed s chronicles hie in skiednis fan e britske eilannen út der moat opmurken wurde dat it toanielstik hiel oars is as it libben en regear fan e echte histoaryske kening macbeth fan skotlân macbeth is skreaun tusken en en wurdt ornaris datearre yn de ierst bekende opfiering wie yn april en it waard foar it earst útjûn yn e first folio yn de fryske oersetting fan douwe kalma datearret fan macbeth de thane in âlde angelsaksyske aadlike titel likernôch ekwifalint mei greve fan glamis dy t as famyljelid fan kening duncan it skotske leger oanfiert hat krekt in noarsk iersk leger ferslein en teffens guon opstannige skotske eallju dy t har dêrby oansletten hiene wêrûnder de thane fan cawdor hy is mei syn ûnderbefelhawwer banuo ûnderweis werom nei de kening as dy beiden by swierwaar midden op e heide in trijetal heksen treffe dy neame macbeth net inkeld thane fan glamis mar ek fan cawdor en foarsizze dat er kening fan skotlân wurde sil as banuo oer syn eigen foarlân freget foarsizze se dat hy de stamheit fan in laach fan kenings wurde sil mar sels net op e troan komme sil fuort dêrnei ferdwine de heksen en dan komt in oare ealman ross oanriden dy t fertelt dat de kening macbeth de titel fan thane fan cawdor taparte hat mei t de âlde thane fan cawdor terjochtsteld wurde sil foar heechferrie as dêrmei it earste part fan e foarsizzing útkommen is begjint daliks macbeth syn ambysje op te spyljen dat hy begjint te longerjen op it keningskip al is er noch ûnwis hoe t er de saken oanpakke moat kening duncan priizget macbeth en banuo foar it ôfslaan fan e ynfaazje en kundiget oan dat er oernachtsje sil yn macbeth syn kastiel te inverness as frouwe macbeth fan e foarsizzing heart is sy like ambisjeus as har man mar hat se neat fan syn ûnwissichheid se stiet der by him op oan om e kening dyselde nachts noch dea te dwaan dat macbeth stekt duncan yn syn sliep dea mar is dêrnei sa skokt oer wat er dien hat dat syn frou it hêft yn e hannen nimme moat hja pleatst beblette daggen yn it besit fan twa dronkenfierde keamerlingen as de oare moarns de trouwe macduff de thane fan fife arrivearret en ta de kening syn fertrekken talitten wurdt ûntdekt dy de moard de bluodderige moardwapens wurde by de keamerlingen fûn en dan beart macbeth dat er út lulkens oer de lêfe moard syn selsbehearsking ferliest hy slacht de beide jongfeinten dea syn wiere reden is lykwols om foar te kommen dat se harren ûnskuld bewize kinne mei dizze die wekket er fuortendaliks macduff syn erchtinkendheid op mar dy hâldt dat foar him as de moard op e kening bekend wurdt ûntflechtsje dy syn soannen malcolm en donalbain dy t dan foar harren eigen libbens freezje it lân de iene nei ingelân de oare nei ierlân harren flecht lykwols makket dat se fertocht wurde fan e moard en sadwaande net mear yn oanmerking komme foar de troan dêrop wurdt macbeth as famyljelid fan duncan ta kening útroppen hoewol t de profesije no útkommen is bliuwt macbeth ûntefreden mei t de foarsizzing oan banuo him gjin rêst lit hy beseft dat er nea noflik wêze sil foar t er makke hat dat banuo gjin neiteam hawwe sil dat hy hiert in pear moardners yn en stjoert dy op banuo en dy syn soan fleance ôf it slagget harren en doch banuo dea mar fleance wit te ûntkommen as er letter mei syn eallju oan it jimmet sit sjocht macbeth de geast fan banuo en jaget er syn gasten de stupen op it liif troch in tirade te hâlden tsjin in lege stoel mei t hy de iennichste is dy t de geast sjen kin macbeth is no syn rie te n ein dat hy giet werom nei de heksen en freget harren om e wierheid fan harren profesijen oan him te iepenbierjen ta beskie warskôgje se him om op te passen foar macduff en foarsizze se dat nimmen him kwea dwaan kinne sil dy t út in frou berne is en dat syn regear fêststean sil oant de grutte bosk fan birnam nei syn kastiel op e heuvel fan dunsinane opmarsjearje sil dat stelt macbeth gerêst want hy wit dat alleman út in frou berne is en dat in bosk nea marsjearje sil mar hy freget ek oft banuo syn neiteam ea yn skotlân regearje sil en by wize fan antwurd toane de heksen him in rige fan acht keningen wêrfan t de lêste in spegel yn e hân hâldt dy t noch folle mear keningen wjerspegelet macbeth beseft dat acht fan banuo syn neikommelingen yn skotlân op e troan komme sille wylst withoefolle oaren om utens regearje sille as er koarte tiid letter berjocht kriget dat macduff nei ingelân ta flechte is ferjit macbeth lykwols it alderearste part fan e nije foarsizzing en jout er opdracht om macduff syn kastiel yn fife yn te nimmen en eltsenien dêryn ôf te slachtsjen macduff syn frou en jonge bern ynbegrepen underwilens hat frouwe macbeth lêst krigen fan har gewisse uteinlik wurdt hja alhiel sljochtsinnich se mient mar dat har hannen ûnder it bloed sitte en besiket se allegeduerigen skjin te waskjen mar dat wol mar net slagje dit is in iroanyske omdraaing fan har eardere bewearing tsjin macbeth dat in bytsje wetter ús fan dizze die skjinwasket uteinlik slacht se de hân oan harsels wat macbeth ta in djippe depressivens en wanhope bringt yn ingelân is macduff wilens berjochte oer de dea fan syn frou en bern hy hat wraak sward en him oansletten by prins malcolm duncan syn âldste soan dy t in leger byinoar brocht hat fan útwykte skotske eallju en ingelske bûnsgenoaten oanfierd troch de ingelske grever fan northumberland hja falle skotlân binnen en tsjogge op nei inverness wylst se yn e bosk fan birnam bivakkearje snije de soldaten fan it leger tûken fan e beammen ôf om har mei te kamûflearjen sa geane se op it kastiel fan dunsinane ta en macbeth beseft dan dat de bosk yndie tsjin him opmarsjearret en dat de lêste foarsizzing fan e heksen al heal útkommen is de slach fynt plak en berikt syn hichtepunt as macduff foar macbeth oer komt te stean macbeth swetst dat gjin man dy t út in frou berne is him kwea dwaan kin mar dan fertelt macduff him dat hy net berne is mar troch in keizersneed te wrâld kommen is macbeth beseft te let dat er de wurden fan e heksen misbegrepen hat en macduff slacht him de holle ôf neitiid wurdt malcolm en net banuo syn soan fleance sa t macbeth freze hie kening fan skotlân mar shakespeare syn ier santjinde iuwske publyk wist dat jakobus vi fan skotlân ek bekend as jakobus i fan ingelân neffens de leginde fan banuo ôfstamme macbeth waard yn oerset yn it frysk troch douwe kalma en útjûn ûnder de misstavere titel macbeth troch útjouwerij brandenburgh co te snits as diel fan de fryske bibleteek yn makke dizze fertaling ûnderdiel út fan e omnibus shakespeare s wurk dl vii in útjefte fan e fryske shakespeare stifting te drachten kening lear yn it oarspronklike ingelsk king lear is in toanielstik fan e hân fan e wiidferneamde ingelske skriuwer en dichter william shakespeare en wurdt beskôge as ien fan syn grutte trageedzjes it stik is basearre op it mytyske ferhaal fan e brittannyske kening leir of llyr dy t yn it pre romeinske tiidrek de skepter swaaide yn e kontreien fan it tsjinstwurdige ingelân yn it toanielstik ferfalt de man ta gekte nei t er op dwaze wize en mei tragyske konsekwinsjes foar alle belutsenen syn keninkryk ferdield hat ûnder de twa fan syn trije dochters dy t him it meast flaaikje nei de restauraasje waard kening lear gauris oanpast sadat it in happy end krige dat de fierders sombere en deprimearjende toansetting wat goedmakke mar sûnt de njoggentjinde iuw wurdt de trageedzje yn syn oarspronklike steat sjoen as ien fan shakespeare syn boppeslaggen kening lear is skreaun tusken en en neitiid nochris op e nij besjoen de ierdere ferzje the true chronicle of the history of the life and death of king lear and his three daughters de wier barde kronyk fan e skiednis fan it libben en de dea fan kening lear en syn trije dochters waard foar it earst útjûn yn yn revisearre foarm as the tragedy of king lear de trageedzje fan kening lear mei oanpassings dy t benammentlik bedoeld wiene om it stik makliker opfierber te meitsjen ferskynde it yn yn e first folio de fryske oersetting fan douwe kalma is útjûn yn it ferhaal fan kening lear giet oer oergeunst trou en ûntrou macht en ûnmacht striid en oerjaan kening lear is op jierren en wol syn troan deroan jaan dat hy beslút syn ryk te ferdielen ûnder syn trije dochters goneril regan en cordelia it grutste part sa seit er is foar dyjinge fan harren dy t it measte fan him hâldt goneril en regan ferklearje beide yn blomrike taal hoefolle oft se wol net fan him hâlde mar cordelia dy t wier it measte fan him hâldt hat neat om har leafde foar har heit mei te ferlykjen dat se seit him sûnder omhalen hoe t it sit lear wurdt dêr alhiel breinroer fan en yn syn lulkens ferpartet er syn ryk ûnder goneril en regan en ûntervet er cordelia dêrop ûntbiedt er de hartoch fan boergonje en de kening fan frankryk dy t allebeide nei cordelia stykje en fertelt harren hoe t it lân derhinne leit de hartoch fan boergonje sjocht dan ôf fan it houlik mar de kening fan frankryk bewûnderet cordelia har oprjochtens en trout dochs mei har al rillegau neitiid ûntdekt lear dat er in skriklike flater begien hat goneril en regan hâlde net fan him mar sjogge him ynstee inkeld as in healwiis âldman no t se de macht ienris sels yn e hannen hawwe jouwe se neat mear om syn sizzen as ien fan syn boadskippers troch regan en har man de hartoch fan cornwall finzen set wurdt rekket lear dy t dat as in ynbreuk op syn eigen weardichheid sjocht alhiel op ien ein as goneril regan dan ek noch byfalt jout lear him alhiel oer oan syn razernij giet nei bûten ta de heide op en hâldt in tirade yn e stoarm underwilens yntrigearje de eallju fan it keninkryk op e eftergrûn mar ta edmund de oerwûne soan fan e greve fan gloucester makket syn heit wiis dat syn wettige healbroer edgar fan doel is en ûntnaderje syn heit syn grevetitel en besittings gloucester ûntervet dêrop de ûnskuldige edgar en ferklearret him fûgelfaai dan ferriedt edmund syn heit troch in brief te ferfalskjen dêr t út blike soe dat gloucester de kening fan frankryk om help tsjin goneril en regan frege hat regan har man cornwall stekt gloucester dan de eagen út mar wurdt sels deade troch in tsjinstfeint regan lit de tsjinstfeint terjochtstelle en stjoert de bline gloucester de heide op dêr t dy syn soan edgar moetet mei t dy dêr as fûgelfaaie syn taflecht socht hat troch syn blinens ken er him lykwols net werom underwilens lânet der in frânsk leger op e brittannyske kust oanfierd troch cordelia lear wurdt troch in trouwe tsjinner dêrhinne laat mar tsjin dy tiid is er heal gek wurden fan wat er allegear trochstien hat goneril merkt dat se de ferriedlike edmund oantrekliker fynt as har eigen man de oprjochte hartoch fan albany mar om t har suster regan no widdo is wurdt se benaud dat dy mei edmund trouwe sil foar t sy dêr sels kâns ta hat dat se stjoert edmund in brief wêryn t se him oantrunet om har man albany út e wei te romjen dat brief wurdt lykwols ûnderskept troch edgar dy t it trochspilet oan albany ear t dy der wat mei dwaan kin komt it ta in fjildslach tusken de brittanniërs en de frânsen dêrby wurde de frânsen ferslein en cordelia en lear wurde finzen nommen edmund lit har beiden fuortfiere mei it befel harren dea te dwaan as de oanfierders fan it brittannyske leger gearkomme kundiget de widdo regan oan dat se wertrouwe sil mei edmund mar no bringt albany de yntriizjes tusken syn frou goneril en edmund oan it ljocht en neamt edmund in ferrieder dan ferskynt edgar dy t syn healbroer edmund útdaget ta in godsoardiel troch in duël mei him út te fjochtsjen wylst dat plakfynt wurdt regan net goed se wurdt fuortdroegen en stjert en letter docht bliken dat se fergiftige is troch goneril by it duël wurdt edmund deadlike ferwûne troch edgar as neitiid blykt dat gloucester beswykt is doe t er hearde dat edgar noch libbe wurdt edgar de nije greve fan gloucester dan komt it berjocht dat goneril no t al har snoade plannen op e non rûn binne de hân oan harsels slein hat lear dy t it libben derôf rêden hat troch syn boal te fermoardzjen komt koart dêrnei op mei it lyk fan cordelia yn e earms albany stiet der by him op oan dat er syn regear wer opnimme sil mar krekt as gloucester wurdt it lear no allegear tefolle en hy stjert einlings en te n lêsten sprekt albany yn e ierdere ferzje of edgar yn e lettere ferzje de lêste monolooch út wat ymplisearret dat dy no kening wurde sil king lear waard ûnder de titel kening lear yn it frysk oerset troch douwe kalma en yn publisearre troch de fryske shakespeare stifting te drachten as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte shakespeare s wurk dl vii yn waard de wat stavering oangiet troch eric hoekstra by de tiid brochte oersetting werútjûn troch utjouwerij bornmeer op e gordyk yn gearwurking mei de stifting elektroanyske letteren fryslân en mei stipe fan e provinsje fryslân en de douwe kalma stifting lemsterlân nederlânsk en offisjeel lemsterland is in eardere gemeente oan de súdkust fan fryslân dizze gemeente hie op novimber in befolking fan minsken fierders besloech lemsterlân in oerflak fan km² wêrfan km² wetter en hie it in kustline fan km lang lemsterlân is yn e e iuw ûntstean as de lemster fiifgea de gritenij lemsterlân waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke op jannewaris fúzjearre de gemeente mei skarsterlân en gaasterlân sleat ta de nije gemeente de fryske marren it haadplak fan de gemeente is de lemmer en de oare plakken yn de gemeente binne bantegea dolsterhuzen eastersee buorren eastersee giterskebrêge follegea ychten ychtenbrêge en jistergea it ir d f woudagemaal op e lemmer heart ta it wrâlderfgoed yn lemsterlân hat it meastepart fan de ynwenners frysk as memmetaal it nederlânsk wurdt troch as memmetaal bezige stêdsk is foar stellingwerfsk foar en útlânske talen foar de memmetaal it stellingwerfsk is net ynhiemsk foar it gebiet dat lemsterlân omfiemet de taal is nei alle gedachten yn it gebiet bedarre troch de kolonisaasje fan it gebiet troch feanstekkers fan gythoarn om hinne it reedriden is it op redens foarútkomme oer it iis dat iis kin natueriis wêze mar ek keunstiis mei roltsjeredens kin ek riden wurden dêr t gjin iis is it reedriden wurdt sawol as frijetiidbesteging as as wedstriidsport dien fral yn winters mei iis wurdt der in protte riden op fearten en marren mar der kin ek op iisbanen riden wurde sa gau it iis betrouber is en de omstannichheden goed binne wurde der troch iisklups en iiswegensintrales toertochten organisearre as wedstriidsport binne der by it reedriden ferskate dissiplines troch de minske waard al yn de prehistoarje reedriden yn dy tiid bestiene de redens út bonken fan bisten dy t slipe waarden sadat it oerflak glêd genôch wie om op te gliden saneamde glissers archeologen hawwe op de boaiem fan in switsersk mar de resten fan sokke redens fûn dy t datearre wurde op sawat jier f kr lyksoartige fynsten binne dien yn ruslân skandinaavje grut brittanje nederlân en dútslân it wedstrydriden op redens is mooglik al hiel âld en waard yn elts gefal al sûnt de e iuw dien de earste wedstriden bestiene benammen út koartebaanwedstriden it begjin fan de skreaune skiednis wie in wedstryd yn yn snits dêr t riden waard om in sulveren tabaksdoaze by it baanriden besiket eltse dielnimmer apart sa hurd mooglik in ôfstân te riden om t dielnimmers elts in eigen baan hawwe spilet taktyk net in grutte rol by de groepstart dissiplines begjinne alle dielnimmers tagelyk en tegearre en besiket eltsenien om foar de oaren oan te kommen de faasje is hjir net it doel mar it middel om de oaren foarút te kommen by it sierriden is net de faasje it doel mar de bewegings in sjuery beoardielt de styl fan riden fan de dielnimmers der binne ek oare sporten op redens om t it riden dêr mar it middel is wurde dy meast net ta it reedriden rekkene skylge nederlânsk en offisjeel terschelling yn de lokale fryske dialekten schylge is ien fan de fiif westfryske eilannen it is in gemeente mei ynwenners desimber de gemeente beslacht km² wêrfan km² wetter mei in kustline fan km ta de gemeente skylge heart net allinnich it eilân skylge mar ek it gryn op skylge stiet de brandaris de âldste fjoertoer fan nederlân op skylge lizze offisjele plakken it haadplak fan it eilân is west skylge de offisjele plakken doarpen op it eilân binne skylge is ûntstien as sânwâl op de râne fan de noardsee oant hie dy noch ferbining mei de fryske wal mar sûnt dy tiid is it in frysk eilân de slingen dy t it eilân nei west en nei east beheinden binne yn de rin fan de tiid fersâne dat skylge is yn beide rjochtingen grutter wurden skylge hat in strategysk plak by de flystream dat it is yn de measte oarloggen yn nederlân wol oanfallen wurden somtiden fan beide kanten it hearde dan ek de iene kear by hollân en de oare kear wer by fryslân yn waard skylge as in gemeente sûnt opnommen yn e provinsje hollân nei fan e noard hollân under de twadde wrâldoarloch waard it yn troch de dútsers by fryslân yndield en dat is nei de oarloch sa bleaun yn e twadde helte fan e njoggentjinde iuw wenne der ek in lytse joadske mienskip op skylge dy t him dêrhinne ferspraat hie fanút harns tsjin hiene de measten joaden it eilân wer ferlitten de famylje pais de lêst oerbleaune joadske húshâlding op skylge waard ûnder de twadde wrâldoarloch yn e holokaust fermoarde skylge hat twa fryske dialekten it westersk schyllingers sprutsen oan de westkant fan it eilân en it aastersk aasters dat sprutsen wurdt yn de eastlike doarpen beide dialekten wike frijwat ôf fan de fêstewaldialekten mar binne foar oare westerlauwerske friezen goed nei te kommen tusken dizze twa dialektgebieten leit in gebiet midslân en omkriten dêr t midslânsk meslânzers sprutsen wurdt in dialekt dat fergelykber is mei it stedsk de ryn is in jeropeeske rivier fan km de rivier begjint yn switserlân wurdt dan de grins mei lychtenstein dan de grins mei it eastenryk en dêrnei de grins mei dútslân de ryn giet fierder as de grins tusken dútslân en frankryk en dan troch dútslân fierder oant er yn nederlân komt dêr split de ryn him yn de waal de isel en de lek de waal en de lek rinne fierder nei it westen en komme úteinlik út yn de noardsee de isel giet nei it noarden en komt út yn de iselmar de ryn hat in streamgebiet fan km² njonken de ryn sels lizze yn dit gebiet in tal sydrivieren fan de ryn mei oaren de are de nekker de main de mûzel de laan de siich de roer en de lippe de ryn en de donau foarmen it grutste part fan de ynlânske noardgrins fan it romeinske ryk sûnt dy tiid hat de ryn altyd wichtich west foar it ferfier fan guod en minsken nei en fan de binnenlannen fan jeropa de ryn hat ek altyd definsive betsjutting hân en de basis west foar regionale en ynternasjonale grinzen de protte kastielen en prehistoaryske fortifikaasjes oan de rivier tsjûgje fan it grutte belang fan de rivier as wetterwei op dy plakken koe it rivierferkear tsjinhâlden wurde meastal foar it heffen fan tol troch de steat dy t in beskaat stik fan de rivier behearske skiermûntseach of skiermuontseach nederlânsk schiermonnikoog yn it skiermûntseagersk schiermonnikeich lytje pole of gewoan it eilaun is ien fan de fiif westfryske eilannen it is mei ynwenners desimber de lytste gemeente fan nederlân kwa ynwennertal de gemeente hat in oerflak fan km² wêrfan t fan km² wetter en km² lân is sûnt is it grutste part fan it eilân in nasjonaal park fan skiermûntseach giet in fear nei lauwerseach it eilân feroaret lykas oare fryske eilannen ûnder ynfloed fan de noardsee en waadsee hieltiid fan foarm om t de wettelike grinzen fan de gemeente en fan de provinsje útgongen fan de lytste omfang lei om hinne de eastpunt fan it hjoeddeiske gruttere eilân yn grinslân yn de gemeente iemsmûn op jannewaris is de grins dêrom oanpast dat dy no troch de balch rint op himsels wie it in foardiel om dúdlikens te hawwen oer de ferantwurdlikens oer it eilân bygelyks by rampbestriding lykwols moast de provinsje fryslân foar de km lân en km wettergebiet euro oan grinslân betelje en de gemeente skiermûnseach nochris euro oan iemsmûning dat hie der mei te krijen dat de ferdieling fan it gemeentefûns en fan it provinsjefûns beide basearre binne op gebiet de lizzing fan it eilân sil no alle tsien jier op e nij besjoen wurde skiermûntseach hat ien persoan dy t folslein ferantwurdlik is foar de hiele wetterketen op it eilân sa wol foar it drinkwetterbedriuw en wetterskip fryslân de meiwurker hâldt tafersjoch op de drinkwetterproduksje it suverjen fan ôffalwetter it peilbehear en de dykbewaking yn is it drinkwetterbedriuw renovearre it bedriuw kin maksimaal liter drinkwetter yn de oere produsearje dêrneist kin der op it eilân kubike meter drinkwetter opslein wurde it ienichste doarp op it eilân is skiermûntseach oftewol easterbuorren meastal allinnich it doarp neamd om t westerbuorren yn troch it wanneljen fan it eilân ferlern gien is it eilân waard foarme nei de wettersneed fan it eilân hjit nei de skiere muontsen fan it kleaster klaarkamp by rinsumageast yn wurdt de namme skiermûntseach foar it earst neamd yn akte fan philips fan bourgondje it wie yn de midsiuwen yn besit fan dat kleaster en in part fan de mûntsen wenne op it eilân yn waard fryslân protestantsk en dêrtroch waard skiermûntseach eigendom fan de provinsje om t de provinsje te min jild hie waard it eilân yn ferkocht en fan oant wie it yn it besit fan de famylje stachouwer yn waard it kocht troch john eric banck dy t in nije waaddyk oanlei en helm plante tsjin it stosân underwilens wie skiermûntseach yn in gritenij wurden yn waard it in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke yn waard it eilân ferkocht oan de dútske greve hartwig arthur von bernstorff wehningen dy t der nullebeammen plante as produksjebosk nei de twadde wrâldkriich is it as fijannich kaptaal oan nederlân kaam greve bechtold eugen von bernstorff hat yn noch besocht it eilân werom te krijen mar moast it yn dwaan mei in skeafergoeding fan mar dútske marken de wassermann is in meter lange bunker noardeast fan it doarp de boude marineflakbatterie bunker wie part fan de atlantikwall in ferdigeningsliny fan de dútsers yn de twadde wrâldkriich op skiermûntseach wurdt in dialekt fan it frysk sprutsen it skiermûntseagersk frysk wykt sa n soad ôf fan de fêstewâldialekten dat oare friezen it net maklik ferstean kinne troch tanimmende ynfloeden fan bûtenút ûnder oare fan it toerisme waard it dialekt stadichoan ferkrongen troch it frysk en it nederlânsk op it heden binne der noch mar in hûndert minsken dy t it dialekt praten kinne hja neame har eilân lytje pole dat letterlik betsjut lytse poalle lyts stikje grûn om pinkster hinne wurdt kallemoai fierd in feest dat allinnich noch op skiermûntseach foarkomt op en om desimber wurdt klozem fierd begjin juny fynt op skiermûntseach elts jier it muzyk en sangfestival skiermûntseach plak organisearre troch de organisaasje fan muzykferienings yn fryslân shorttrack is in groepstart foarm fan it reedriden der wurdt riden op in ovale baan fan meter lang meast mei fan oant dielnimmers tagelyk letterlik betsjut de namme koartebaan mar it is net deselde sport as it koartebaanriden shorttrack is ûntstien yn noard amearika dêr t in groepsstart by it reedriden wenst wie sa waarden de baanrydnûmers op de olympyske winterspullen fan yn lake placid ek op dy wize ôfwurke wat de dielnimmers út de rest fan de wrâld net wend wienen om t kompetysjes faak binnen hâlden waarden wat yn dy tiid betsjutte dat de baan lytser waard as bûten hat shorttrack in oare ûntwikkeling trochmakke as it baanriden om t de measte binnenbanen iishockeybanen wienen is dat de standert wurden sûnt heart shorttrack ta de international skating union dy t der sûnt wrâldkampioenskippen yn hâldt sûnt is it in fêst ûnderdiel op de olympyske winterspullen in oerienkomst dy t it shortrack hat mei it koartebaanriden sa t we dat yn nederlân en benammen yn fryslân kenne is dat de toernoaien neffens in ôffalsysteem ôfwurke wurde tiden en rekôrs telle folle minder as by it langebaanriden dêrtroch binne it mear taktyk en akrobatyk dy t by shorttrack om e hoeke komme de standertbaan is de iishockeybaan fan by meter de muorren fan de hal wurdt sêft beklaaid en de dielnimmers hawwe beskermjende klean en helmen dat moat ek om t de bochten skerp binne en de faasje wol oant km oere oprinne kin om t der in soad bochten nommen wurde moatte brûke de dielnimmers redens mei izers dy t nei lofts set binne nei de binnenkant fan de bocht yn it waarme súd amearika is de lêste tsientallen jierren in simmerske fariant ûntwikkele skeelerje op de koarte baan njonkenlytsen ek yn noard amearika tige populêr it stedsk ek wol stedfrysk of ferkeard stavere stedsfrysk neamd stedsk stadsfrys is de bekoepeljende beneaming foar de hollânsk fryske mingdialekten dy t sprutsen wurde yn sân stêden ljouwert snits frjentsjer harns boalsert dokkum en starum en de twa doarpen it hearrenfean en kollum yn e provinsje fryslân de stedske dialekten steane tichter by it nederlânsk as by it frysk en de namme stedfrysk is dan ek misliedend om t it giet om hollânske en net om fryske dialekten tradisjoneel wurde as stedske dialekten beskôge it ljouwertersk liwwadders snitsersk snekers frjentsjertersk franekers harnzersk harlingers boalsertersk blswadders dokkumersk dkkumers en starumersk stavers dy dialekten wurde allegear yn plakken sprutsen dy t stedsrjochten hawwe dêrfandinne de beneamings stedsk en stedfrysk fierders binne der dan ek noch de dialekten fan e flekke it hearrenfean it feanstersk en fan it doarp kollum it kollumersk net te betiizjen mei it pompstersk fan kollumerpomp of mei it kollumerlânsk dat nedersaksyske dialekten binne dy beide taalfoarmen binne lang negearre yn beskriuwings fan it stedsk mar wurde der no almeast wol ta rekkene ek al wurde se net sprutsen yn in stêd inkeld wurde ek it amelânsk fan it amelân en it midslânsk fan it sintrale diel fan skylge wol oanmurken foar stedske dialekten ut in yngeand ûndersyk dat yn ferrjochte is troch mathilde jansen in taalkundige dy t ferbûn is oan it meertens ynstitút is lykwols bleken dat de stedske dialekten en dizze beide eilândialekten dúdlik faninoar ferskille ek al binne se allegear ûntstien út in ferminging fan hollânsk en frysk neffens de tradisjonele teory is it stedsk ûntstien yn e jierren nei doe t hartoch albrecht fan saksen yn fryslân de macht grypte en foar syn regear in grut tal útlânske amtners oanloek benammentlik út hollân wei dy amtners setten har nei wenjen yn e fryske stêden en brochten dêr sa harren eigen taal it hollânsk dat him troch de ynfloed fan it frysk meitiid ta it stedsk ûntjûn hawwe soe dizze teory giet dus út fan in troch it frysk beynfloede fuortsetting fan it sechstjinde iuwske hollânsk nei de machtsoername troch albrecht fan saksen waard it frysk as bestjoerstaal ferfongen troch it hollânsk in oare teory oer it ûntstean fan it stedsk borduerret dêrop fuort en hâldt út dat de boargerij yn e fryske stêden doe besocht de nije taal oer te nimmen fanwegen de hegere status dy t dy hie mar dêrby it hollânsk ferbastere ta it stedsk neffens dizze teory soe it stedsk dus gjin ferfryske taal fan hollanners mar in ferhollânske taal fan friezen wêze de wichtichste oanhinger fan dat idee wie de taalkundige g g kloeke dy t syn teory oan it begjin fan e tweintichste iuw omskreau as hollands in friese mond mei oare wurden it breklik sprutsen hollânsk fan friezen no foel it mei dy breklikens wol wat ta want safolle ferskilt it stedsk net fan e dialekten dy t foarhinne yn noardlik hollân sprutsen waarden der is noch in oare fariant fan dizze teory de frisist godard gosses in tiidgenoat fan kloeke besocht en toan oan dat it stedfrysk eins in soarte fan frysk wie hy woe hawwe dat ynwenners fan e fryske stêden nea opholden wiene mei frysk te praten en dat de hollânske wurdskat fan it stedsk ûntstien wie troch massale ûntliening undersikers as reitze jonkman en arjen versloot geane der hjoed de dei lykwols fan út dat it stedsk benammen troch keaplju yn fryslân yntrodusearre is yn dy tiid ear t der in nederlânske standerttaal ûntstie gou it hollânsk nammentlik as lingua franca foar de hannel tusken de ûnderskate nederlânske gewesten troch eigen ûntjouwings en lettere ynfloeden fan it frysk en it standertnederlânsk soene de stedske dialekten har neffens jonkman en versloot ta har tsjintwurdige foarmen ûntjûn hawwe taalkundige pieter duijff oan e oare kant sleat him yn noch oan by de tradisjonele amtnersteory it liek him de iennichste útlis foar it feit dat it stedsk net yn e stêden warkum drylts sleat en hylpen en likemin yn e gruttere doarpen sprutsen waard wat yndie logysk wêze soe as de taal troch keaplju yn fryslân brocht wie want yn alle gruttere plakken waard hannel dreaun allinnich de wichtichste plakken wiene lykwols bestjoersstintra en inkeld dêr soe him dus in útlânske amtnerij fêstige hawwe as dat sa is bliuwt fansels wol de fraach wêrom t it lytse starum dan in stedsk dialekt hat der wurdt trouwens wolris tocht dat it starumersk minder âld is as de oare stedske dialekten út e stêden fan e doarpsdialekten fan kollum en it hearrenfean is dat mei wissichheid bekend yn elts gefal moat it stedsk fierhinne yn e sechstjinde iuw mei mooglik noch in diel fan e santjinde iuw derby ûntstien wêze om t der gjin skreaune boarnen út dy tiid oerlevere binne is lykwols dreech te sizzen hoe t it stedsk út e begjintiid der krekt útsjoen hat ek is ûndúdlik hokker hollânske dialekten oft krekt oan it stedsk te n grûnslach lein hawwe guon taalkundigen tinke op grûn fan taalferliking sels oan in brabânske ynfloed it âldste oerlevere stedsk is in tekst yn it ljouwertersk dy t datearret út de skriuwer anne jeltema beskriuwt dêryn hoe t it doedestiden om en ta gie mei it keapjen en fersoargjen fan slachtfee hjirûnder in fragmint de andere daagsavens zude het beest slagt wudde en ik hat bedongen dat de boer t teugen die tied zude opbringe laate ik gong dan de avens want zien ik wilder niet om flouwe metten halve bok na bed toe en sliep de morgens wat langer as ik anders wend waar ten minsten eer wij op kwammen wudder schrikkelijk oppe deur klopt en dat waar just de keerel mette koe ik kennet jou niet half zegge hoe blied dat ik waar k hadde uit voorzorg en dikkop klaar zet dar wij ris helder van proefden wij bonnen de koe anne leuning van mien stoepe vast en dat ston ken ikje zegge vooren keuning ik gong fluitende en zingende na mien wief toe die nog op bed lag om hoor dat nijs te bringen en vroeg hoor met ien of ze het beest niet ris zien zude zij begon te zugten en zei op die wieze gaat de heele week weer na sinjeur oant djip yn e achttjinde iuw waard it stedsk beskôge as in foarm fan it nederlânsk dy t moai binnen de folle bredere sprektaalnoarm fan dy tiid lei it stedsk wie fansels wol in dúdlik regionaal kleure fariant fan e nederlânske standerttaal mar waard net beskôge as in ôfwikend dialekt sadwaande hie it stedsk as it nederlânsk sa t dat yn fryslân sprutsen waard iuwenlang in folle hegere maatskiplike status as it frysk dat nei in sprektaaltsje op it plattelân wurden wie pas nei doe t men regionale wurdfoarmen út e standerttaal begûn te wjudzjen en dêrnjonken it ûnderwiis en de ferkearsferbinings ferbettere waarden begûn men it stedsk as in dialekt te beskôgjen en dialekten sa fûn men doedestiden wiene breklike taalfarianten dy t útrûge wurde moasten it stedsk wist lykwols oant de ein fan e njoggentjinde iuw noch syn relatyf hege status as taal fan e stedske boargerij en de fryske adel te behâlden sûnt hat it frysk krekt wer in hegere status krigen wylst it stedsk ta de taal fan it sljochtwei stedsfolk wurden is en de hegere klassen oergien binne op it nederlânsk yn is by de fryske akademy it boek wurdlisten fan e fryske stedsdialekten ferskynd fan e hân fan taalkundige pieter duijff dêryn wurde ferlykjende wurdlisten jûn fan e sân dialekten fan e stêden besteande út sa n grûnwurden oan it kollumersk en it feanstersk wurdt dêryn lykwols gjin oandacht bestege fan it ljouwertersk ferskynde yn ek by de fryske akademy it woardeboek fan ut leewarders en yn kaam fan it harnzersk by de feriening ald harns in wurdboek út ûnder de titel harlinges mien taaltsje van pienehasses tot gatsjepanne fan e oare stedske dialekten binne oant op t heden noch gjin wurdboeken gearstald de stedske dialekten wurde hjoed de dei yn fryslân sprutsen troch in oansjenlik diel fan e befolking as de gegevens dy t yn de bosatlas van fryslân per gemeente jûn wurde oangeande ynwenners en har memmetalen omrekkene wurde nei de hiele provinsje komt men út op stedsksprekkers yn fryslân dus ôfrûne omtrint lju dat komt del op sa n fan e ynwenners fan e provinsje mei noch likernôch stedsktaligen om utens komt it totaal oantal sprekkers dan op likernôch út fierwei it grutste stedske dialekt is it ljouwertersk mei rom sprekkers it feanstersk fan it hearrenfean liket yn e rin fan e tweintichste iuw útstoarn te wêzen de grammatika fan it stedsk krûpt bytiden dy fan it frysk ticht oan it is min nei te gean ynhoefier t it dêrby giet om ûntliening oan it frysk en ynhoefier t de stedske ferskynsels yn e sechstjinde iuw foarkamen yn e hollânske dialekten wêrfan t guon lykas it westfrysk it wetterlânsk en it saansk doe noch dúdlike spoaren fan in frysk substraat beholden hiene de opfallende ôfwêzichheid fan in foarheaksel op ôfslutende mulwurden is sa n ferskynsel ek de tiidwurdsfolchoarder dy t it stedsk oanhâldt is deselde as dy fan it frysk yn dit gefal liket it ûnwierskynlik dat dit troch ûntliening út it frysk oernommen is sadwaande giet it hjir wierskynlik om in oarspronklik stedsk elemint de meartalsfoarming slút ek by it frysk oan skip skippen skip skippen behâldt deselde klank oars as yn it nederlânsk schip schepen de ferlytsingsfoarmen binne behalven yn it starumersk ek deselde as yn it frysk fierders hat it stedsk op it mêd fan e persoanlike foarnamwurden yn e de persoan inkeltal de foarm dou do ned jij en de hoflikheidsfoarm jou jo ned u starumersk do en jo by ferbûging fan it tiidwurd brûkt it stedsk krekt as it frysk de yn it nederlânsk folslein ûnbekende sto foarm hest dat wel sien ju hast dat wol sjoen ju ned heb je dat wel gezien jôh wat stavering oangiet lykje de stedske dialekten mear op it frysk as op it nederlânsk mei diakrityske tekens op e lûden lykas ê ô en ú de û komt lykwols net foar foar de u û fan rûch skriuwt it stedsk altyd fan oe lykas yn koek koeke de twaklank u oe fan goed wurdt dan ta ûnderskie skreaun as oë lykas yn koël koel de i i fan bite wurdt krekt as yn it frysk yn sletten wurdlidden skreaun as y en yn iepen wurdlidden as i lykas yn tyd tiden tiid tiden de kombinaasje ie is reservearre foar de twaklank i fan stien lykas yn lief leaf de y koarte ú fan tút wurdt lykwols altyd mei in skerpteken skreaun ek yn iepen wurdlidden lykas yn krúmele krommelje ek de klanklear fan it stedsk komt mear oerien mei dy fan it frysk as mei dy fan it nederlânsk sa komme yn it stedsk krekt as yn frysk de v en z nea oan it begjin fan in wurd foar ek makket it stedsk krekt as it frysk ûnderskie tusken o fan hok en de o o fan bok in ferskil dat yn it nederlânsk frijwol net mear ûnderkend wurdt yn it stedsk is dit ûnderskie lykwols net beheind ta de útspraak lykas yn it frysk mar komt it ek yn e stavering ta utering wurdt skreaun as lykas yn krf koer wylst o skreaun wurdt as o lykas yn koffer koffer teffens hat it stedsk krekt as it frysk de konsonantekluster sk sk fan skoalle op plakken dêr t it nederlânsk sx sch fan school hat it stedsk dielt fierders mei it frysk de hurde fan goed wylst dy him yn it nederlânsk inkeld yn ingelske lienwurden oppenearret yn it harnzersk it boalsertersk en it starumersk komt ek de y lange ú fan drúf foar dy t skreaun wurdt as úú lykas yn húús hûs it starumersk hat dêrnjonken ek noch de letter dy t stiet foar de u fan put of foar de eu fan deun bygelyks yn wurden as brre boarre en fle fôle fierders komme yn it stedsk deselde ôfgeande twalûden foar as yn it frysk dy t yn it nederlânsk net besteane lykas yn sear sear i lykas yn lief leaf o lykas yn noat noat en u lykas yn roët ruot ek beskikt it stedsk krekt as it frysk oer nasale lûden bygelyks de nasale lange a lykas yn daanse dûnsje de nasale lange ê lykas yn wênse winskje de nasale lange i fan pit lykas yn prns prins en dnsdach tiisdei en it nasale ôfgeande twalûd oa o lykas yn doanse dûnsje de lêste trije foarbylden binne trouwens fan lûden dy t yn it standertfrysk no krekt net nasalisearre wurde kinne hoewol t it stedsk op hast alle oare terreinen mear op it frysk liket as op it nederlânsk is de wurdskat fan it stedsk yn hege mjitte fan nederlânsk of alteast hollânsk komôf sadwaande kin in nederlânsksprekker mei wat goede wil it stedsk wol neikomme wylst er fan it frysk nei alle gedachten net folle ferstean sil de ûnderskate stedske dialekten ferskille ûnderling mar se hawwe in grut part fan e wurdskat gemien hoewol t it liket as soe dy fierhinne út nederlânske en fryske wurden bestean wize wurden as seun soan teugen tsjin sundach snein en kurt koart derop dat der njonken dy beide talen noch in trêde boarne bestien hat nammentlik de sechtsjinde iuwske hollânske dialekten dy t foar t neist fierwei it grutste part fan e wurdskat fan it stedsk levere hawwe nettsjinsteande it hollânske karakter fan e stedske wurdskat komme der ek wurden yn foar dy t dúdlik fan frysk komôf binne lykas hammer hammer dêr t it hollânsk hamer hat en tuskenfoarmen lykas joeke jûkje foar it hollânske jeuken teffens binne der typysk fryske wurden dy t yn it nederlânsk of hollânsk hielendal net of net yn dy foarm besteane dêrby giet it almeast om wurden út e húslike sfear lykas yn it starumersk heit en mem heit en mem ned vader en moeder of pa en ma of om wurden út e frysktalich bleaune lânbouterminology lykas jaar jaar ned uier en jarre jarre ned gier mar ek ferskate útdrukkings lykas met sin doën mei sin dwaan ned met opzet doen gyn ferlet fan hewwe gjin ferlet fan hawwe ned geen behoefte aan hebben en gyn nocht an hewwe gjin nocht oan hawwe ned geen zin in hebben binne ôfkomstich út it frysk oare ferskillen mei it moderne nederlânsk binne werom te fieren op e steat fan it sechstjinde iuwske hollânsk sa binne stedske foarmen as lêge lizze ned leggen dêrút fuortkommen en ek wurden as farndel fearn ned kwart dy t ûnderwilens út e nederlânske standerttaal weiwurden binne mei it frysk hat it stedsk ek ferskate lienwurden út it frânsk oernommen dy t net yn it nederlânsk foarkomme dy ûntliening is nei alle gedachten wol fia it nederlânsk ferrûn mar yn dy taal moatte it moadewurden west hawwe dy t neitiid wer ferdwûn binne foarbylden binne aveseare avensearje ned opschieten dat tebekgiet op it frânske avancer foarútgean koese koese ned slapen fan coucher lizze en yn it harnzersk sjantere seure ned zeuren fan chanter sjonge mei t der tsjintwurdich yn e stêden mear nederlânsk sprutsen wurdt skoot it stedsk stadichoan fierder yn e rjochting fan dy taal op sa fernederlânskje guon wurden liwwadders ljouwertersk wurdt bygelyks leewarders fierders feroaret de tiidwurdsfolchoarder fan e fryske sien late sjen litte nei de nederlânske late sien laten zien in ferskynsel dat him trouwens ek yn it frysk foardocht wim duisenberg it hearrenfean july faucon frankryk july folút willem frederik duisenberg ekonoom en bankier is berne op it hearrenfean op july wim duisenberg wie de earste presidint fan de jeropeeske sintrale bank en ien fan de driuwende krêften efter de ynfiering fan de euro hy brocht syn jonge jierren troch yn akkrum dêr t syn âlders in bakkerij hienen hy folge de h b s op it hearrenfean en gie op syn e nei ryksuniversiteit grins dêr t er ekonomy studearre duisenberg wie fan oant professor yn de makro ekonomy oan de universiteit fan amsterdam en fan oant minister fan finânsjes yn it kabinet den uyl yn siet hy út namme fan de pvda yn de twadde keamer mar naam dêr ôfskied om bestjoersfoarsitter te wurden fan rabobank nederlân fan oant wie duisenberg presidint fan de nederlânske bank dêrnei waard hy aktyf yn de emu yn waard hy de earste presidint fan de jeropeeske sintrale bank mei de frânsman christian noyer as fise presidint hy soe dy funksje yn earste ynstânsje op july op syn e jierdei dellizze syn opfolger jean claude trichet wie yn frankryk yn opspraak rekke en earst neidat in ûndersyk nei syn hanneljen by de teloargong fan de bank credit lyonnais troch de frânske jústysje ôfrûne wie koe duisenberg op novimber syn funksje oerjaan op maart waard yn it sintrum fan it hearrenfean in brûnzen byld fan duisenberg pleatst muorrekeatsen is in foarm fan keatsen dêr t in bal mei de hân of de fûst sûnder earst de grûn te reitsjen by tsjin in muorre slein wurde moat doel is om de bal sa te slaan dat de tsjinstander de bal dêrnei net jildich retoernearje kin muorrekeatsen wurdt sawol binnen as bûtendoar spile der binne yn it muorrekeatsen ferskate farianten de meast spile dêrfan binne de farianten dy t ûntliend binne oan it tradisjonele ierske one wall handball yn frankryk mar benammen ek yn spanje en itaalje besteane in tal farianten dy t in mjuks binne fan it muorrekeatsen en it plein en fjildkeatsen by de farianten dy t tsjintwurdich yn amearika spile wurde wêrby t ôfhinklik fan de akkommodaasje ien trije of fjouwer muorren brûkt wurde binne de banen lytser x foet as earder it gefal wie x foet ek yn ierlân binne de lytsere banen om finansjele redenen mear en mear yn swang rekke by it muorrekeatsen wurde tsjintwurdich rubberen ballen brûkt de frontmuorre is meter breed en meter heech it spylfjild is lykas de muorre meter breed en is meter lang der wurdt spile op in hurde ûndergrûn behalve de sydlinen en de efterline wurdt parallel oan de muorre op fan de muorre in line oanbrocht dy t de koarte line neamd wurdt healwei de efterline en de koarte line wurdt de opslachmarkearing oanbrocht yn de foarm fan in ûnderbrutsen line de romte tusken de koarte line en de opslach markearing wurdt de opslachsône neamd de romte tusken de koarte line en de efterline is de perksône muorrekeatsen wurdt gewoanwei ien tsjin ien of twa tsjin twa spile it is de bedoeling de bal mei de hân of fûst fanút de opslachsône fia de muorre yn de perksône te bringen de tsjinpartij moat dan besykje de bal far de twadde stuit op e nij tsjin de muorre te slaan wêrnei t de bal wer yn it spylfjild stuitsje moat en sa fierder as ien fan beide partijen der net yn slagget in jildige bal te slaan dan is de relly troch de tsjinstanner wûn oars as by it frysk spul is it ferplichte de opslach yn stilstand yn it opslachfak te begjinnen de bal wurdt mei de hân of fûst opslein neidat de opslagger de bal ien kear yn de opslachsône stuitsje litten hat neidat de bal slein is moat er fia de muorre werom komme yn de perksône spylfjild fter de koarte line de opslagger mei pas oer de koarte line komme as de bal fan de muorre werom komt en de koarte line foarby is as de opslagger it punt ferliest giet de opslach oer nei de tsjinpartij de opslach ferrint gelyk as by ien tsjin ien mei in pear oanfollingen foar de wedstriid moat in dûbel partoer oanjaan wa t de earste opslach fersoarget fan dat partoer begjint de earste opslagger de hiele wedstriid as earste yn in opslachbeurt op te slaan as de earste opslagger in relly ferliest dan nimt de twadde de opslach oer as dy ek in relly ferliest dan giet de opslach nei de tsjinpartij yn de earste opslachbeurt yn in set komt allinne de earste opslagger oan bar as der opslein wurdt by it dûbeljen dan moat de maat fan de opslagger him bûten it spylfjild opstelle mei ien foet links en ien foet rjochts fan de opslachmarkearing hy mei it fjild pas ynkomme as de opsleine bal fan de muorre weromkommend him foarby is de ûntfangende party moat him efter de opslachmarkearing opstelle en mei dy net passearje foardat in opsleine bal fan de muorre weromkommend de koarte line foarby is de ûntfanger mei de bal yn e flecht of nei ien stuit werom slaan der wurdt lykas earder by follybal telt neffens it opslach punt systeem der moatte twa sets wûn wurde om in wedstriid te winnen in set rint oant punten as dat nedich is wurdt der in beskiedende tredde set spile oant punten op iendeiske toernoaien wurdt gauris om set spile it tal te spyljen punten hinget dan âf fan de beskikberens fan baantiid of punten by ien tsjin ien de spiler dy t de tos wint begjint as earste mei de opslach yn it earste earst de oare spiler begjint yn it twadde earst mei de opslach as der in tredde beslissend earst nedich is dan begjint dy spiler mei de opslach dy t yn de earste twa earsten de measte punten makke hat as beide spilers yn de earste beide earsten likefolle punten makke hawwe dan wurdt der opnij tost om út te meitsjen wa t as earste opslaan mei by it dûbeljen mei it partoer dat de tos wint yn de earste set beslisse as se begjinne wolle mei opslaan of earst ûntfange wolle yn de twadde set beslist it partoer dat de earste set ferlern hat of se begjinne wolle mei opslaan of dat oan de tsjinpartij oerlitte as der in tredde set nedich is dan is de kar oan it partoer dat yn de earste beide earsten de measte punten helle hat hawwe beide partoeren likefolle punten helle dan komt der in nije tos om út te meitsjen hokker partoer de kar hat de bal dy t brûkt wurdt is by it spyljen fan de muorre fariant meast in lytse sawat massive en dus hurde rubberen bal by de trije en ien muorre farianten wurdt meastentiids in gruttere lichtere rubberen bal brûkt de saneamde big blue it amerikaanske keatsbûn hat by kampioenskippen yn de ien muorre fariant oant fêsthâlden oan it spyljen mei de lytse bal omdat op ynternasjonale toernoaien frijwol allinne mei de grutte bal spile wurdt binne der sûnt aparte amerikaanske kampioenskippen mei de big blue de ieren brûke yn guon toernoaien boppedat noch in hurde tradisjonele bal makke fan koark wol en lear by it spyljen mei de lytse bal wurde sêfte learen wanten brûkt en is it dragen fan eachbeskerming ferplicht de iepen kampioenskippen fan de usha united states handball association is it jierlikse hichtepunt op de wedstriidaginda de wedstriid wurdt yn ferskate klassen hâlden sûnt waard dit barren hast jier yn de klassike ienmuorre fariant by it ien tsjin ien oerhearske troch joe durso hy wûn mar leafst kear wie kear ferliezend finalist en helle boppedat nochris kear de heale finale by it dûbeljen wûn hy tegearre mei albert apuzzi kear de haadpriis en ien kear mei yuber pee wee castro durso is noch altyd aktyf yn it inkelspul is john rookie wright meast koartwei rookie neamd sûnt it midden fan de er jierren de ûnbetwiste topper fan âlds waard de ien muorre fariant in soad spile yn ierlân fanwege it kâlde en wiete klimaat waarden dêr mear en mear keatsbanen oerdekt en foarsjoen fan syd en eftermuorren wêrtroch de saneamde handball alley s ûntstien binne yn ierlân wurde sûnt wer nasjonale kampioenskippen yn de ien muorre fariant organisearre troch it iersk keatsbûn ek guon oare keatsbûnen yn jeropa sjogge yn it ien muorrekeatsen in foarm dy t gaadlik is om bûten it reguliere keatsseisoen te spyljen en him goed lient foar ynternasjonale kompetysje sa wie der yn in earste moeting tusken jonge keatsers út nederlân belgje frankryk en itaalje dêr t it spultsje spile waard en spylje de ieren en de basken sûnt jierliks yn in sportyf treffen ek de ien muorre fariant de italianen hawwe yn foar it earst in nasjonaal kampioenskip organisearre yn waard dit evenemint útwreide mei in iepen italiaansk kampioenskip dêr t ek teams út ierlân en frankryk meidielnamen oan de twadde ferzje fan de iepen italiaanske kampioenskippen namen yn teams út lannen diel yn krigen de iepen italiaanske kampioenskippen in ferfolch ûnder de namme one wall federation cup oan de earste ferzje fan dizze cup diene op en novimber lannen mei yn it hearetoernoai en yn it frouljustoernoai lykas de beide ferzjes fan it iepen italiaansk kampioenskip waard it earste toernoai hâlden yn nizza monferrato yn de maaitiid fan hawwe de basken foar it earst baskyske kampioenskippen hâlden lykas de e ferzje yn oktober gie de winst nei egoitz amantegi yn londen rint sûnt in skoalleprojekt opsetten troch fertsjintwurdigers fan de eton fives en rugby fives organisaasjes wêrby it spul yntrodusearre is by in lytse tûzen learlingen fan iepenbiere skoallen yn july waarden yn londen de earste britske kampioenskippen foar manlju en froulju hâlden de muorrekeatsers binne feriene in england handball en oer it algemien rojaal fertjintwurdige op ynternasjonale toernoaien yn noard frankryk keatse beoefeners fan it jeu de paume winterdeis op in tal ien muorre banen yn hautmont hasnon le uesnoy maubeuge en solre le château de frânske muorrekeatsers wûnen yn septimber yn it flaamske buizingen it europeesk kampioenskip fan de cjib yn belchje wie al langer in tradysje yn it muorrekeatsen mar oant waard dêr benammen in eigen fariant spile mei yngong fan it seisoen sette de belgen folop yn op de ynternasjonale fariant wêrby de kommende jierren belgyske banen omboud wurde nei banen mei de ynternasjonale ôfmjittings it belgysk keatsbûn sil dêr fia in skoalleprogramma it muorrekeatsen promote yn fryslân dêr t de knkb it muorrekeatsen as twadde fariant omearme hat binne ein yn de sporthal fan tsjummearum in twatal ien muorre banen oanlein en yn oktober fjouwer yn sporthal de trije yn frjentsjer oare plakken mei muorrekeatsfasiliteiten binne jirnsum en minibanen bûtenbaan op sportpark de bining kimswert easterein marssum bûtenbaan en ljouwert bûtenbaan op sonnenborgh de knkb biedt har leden yn it winterskoft in folslein programma oan mei trainingen toernoaien en kompetysje op july is yn jirnsum de earste muorrekeatsferiening oprjochte mkf de wide stege de oarspronklike bewenners fan meksiko en de lannen súdlik dêrfan spilen al iuwen foardat europeanen dêr foet oan lân setten in muorrekeatsfoarm rebote a mano con pelota dura dy t wat materiaal en fjildôfmjittings oangiet in soad oerienkomsten hawwe mei it ierske spul omdat se dêr folle earder as yn europa beskikten oer rubber koe it spul him dêr earder ûntwikkelje rebote a mano is in foarm fan ien muorrekeatsen dy t spile wurdt op in gravel eftige ûndergrûn de frijwat hurde bal wurdt mei gewoane wurkwanten oan tsjin de muorre slein it spul wurdt regulearre troch de federacin mexicana de juegos y deportes autctonos y tradicionales a c dy t jierliks in meksikaansk kampioenskip organisearret fierder is it in demonstraasjesport dy t meast yn kombinaasje mei oare tradisjonele sporten en spullen ten bêste jûn wurdt yn meksiko is muorrekeatsen lykas yn de feriene steaten ek in bekende foarm fan tiidkoarting in finzenissen de romme oanwêzigens fan hege muorren sil dêr grif mei te krijen hawwe wikipedy hat ek in temaside oer keatsen keatsen is in tige âlde balsport it wurdt somtiden sels de alderâldste balsport neamd der binne dan ek oanwizings dat der jier lyn al keatst waard yn egypte op ikoanen yn de tempel fan osiris yn thebes dy t stamme út foar kristus binne prysters te sjen dy t mei de hân in bal slaan en yn midden amearika binne mear as âlde keatsbanen fûn de âldste dêrfan stamt likernôch út foar kristus ut bylden reliëfs en skilderingen is op te meitsjen dat it keatsen dêr in wichtich plak yn naam yn de kultuer yn meksiko wurdt yn de steaten rûn zacatecas op sa n banen noch altyd in foarm fan muorrekeatsen spile yn europa hat aleksander de grutte f kr it keatsspul fan grikelân út ferspraat nei romeinske koloanjes fia de romeinen is it spul fierderop europa ynbrocht yn frankryk wie it jeu de paume om it jier hinne tige populêr sawol by de eallju as by it gewoane folk midsiuwske boarnen beskriuwe it spul sa it spul bestiet út it ûntfangen fan de bal en it werom slaan mei de iepen hân it waard earst mei de bleate hân spile letter mei in want en wer letter bûn men stof om de hân om de bal mei mear fearkrêft weromslaan te kinnen ut it jeu de paume dat feitelik in soarte fan hântennis wie binne ferskate keatsfarianten ûntstien û o it frysk spul en jeu de pelote spile yn belgje en frankryk ek yn itaalje pallapugno en palla h spanje llargues en sweden prk binne der farianten dy t op it jeu de paume werom te fieren binne om hinne ûntstie út dy foarm mei it langer en grutter wurden fan de want de foarrinner fan it moderne tennis dêrmei begûn ek de kontroverze tusken it spyljen mei de hân en it brûken fan in racket wittenskipper en filosoof erasmus skreau dêr yn dit oer jo switte faaks mear mar it spul is nofliker as it mei de hân spile wurdt hjoed de dei wurdt hjir en dêr wer in miksfoarm fan tennis en keatsen spile teatsen neamd mei it better wurden fan de kwaliteit fan de ballen kaam in de e iuw ek it muorrekeatsen wer yn swang de âldste skriftlike boarne stamt út skotlân kening james i hat neffens dy boarne de heechste priis foar syn ferslaving oan it muorrekeatsen betelle hy hie in keldersrút ticht mitselje litten omdat him dat by it keatsen hindere doe t er trije dagen letter troch de kelders foar moardners flechtsje soe waard er foar it tichtmitsele keldersrút syn ienichste flechtrûte deastutsen fan dy tiid ôf wurdt it muorrekeatsspul yn histoaryske boarnen hieltyd mear neamd benammen út stikken dêr t it keatsen by en sels yn tsjerken ferbean wurdt yn it ierske galway waard yn it keatsen tsjin de stedsmuorren by wet ferbean ierlân hie destiids in soad hannelskontakten mei baskelân dêr t ek doe al it pelota mano spile waard oant hjoed de dei is net dúdlik wa fan beiden it spul by de oar yntrodusearre hat wol is dúdlik dat it ierske emigranten wiene dy t it muorrekeatsen yntrodusearre hawwe yn austraalje súd afrika en amearika yn amearika is it it bêste oanslein dêr wurde trije farianten spile op bûtenbanen it ien en trije muorre keatsen en yn binnen akkomodaasjes it fjouwer muorre keatsen allinne yn new york binne al mear as keatsbanen te finen de keatsers binne dêr feriene yn de us handball association lyk as it tennis ûntstien is út it jeu de paume is it muorrekeatsen evaluearre ta suash en letter racuetball de nijste leat by it muorrekeatsen is fûstbal yn út ferfeling troch útfallen lessen troch studinten út estlân betocht it spul wurdt tsjintwurdich ien tsjin ien yn suashhallen spile mei in tennisbal dy t slein skopt en kopt wurde mei fierder is it ienichste ferskil mei gewoan muorrekeatsen dat de bal kear stuitsje mei ek yn sintraal amearika waard troch de oarspronklike befolking in muorrekeatsfoarm spile dy t wat fjild ôfmjittings en materiaal opfallende oerienkomsten hat mei de ierske foarm rebote a mano con pelota dura letterlik hânkeatse mei in massive bal it spul koe him dêr ûntwikkelje omdat se dêr al earder as yn europa beskikten oer rubberen ballen it spul wurdt noch altyd spile by archeologyske ûndersiken yn meksiko en de lannen súdlik dêrfan binne in pear hûndert banen wer bleatlein in bysûndere ein yn it keatsbyt is peteca it spul is ûntstien yn súd amearika om krekt te wêzen yn brazylje de tupi stam spile it spul wêrby in soarte fan grut útfallen badmintonplûmke mei de hân oer in net of tou spile wurdt by bysûndere gelegenheden peteca betsjut yn it tupi slaan yn brazylje is it spul in de rin fan de tiid regulearre en wurde toernoaien hâlden mei de olympyske spullen fan is it spultsje nei europa oerwaaid yn frankryk en ingelân wurdt it spul noch altyd regulearre spile ek yn dútslân binne kompetysjes mar dêr wurde sterk ôfwikende regels hantearre tsjin ynstee fan inkel of dûbelspul en yn de dútske kompetysje mei der twa kear yn it eigen team oerspile wurde foardat de bal oer it net spile wurdt follybalregels yn nederlân binne út en troch rekreative toernoaien mar is it benammen in fakânsjespultsje foar op de kamping of it strân it meastentiids as typysk fryske sport oantsjutten fryske keatsspul is yn de e iuw troch hollânske dykwurkers op it bilt yn fryslân yntrodusearre de fryske fariant fan it spul wurdt tsjintwurdich op gers spile tusken twa teams fan elk trije spilers de partoeren fral yn it noarden fan de provinsje yn de fryske klaaigebieten is it spul noch hieltyd populêr yn de rest fan fryslân is dat minder oan de ein fan de e iuw binne de earste keatsferienings oprjochte dy t har feriene hawwe yn in twatal keatsbûnen it fryske keatsbûn letter werneamd ta nkb tsjintwurdich knkb en de kristelike tsjinhinger cfk beide bûnen binne yn fusearre de jierlikse hichtepunten yn it frysk spul binne de pc yn frjentsjer en de freulepartij yn wommels behalve op gers wurdt it yn guon doarpen en stêden ek op strjitte en op pleinen spile bekende strjitkeatspartijen binne it lanenkaatsen yn harns en de hoarekakeatspartij yn ljouwert it fryske spul is útsoarte in jeu de paume foarm it fryske spul hat bûten it belgysk frânske jeu de pelote en it spaanske llargues ek in soad oerienkomsten mei palla h dat yn de italjaanske regio toskaanje hjir en dêr noch spile wurdt menameradiel sûnt jannewaris offisjeel frysk nederlânsk menaldumadeel wie in gemeente dy t yn it noardwesten fan e nederlânske provinsje fryslân lei net fier fan ljouwert ôf dizze gemeente hie op april in befolking fan minsken it oerflak bedroech yn totaal km² wêrfan t km² út oerflaktewetter bestie it gemeentehûs fan menameradiel stie yn menaam mar it grutste plak fan e gemeente wie dronryp menameradiel gie op jannewaris op yn e nije fúzjegemeente de waadhoeke menameradiel lei yn it noardwestlike part fan fryslân en hearde foar it meastepart ta de bouhoeke mei útsûndering fan guon doarpen yn it súdeasten fan e gemeente lykas boksum en blessum dy t ûnderdiel fan e greidhoeke foarmen menameradiel waard yn it noarden begrinzge troch de gemeente it bilt yn it westen troch frjentsjerteradiel yn it suden troch littenseradiel yn it easten troch ljouwert en yn it noardeasten troch ljouwerteradiel foar de gemeentlike weryndieling fan waard it yn it noarden begrinzge troch it bilt yn it noardwesten troch barradiel yn westen troch it âlde frjentsjerteradiel yn it súdwesten troch hinnaarderadiel yn it suden troch baarderadiel yn it easten troch ljouwert en yn it noardeasten troch ljouwerteradiel it plattelân fan menameradiel hie in iepen karakter it uterste noardeasten makke diel út fan e saneamde nijlannen de oanslibbe en tusken en ynpoldere klaaigrûnen fan e âlde middelsee mear westlik lei in kwelderwâl fan savelige grûn dy t fan it súdeasten nei it noardwesten troch de gemeente rûn en sm oant m heech is dêrop wiene fanôf inkele iuwen f kr terpen opsmiten dy t letter ta de doarpe rige deinum marsum ingelum en bitgum útwoeksen wiene in twadde kwelderwâl rûn fan dronryp nei menaam en berikt in hichte fan likernôch m menameradiel wettere ôf fia it van harinxmakanaal de menamer feart en de berltsumer feart it van harinxmakanaal rint by dronryp en deinum lâns en snie in lyts súdlik part fan e gemeente ôf fan e rest menameradiel omfieme doarpen it haadplak wie menaam en de oare doarpen yn e gemeente wiene berltsum bitgum bitgummole blessum boksum deinum dronryp ingelum marsum skingen slappeterp en wier it doarp kleaster eanjum wie op jannewaris part fan berltsum wurden en ek de útbuorren tutgum wie opgien yn berltsum fierders hearden ek de buorskippen alsert bessebuorren dyksterhuzen fjouwerhûs franjumbuorren glins hemmemabuorren it hoarslân de kreake ritsumabuorren ritsumasyl en swettehoarne ta menameradiel yn it gebiet fan menameradiel wie al yn e trêde iuw f kr terpbewenning der wiene dan ek in protte argeologyske fynsten dien wêrûnder kremaasjeresten út de romeinske tiid urnen en potten út e iere midsiuwen en yn dronryp in goudskat fan fjirtich muntstikken út e sânde iuw yn e midsiuwen foarme menameradiel de noardeastpunt fan westergoa dêr t de middelsee oergie yn e waadsee yn e tiid om hinne waard dêr de hegedyk oanlein dy t westergoa beskerme tsjin e see oarspronklik hearde menameradiel binnen westergoa ta de frjentsjerter fiifdielen yn e mande mei baarderadiel barradiel frjentsjerteradiel en hinnaarderadiel doe t dat gebiet yn e rin fan e fjirtjinde iuw útinoar foel ûntjoech menameradiel him ta in selsstannige gritenij dy t yn foar it earst yn in histoaryske boarne as sadanich neamd waard mei it tichtslykjen en ynpolderjen fan e middelsee krige menameradiel der eastlik fan e hegedyk de nijlannen by mar it grutste part dêrfan heart hjoed de dei ta de gemeente ljouwert fan e aadlike stinzen en states dêr t menameradiel yn e lette midsiuwen sa ryk oan wie bleau frijwol neat bewarre inkeld it poptaslot yn marsum bestiet noch dat datearret fan omtrint yn e tachtichjierrige oarloch fûn op jannewaris by boksum de nei dat doarp ferneamde slach by boksum plak wêrby t in fryske legerôfdieling ûnder de deenske ofsier steyn maltisten ferslein waarden troch spaanske troepen ûnder juan baptiste de tassis yn e iuwen dêrnei ûntjoech menameradiel him ta in tige wolfarrend gebiet it wie it earste diel fan fryslân dêr t jirpels ferboud waarden wêrmei t ien fan e grutte súksesferhalen fan e fryske klaai begûn saillant detail wie dat it inisjatyf ta jirpelbou nommen waard troch gerniers en boere arbeiders troch de ôfhinklikheid fan e jirpels dy t meitiid ûntstie sloegen plantesykten as de jirpelsykte en ek de lânboukrisis fan yn menameradiel hurd ta de tweintichste iuw brocht mei de meganisaasje fan e lânbou grutte feroarings yn e gemeente de gritenij menameradiel waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke de grutte gemeentlike weryndieling fan gie oan menameradiel foarby om t de gmeente rom boppe de ynwenners siet wat doe as minimum oanholden waard op jannewaris gie menameradiel lykwols by in nije gemeentlike weryndieling yn e mande mei frjentsjerteradiel it bilt en fjouwer doarpen yn noardlik littenseradiel op yn e nije fúzjgemeente de waadhoeke op april hie menameradiel in befolking fan ynwenners de befolkingstichtens bedroech doe minsken de km² op jannewaris wie de befolking fan e gemeente sa oer de ûnderskate doarpen ferspraat de lêste waarnimmend boargemaster fan menameradiel wie sûnt july theunis piersma fan e fnp de gemeenterie fan menameradiel bestie út sitten hjirûnder de ferdieling fan e sitten fan oant de swiete hoannen wie in keunstnersselskip dat fan oant in mingeling fan byldzjende keunst útfierende keunst en literatuer gearstalle keunstnersselskip de swiete hoannen waard begjin oprjochte troch byldzjend keunstners wouter jansen en elmar kuiper as in platfoarm foar har produksjes op it mêd fan optredens en fideoprojeksjes nei in tal moannen sleat filmmakker en komponist marc r kooij him by har oan de trije brochten dreaune optredens dy t opfoelen troch absurdistyske teksten ynteraktive ymprovisaasjes en dwangmjittige rituelen faak ynspirearre troch aktuele foarfallen it selskip krige al gau in wikseljende gearstalling wêrby de trije kearnleden bystien waarden troch maarten brugmans en hedwig terpstra en ferskate pop en jazzmuzikanten dichters en performers de swiete hoannen ûntjoegen har ta in ynterstêdlik selskip mei ôfdielings yn ljouwert grins en amsterdam eleminten út de wrâld fan de popmuzyk en it amusemint fûnen har plak yn de eigensinnige optredens fan de swiete hoannen sa wist it selskip publyksaktiviteiten as bingo en karaoke te yntegrearjen yn har keunstsinnige útspattings wêrmei it ynteraktive karakter fan de optredens noch mear oandikke waard de optredens krigen in modulestruktuer wêrby de optredens opboud waarden út twa oant tsien minuten duorjende ûnderdielen dizze opset soarge foar mear fleksibele programmas en makke it mooglik dat optredens tasnijd wurde koenen op in spesifike omjouwing of in spesifyk tema yn stoarte de swiete hoannen har yn gearwurking mei it farsk oprjochte wyld hynder films op de produksje fan har earste lange spylfilm steunpunt levende doden dy t yn ôfmakke waard yn dizze film op lokaasje yn ljouwert grins en berlyn filme wurdt de wrâld besjoen troch de eagen fan in kwetsber sjeny santich akteurs en figuranten spilen yn dizze produksje mei dizze film wie fan ynfloed op de aktuele performances dialogen ferhaallinen en de digitale filmapparatuer waarden wichtiger lykas de stilearring fan de dekôrs op de sobere sets is it publyk tsjûge fan de akteartalinten fan de partisipanten yn de rin fan is de swiete hoannen tydlik opdoeke novimber makke it selskip in ûnferwachte comeback op it huzumer begraafplak yn ljouwert by it projekt allerzielen alom mei de surrealistyske performance soul scrabble dit optreden waard folge troch de performance robot monster yn de eardere finzenis de blokhúspoarte yn ljouwert yn febrewaris it koartebaanriden is in foarm fan baanriden dêr t de baan mar ien kear riden wurdt al hat it ingelske wurd shorttrack deselde betsjutting it binne dochs twa ferskate foarmen fan reedriden de baan is in dûbele rjochte baan by de froulju m en by de manlju m twa dielnimmers ride tsjin elkoar en besykje twa kear as earste oan te kommen hjirby rydt men de twadde kear de baan werom wedstriden wurde ôfwurke neffens it ôffalsysteem sa t dejinge dy t twa kear wûn hat trochgiet nei de folgende omgong it komt yn de koartebaan oan op in krêfteksploazje mar it hat gjin doel mear krêft te brûken as nedich is om as earste oan te kommen ommers der komme noch mear omgongen en wa t yn it begjin tefolle krêft brûkt hat op it ein net genôch tebek koartebaanriden wurdt al hiel lang dien yn elts gefal al sûnt de e iuw der wie doe al in ferskil mei hjoed om t yn die tiid de baan m lang wie en men oan it ein de oare baan wêr werom gong it begjin fan de skreaune skiednis wie in wedstryd yn yn snits dêr t riden waard om in sulveren tabaksdoaze de earste wedstriid foar froulje dêr t oer skreaun is waard riden op en febrewaris yn ljouwert om in gouden earizer yn de jierren dernei waard der faak riden om prizen fan sulver of goud mar al gau kamen de jildprizen op dermei koenen sommige reedriders yn ien winter in kaptaal fertsjinje fermaarde nammen út de twadde helte fan de e iuw binne adam hurdrider en fokke ruurds kuperus sûnt wurdt it koartebaanriden organisearre troch de knsb dêrmei is der in ein kaam oan it riden om jildprizen it earste nasjonaal kampioenskip waard hâlden op jannewaris yn ryptsjerk mar der kaam gjin kampioen fan om t jolle de jong en marten slager deselde tiid hienen en der noch gjin reglemint wie wat oanjaan koe hoe t der in beslissing komme moast dat de earste kampioen fan nederlân wie thijs klompmaker winner op jannewaris de grutste kampioen ea wie piet de boer dy t âlve kear nederlandsk kampioen waard oare nammen dy t neamd wurde moatte binne dy fan lieuwe de boer en jan ykema by de manlju en fan atje keulen deelstra en anneke zeinstra by de froulju in probleem by de organisaasje fan koartebaanriderij is dat der yn nederlân nei de fernijing fan de baan yn haarlim no gjin ien keunstiisbaan mear is dy t in lang genôch rjocht stik hat foar koartebaan wedstriden om yn jierren sûnder natueriis dochs mear ride te kinnen is de supersprint en meter ynfierd en sûnt ek in spesjaal nk meter yn jierren dat der al natueriis leit is der in gguodlike striid tusken de iisferienings wa t as earste in wedstriid hâlde kin somtiden wurdt dêrby hast letterlik oer iennachtsiis gien ferwerderadiel offisjeel frysk nederlânsk ferwerderadeel wie in gemeente oan de noardkust fan fryslân mei ynwenners april de gemeente besloech km² wêrfan km² wetter de gemeente hie in kustline fan km oan de waadsee ferwerderadiel ûntstie as gritenij yn de fyftjinde iuw it hold op te bestean op jannewaris doe t it opgie yn de nije fúzjegemeente noardeast fryslân ferwerderadiel grinzge oan de noardkant oan it waad yn it easten oan dongeradiel yn it súdeasten oer de dokkumer ie oan dantumadiel en tytsjerksteradiel yn it súdwesten oan ljouwerteradiel en yn it westen oan it bilt haadplak fan de gemeente wie ferwert en de oare plakken yn de gemeente wiene burdaard blije ginnum hallum hegebeintum jannum jislum lichtaard marrum reitsum en wânswert oarspronklik lei ek in part fan it doarp alde leie yn ferwerderadiel en in oar part op it bilt oant it doarp yn it ramt fan de gemeentlike weryndieling fan yn syn gehiel by ljouwerteradiel foege waard in oar earder doarp yn ferwerderadiel wie westernijtsjerk dat yn syn doarpsstatus ferlear en as buorskip oan marrum tafoege waard jannum en in diel fan burdaard leine foarhinne yn de gemeente dantumadiel en kamen pas yn by ferwerderadiel te hearren fierder lei ek in part fan de buorskip bartlehiem yn dizze gemeente oare buorskippen yn de gemeente wiene farebuorren hallumerhoek de ryp en fiifhuzen de gemeente gie op jannewaris oer op in fryske gemeentenamme en fryske plaknammen dêrby waarden yn de gemeentlike basis administraasje de nederlânske troch de fryske toponimen ferfongen ferwerderadiel hie fan de e iuw f kr oant de e iuw nei kr in gebiet fan terpbewenning west yn de e iuw begûn de oanlis fan diken wêrtroch in folle grutter gebiet bewenber waard ferwerderadiel wie yn dy tiid part fan eastergoa en nei t dat opspjalte waard waard it in part fan de noardlike njoggen fan ôf waard der skreaun fan grytmannen mar pas yn de e iuw waarden de dielen selsstannich en waard ferwerderadiel in gritenij oant dy tiid wie ek it amelân part fan ferwerderadiel mar yn waard it eilân selsstannich der bleaune al tsjerklike bannen en ek wie der oant yn de e iuw yn ferwerderadiel noch in fear nei it eilân de gritenij ferwerderadiel waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke by de gemeentlike weryndieling fan kamen jannum en it súdlike part fan burdaard by ferwerderadiel wylst de súdwestlike útherne dêr t in part fan alde leie yn lei nei ljouwerteradiel gie op jannewaris waard ferwerderadiel opheft en giet it yn e mande mei dongeradiel en kollumerlân op yn e nije gemeente noardeast fryslân de gemeenteried fan ferwerderadeel bestie út sitten hjirûnder de gearstalling fan de rie sûnt bantegea bantega is in doarp yn de gemeente de fryske marren earder yn lemsterlân mei ynwenners jannewaris mar fan de huzen stean yn de buorren op it begraafplak stiet in klokkestoel bantegea is it jongste doarp fan lemsterlân nei de twadde wrâldkriich krige de buorskip ychtenpolder de doarpstatus en waard bantegea die namme is ôflaat fan it plak bandt dat yn it ferline fuortspield waard troch de sudersee oan de oare kant hat it doarp in tige âlde skiednis in archeologyske fynst jout oan dat yn it tiidrek foar kristus jagers wolris in kampemint hân hawwe op it plak dêr t no bantegea leit it sosjaal kultureel sintrum fan it doarp hjit de pomp de wetterpomp wie earder yn it doarp it sintrale plak dêr t men inoar trof it sit yn it gebou fan de eardere kristlike skoalle dy t yn mei de iepenbiere skoalle fusearre en yn in nij gebou de reinbôge kaam yn hat der in grutte ferbouwing west yn it gebou sit ek pjutteboartersplak t brechje der binne seis buertferienings otterwei middenwei noard middenwei súd bandsleat kooisleat wijmawei en de kolk de oranjeferiening organisearret keninginnedei en de doarpsdei yn juny yn de simmer wurdt de jierlikse autocross organisearre oan de bandsleat sit berneboartersparadys bal lorig der is alle jierren in doarpsfeest om it jier wurdt der in oldtimerdei hâlden bânsleat breedskar broekenwei bûtendyksfjild gritenijdyk heksleat jachtkamp klynsmafeart koaisleat master wijmawei middenwei otterwei ringfeart skoatterdyk skoatteruterdiken skoattersyl woarstsleat jitiizer is in frysktalige popgroep fan sint nyk de groep makket harren eigen sjenre fan rock muzyk de saneamde tongercore by it grutte publyk is de groep foaral bekend as dy lju mei dy fryske flagge broeken oer de brêge links en trije minuten foar healwei fiven binne nammen wêrûnder jitiizer ek optredens jout de groep is augustus begûn der waard keazen om yn it frysk te sjongen yn behelle de groep it tredde plak by de lytse priis fan snits yn waard de earste demo fan de groep opnaam hjir is der ol yn krige it in ferfolch troch in yn eigen behear produsearre earst kompakt skiif fryske tonger core yn waard de sjonger fan dat stuit martin van der vlugt nei in mieningsferskil oer de muzikale kar yn goed oerlis ferfong troch reade hendrik boonstra in jier letter kaam de twadde kompaktskiif fan jitiizer út skop kont dy t neifolging krige mei kup d hjir is der ol alles út e kast en de nije friezen al dizze kompaktskiven waarden yn eigen behear útbrocht njonken har eigen optredens hat de groep ek meidien oan ferskate muzyktoers en oare muzykprojekten sûnt spilet jitiizer op in grut ferskaat oan eveneminten yn nederlân en boude de groep in reputaasje op as in wiere liveband jitiizer hat ea trettjin optredens op ien dei dien de band stie yn it foarprogram fan ûnder oare de band zonder banaan de heideroosjes jovink en de voederbietels en de toy dolls yn wie de groep foar in koart trip nei new york yn binne der tariedings makke foar optredens yn dútslân ingelân en bonêre op oktober waard dúdlik dat de groep yn ophâlde soe te bestean op novimber fan dat jier soe yn sint nyk it lêste optreden jûn wurde troch omstannichheden hat dit einkonsert plak fûn op jannewaris en is hielendal fêstlein en te besjen op youtube farsk wie in literêr ynternet tydskrift issn mei it earste nûmer waard útein set op febrewaris troch abe de vries dy t earder redakteur wie by kistwurk utsein de digitale ferzje dêr t ien kear yn de fjirtjin dagen in nije ferzje fan útkaam wiene der ek papieren temanûmers de farskskriften fierders waarden jierboeken útbrocht seleksjes út de digitale ferzje de earste redaksje fan farsk bestie njonken abe de vries út jetske bilker albertina soepboer en marc kooij oare redaksjeleden wienen cornelis van der wal elske schotanus ruurdtje de haan joke corporaal en henk wolf yn oktober wie ytsje hoekstra haadredakteur inge heslinga poëzyredakteur en ijsbrand van den berg proazaredakteur yn hat farsk besikers lutsen sawat it dûbele fan de redaksjes fan it papieren tydskrift hjir en farsk hawwe yn besletten op redaksjoneel mêd gear te wurkjen en yn te setten op in fúzje dy t ta in nij literêr blêd laat hat ensafh it jier wie in oergongsjier en de fúzje krige yn folslein syn beslach doel fan de fúzje wie dat it bêste fan de twa tydskriften fierder ûntwikkele en útboud waarden ta in nije formule fan in multimediaal en ynteraktyf frysk literêr blêd mei in professioneel budzjet op ynternet n op papier fertroud as boek mar ek mei alle nije digitale foarmen dy t it ynternet opsmite kin om t ein it fúzjedoel fan ensafh net helle wie en dêrneist alle fryske yntellektuele en krityske literêre poadia weifallen wiene is it fryske literêre online tydskrift fers oprjochte mei in ferlykber profyl as farsk mar folslein ûnôfhinklik en no budget ska is in muzykstreaming dy t yn it begjin fan de er jierren ûntstien is op jamaika ska is in miks fan de tradisjonele mento amerikaanske rhythm and blues en kalipso ska soe evaluearje ta rocksteady en noch wat letter ta reggy de earste ska muzyk waard opnommen yn studio one yn kingston op jamaika in wichtich skaaimerk fan ska is it lizzen fan it aksint op foar de twadde en fjirde tel yn in fjouwerfearnsmaat upbeat de muzyk wurdt yn in flot tempo spile en lit him it bêst omskriuwe enerzjike bliere feest en dûnsmuzyk de nûmers binne oar it algemien koart en bûnich it soe oant it begjin fan de er jierren duorje oant ska ek yn it westen populêr waard dizze twadde weach bekend as two tone ûntstie yn ingelân yn de er jierren belibbe ska syn tredde weach fan ôf is ska by guon artysten wer in boarne fan ynspiraasje de twadde weach is neamd nei it platemerk tone records fan jerry dammers toetsenist by the specials by two tone stiene behalve the selecter ek the beat en de kommersjele groep madness ûnder kontrakt wat de ska jongereinkultuer oanbelanget oerhearsken yn de two tone perioade in kombinaasje fan wyt en swart ûntliend oan it logo fan tone records de klean dy t by ska hearde âlderwetse huodsjes porkie hats smelle strikken en swarte puntskuon in de film de bluesbrothers waarden de beide haadpersoanen op en top neffens de ska tradysjes klaaid two tone azeme wat de sfear fan de er jierren fan de tredde weach wiene de amearikaanske groepen the mighty mighty bosstones en no doubt de meast opfallende yn de begjinjierren fan de twadde ska weach wenne de út liverpool ôfkomstige mark foggo yn fryslân hy makke mei syn band mark foggo s secret meeting op it eigen top hole label de single new shoes it soe in aardige hit wurde foggo is trou bleaun oan de ska en hat mei syn band mark foggo s skasters mear as optredens yn it klubsirkwy yn west europa fersoarge en in stik of cd s útbrocht mento is in oan de ein fan de e iuw op jamaika út folksmuzyk ûntstiene muzykstreaming mento faak betize mei kalipso is ûntstien op it plattelân fan jamaika de betide mento muzikanten brûkten meastentiids eigenmakke ynstruminten lykas saksofoans of klarinetten fan bamboe banjo s en in grut ferskaat oan ritmyske ynstruminten de harmoanika en ferskate fluiten makken ek diel út fan de betide ynstrumintaasje mento is in sjênre mei in soad gesichten it waard spile op brulloften oant begraffenissen ta yn de er jierren fan de e iuw waarden de earste opnames fan dizze muzykstyl makke troch jazzbands yn de er jierren soe mento op jamaika de meast populêre muzyk wurde mento begûn as typyske plattelânsmuzyk mar waard letter ek yn de stêden omearme de eigenmakke ynstruminten waarden ferfongen troch profesjonele en ûnder ynfloed fan jazz ûntstiene mento selskippen dy t spilen yn in wat glêdere dûns band styl oan it begjin fan er jierren soe ûnder ynfloed fan benammen rhythm and blues út mento de moderner klinkende ska muzyk ûntstean en rekke mento geandewei mear op de eftergrûn j j cale oklahoma city desimber la jolla july wie in amearikaansk gitarist komponist en sjonger syn bekendste lieten binne after midnight en cocaine beide ta in hit makke troch eric clapton cale hat fan jong ôf oan mei muzyk de kost fertsjinne fan syn e ôf spile j j yn de klups fan tulsa al in kombinaasje fan blues rock jazz en country letter foarme hy syn eigen groep johnny cale and the valentines neidat cale yn ferhuze nei nashville spile hy dêr in jier as sân yn the grand ole opry om dochs wer werom te gean nei syn âlde band yn tulsa yn it midden fan de er jierren makke cale de reis nei los angeles om dêr oan in solokarriêre te wurkjen hy sette dêr after midnight op singel mar dat soe pas in hit wurde yn de ferzje fan eric clapton hy soe fan los angeles út noch yn in pear bands spylje oant cale yn wer nei tulsa gie om serieus wurk fan syn solokarriêre te meitsjen it duorre oant eart op it shelterlabel syn debút album ferskynde mei de namme naturally syn namme wie al bekend fan syn clapton hit en mei it nûmer crazy mama skoarde cale yn amearika no sels in hit al gau dêrnei kaam it twadde album fan cale op e merk really yn de rin fan de er en er jierren folgen der noch ferskate albums mar de yntroverte artyst cale soe nea echt bekend wurde by in grut publyk syn muzyk waard dat wol njonken de nûmers dy t clapton wrâldbekend makke droegen ek lynyrd skynerd call me the breeze santana the sensitive kind en deep purple magnolia by oan syn faam as komponist op juny ferskynde jier nei de the guitar man wer in album mei nij wurk fan cale to tulsa and back by syn nije platemaatskippij sanctuary records ekonomy is in sosjale wittenskip dy t de organisaasje fan de ferdieling fan de krappe middels boarnen yn in mienskip bestudearret neffens guon ekonomen soe de definysje wêze moatte de stúdzje fan hoe en wêrom minsken hannelje ekonomen geane der fanút dat de boarnen beheind beskikber binne en dat it nedich is in kar te meitsjen tusken om foarrang stridende wizen om dy ta te passen en te brûken it wurd ekonomy stamt út it gryksk oiko fan hûs en nomos foar wetten of noarmen ekonomy wurdt as regel ferdield yn twa fjilden alhoewol t der in soad diskusjes wienen oer fraach en oanbod is de ekonomy stúdzje útein set mei adam smith syn publikaasje the wealth of nations yn yn dat stik makket smith rûchwei in omskriuwing de stúdzje smith omskriuwt de stúdzje as politike ekonomy mar nei hjit de stúdzje sljochtwei ekonomy yn de ekonomyske wittenskip binne fraach en oanbod wichtige kearntema s yn it foarste plak de oanbodkant fan de ekonomy de oanbodkant hat as skaaimerk it ynsetten fan de produksjefaktoaren neffens guon soe ek ûndernimmersynsjoch oan dat rychje tafoege wurde moatte by de oanbodkant fan de ekonomy giet it om it meitsjen fan produkten dat kinne fysike produkten wêze mar ek tsjinsten as twadde is dêr de fraachkant fan de ekonomy it giet dêrby om de foar kar fan konsuminten produsinten en de oerheden op de merk wurde fraach en oanbod op inoar ôfstimd en komt foar elts produkt in priis ta stân yn in frije merk wurdt hast alles stjoerd troch de priis de oerheid spilet dêryn lykwols ek in rol troch it stjoeren yn budzjetten ek it konsumintebetrouwen spilet oan de fraachkant net swak by as de ferwachtingen net goed binne wurdt der minder bestege en mear sparre binnen it begryp ekonomyske wittenskip binne der ûnderskate mêden algemiene ekonomy is te ûnderskieden yn fierders binne der noch oare mêden lykas ferfiersekonomy de monetêre ekonomy ensfh de makro ekonomy hat mei hûshâldings te krijen en it ûntwikkeljen dêrfan wichtige eleminten yn de makro ekonomy binne it nasjonaal ynkommen de wurkgelegenheid de belestingbalâns de konsumpsje de ynvestearrings en de oerheidsútjeften yn e makro ekonomy wurdt neigien hoe t dizze eleminten har yn it ferline ûntwikkele ha en hoe t se har yn e takomst ûntwikkelje sille dêr t it ynsicht yn e konjuktuer fan grut belang is it ûndernimmersklimaat de produksjekapasiteit de hichte fan de wikselkoers ensafuorthinne op basis fan sibskip tusken ekonomyske sektoaren lykas produksjehúshâldings konsumpsjehúshâldings oerheid en bûtenlân besiket de makro ekonomy ynsicht te ferskaffe yn takomstige ûntwikkelings benammen de groei fan it nasjonaal ynkommen hat omtinken fan ekonoamen en politisy mikro ekonomy slacht op gedragingen fan ekonomyske aginten dat kin slaan op gesinnen bedriuwen mar ek om politisy of belangegroepen yn dy tûke fan de ekonomy steane fraach en oanbod sintraal de mikro ekonomy besiket te ferklearjen hoe t it lykwicht fan keap en ferkeapgedrach beynfloede wurdt dat part fan de ekonomy hat twa ûnderdielen it werklike mêd en monetêre mêd it werklike ekononomyske mêd beëaget de ynternasjonale streamen fan tsjinsten en guod in mooglike grûnslach foar dy streamen hat mei de ferskillen tusken lannen te krijen in oare mooglikheid soe it ûnfolsleine konkurrinsje tusken bedriuwen wêze kinne bedriuwen mei in gruttere merk kinne goedkeaper produsearje en ferkeapje it monetêre mêd slacht op jildstreamen tusken lannen dêr t saken as betellingsbalâns wikselkoers en kapitaalstream op it aljemint komme iepenbiere finansiën slacht op ynkomsten en útjeften fan de oerheid de effekten fan de belêstingen en de oerheidsútjeften op e ekonomy wurde yn kaart brocht ek wurdt neitocht oer de fraach wat de taak fan de oerheid is en wat net fragen oer privatisearring en profytbegjinsel komme by iepenbiere finânsjes op it aljemint binnen de bedriuwsekonomy binne der fjouwer mêden te ûnderskieden dy t allegear in eigen ferdieling ha fuotbal is in balsport it is in doelsport dêr t twa partoeren fan alve spilers besykje om de bal yn it doel fan de tsjinstander te spyljen sy meie dêrby de hannen en earms net brûke de holle wol it saneamde koppen sadat de bal meast troch skoppen fan spiler ta spiler trochjûn wurdt en ek sa yn it doel spile wurdt foar it doel stiet de doelman dy t om de bal bûten te hâlden wol de hannen brûke mei fuotbal wurdt spile op in fjild fan likernôch by meter mei de doelen oan de koarte siden der wurdt spile foar twaris minuten fuotbal is yn nederlân yntrodusearre troch pim mulier yn seach mulier by de yn britske sporten spesjalisearre saak de gruyter yn amsterdam in learen rugbybal dy t er fuort kocht yn datselde jier rjochte hy as jierrige de earste fuotbalklup fan nederlân op de klup haarlemsche football club hfc bestiet noch altyd tsjintwurdich mei it predikaat keninklik khfc al yn de begjinjierren wie hfc in grut sukses mar klachten fan âlders oer it rûge rugby soargen der foar dat de klup oerskeakele op soccer it hjoeddeiske fuotbal mei troch muliers ynfloed ûntstiene yn de regio en ek dêrbûten nije fuotbalclubs dy t al gauëftich yn kompetysjeferbân tsjin inoar spilen al gaueftich kaam der ek ynternasjonale kompetysje yn waard it earste wrâldkampioenskip hâlden sûnt wurde om de fjouwer jier de europeeske fuotbal kampioenskippen hâlden ernst langhout berne te aldtsjerk op maaie is in fryske muzikant bekend as folksmuzikant mei yn it begjin fan de er jierren in útstapke nei de new wave mei de band the visitor yn it midden fan de er jierren lit langhout foar it earst fan him hearre mei de akoestyske folkgroep haggis dêr t hy mei toert yn skotlân neidat haggis yn opdoekt is rjochtet langhout de new wave band the nighttime visitor op dy t yn fierder giet as the visitor dêr t hy in tal platen mei makket as ein jierren the visitor opdoekt wurdt leit langhout him wer ta op folkmuzyk ut de tiid fan the visitor binne lykwols wat kontakten oerbleaun út east europa en hy sil dêr ferskate fryske bands wêrûnder weekend at waikiki oan optredens helpe it duorret oant eart syn earste solo album songs mei in soad keltyske ynfloeden útkomt nei ferskate optredens yn it bûtenlân komt yn ûnder de namme the eye of the cyclone syn twadde folkalbum út yn komt mei de groep big tree de cd handful of illusions út in stylfolle moeting tusken metal en folk de gearwurking mei big tree yn kombinaasje mei de folkgroep the hones leveret ernst langhout syn earste frysktalige cd nea foar altyd op de moaie fryske bewurking fan dylan s all along the watchtower falt dêrop op yn ferskynt langhout syn twadde frysktalige cd frysk frij yn makket langhout mei the hones de cd parties battles and tragedys in miks fan folk en rockmuzyk yn dat selde jier makket langhout tegearre mei skriuwer en byldzjend keunstner wilco berga de cd sjonger en dichter wilco berga en ernst langhout hawwe ûnder deselfde namme ferskate optredens fersoarge ûnder oaren op it oerol festival fan yn en ferskynden respektivelik dylan yn it frysk en dylan yn in frysk ii op beide cd s spilet langhout mei johan keus klassikers fan bob dylan dy t foar it grutste part yn it frysk oerset binne troch skriuwer dichter harmen wind oan it ferskinen fan beide cd s waard in teatertoernee keppele stinzeplanten binne ferwyldere planten dy t foarkomme yn de tunen en parken fan âlde states en stinzen it binne meast planten mei kleurrike blommen de measte stinzeplanten bloeie yn de maitiid de beneaming stinzeplanten dy t troch dr jacob botke yn foar it earst brûkt waard is mooglik ynspirearre troch it feit dat de bewenners fan feanwâlden it by de skierstins groeiende haarlimmer klokkespul mei stinzeblomkes oantsjutten de namme stinzeplant komt fan it wurd stins dat slacht op in fersterke stiennen hûs yn fryslân is it foarkommen fan dy planten it earst beskreaun letter binne se ek fûn yn grinslân en utert de stinzeplanten stamme út de ein fan de e iuw doe t se oanplante waarden yn de doe populêre ingelske tunen yn lânskipsstyl mei it doel om se ferwylderje te litten fan oarsprong komme de measte stinzeplanten út it midden en suden fan europa de measte stinzeplanten dogge it goed op kalkrike grûn list fan stinzeplanten nei v d ploeg rûchwei yn de folchoarder sa t se yn e maitiid begjinne te bloeien list fan planten muddy waters rolling fork april westmomd april berne as mckinley morganfield wie in amearikaanske blues muzikant dy t oer it algemien sjoen wurdt as de wichtichste fertsjintwurdiger fan de chicago blues doe t er wie begûn er mûle oargel te spyljen dêr t er al gauris publyk mei luts doe t er wie gong er oer op de gitaar dêr t er mei op feesten spile de earste opnamen fan muddy waters binne yn makke op in plantaazje yn de mississippydelta troch alan lomax letter ferhuze morganfield nei chicago dêr t er fan de akoestyske op elektroanysk fersterke gitaar oerstapte en in ritmeseksje en harmoanika tafoege dêrmei ûntstie de klassike gearstalling foar de chicago blues muddy waters hie in net te ûnderskatten ynfloed op ferskate muzikale sjânres fansels op de blues mar ek op rhythm and blues rock folksmuzyk jazz en country waters holp chuck berry oan syn earste platekontrakt de rolling stones ûntlienden har namme oan in nûmer fan muddy waters út rollin stone ek wol bekend as catfish blues de grutste hit fan led zeppelin whole lotta love wie basearre op muddy waters syn nûmer you need love mark foggo is in skamuzikant berne yn liverpool dy t yn fia noarwegen yn fryslân telâne kaam om dêr mei de band mark foggo s secret meeting koarte tiid furoare te meitsjen yn it fryske muzykwrâldsje foggo wie al jong dwaande mei muzyk yn liverpool spile hy al fan syn e ôf yn bandsjes in jiermannich letter ferhuze foggo nei londen om dêr yn it clubsirkwy mei ferskate rhythm and blues en punkbands op te treden nei in akkefytsje mei de britske jústysje siket foggo syn heil yn it bûtelân oankommen yn fryslân smyt foggo it op in akkoardsje mei de fryske jazzrock band pavane se spilen it twadde diel fan harren optreden as begeliedingsband fan foggo ska de gearwurking soe net sa lang duorje foggo rekrutearret út pavane in tal muzikanten foar de earste besetting fan syn begeliedingsband secret meeting dy t kear op kear personielswikselings hawwe sil opfallende nammen yn de besetting binne ûnder oaren michiel hoogenboezem en freddie cavalli mark foggo s secret meeting hâlde it mei ska en new wave oant ta fol de band leveret ien album ôf en trije singles allegear útjûn op top hole records yn ferhuzet foggo nei brabân en rjochtet dêr in nije band mei de namme de skasters op de skasters bliuwe trou oan de formule fan de ûnfersniene up tempo ska de band is tige produktyf mei albums stabyl yn de besetting en drok beset mei tige enerzjike optredens sawol yn as bûten nederlân ûndertusken mear as de skasters binne sa útgroeid ta in monumint foar de ska foppe de haan lippenhuzen juny is in fryske fuotbaltrainer dy t fan july oant juny trainer wie by sk it hearrenfean de haan waard berne as soan fan de weinmakker reinder de haan syn mem wie tjimkje woude hy folge oan it cios in oplieding ta gymnastykûnderwizer sels spile de haan by ferskate amateurklubs mar ek in skofke foar sk it hearrenfean fan ôf begûn hy as trainer fan ferskate klubs earst by amateurklubs letter foar likernôch jier by sk it hearrenfean yn stifte de haan it foppe fûns in goed doel foar it stimulearjen fan sport by lytse bern de haan wie as jeugdspiler en amateur al ferbûn oan it hearrenfean sûnt makket hy diel út fan de technyske stêf by sk it hearrenfean hy wie fan oant haadtrainer yn dy funksje waard de haan opfolge troch frits korbach de haan krige doe de funksje technysk direkteur doe t korbach yn it hearrenfean ferliet naam foppe de haan de funksje fan haadtrainer wer op him foppe helle yn syn twadde perioade as haadtrainer fan it fean wichtige resultaten sa wist hy yn en de finale fan de knvb beker te berikken beide kearen waard ferlern yn fan ajax en yn fan roda jc it hearrenfean helle foar it earst yn harren skiednis jeropeesk fuotbal ûnder lieding fan de haan dit barde yn it seizoen yn totaal helle hy fjouwer kear jeropeesk fuotbal yn it seizoen waard sels de champions league berikt oan it begjin fan it seizoen kundige hy oan dat hy as trainer ophâlde soe op jannewaris makke it bestjoer bekend dat gertjan verbeek dy t earder al diel útmakke hat fan de technyske stêf by fan de klup foppe de haan opfolgje sil neidat de haan it hearrenfean yn ferliet waard er trainer yn tsjinst fan de knvb hy waard de nije trainer fan jong oranje it earste wapenfeit fan de haan by jong oranje wie it winnen fan it jeropeesk kampioenskip ûnder it wie ek syn earste echte priis it barde allegear yn de simmer fan yn portegal nea wûn in hollânske jeugdploech fan dizze leeftyd in ynternasjonaal toernoai ek it berikken fan de finale wie noch nea earder bard in jier letter waard it jeropeesk kampioenskip foar jong oranje yn nederlân hâlden nei in minne tarieding wist de ploech dochs goed foar de dei te kommen op it toernoai de earste twa wedstriden tsjin jong israel en jong portegal waarden wûn wat betsjut dat nederlân foar it earst sûnt wer in jeugdploech nei it olympyske spullen stjoere mocht de tredde wedstriid yn de poelfase einiget yn tsjin jong belgje as poelwinner gie de ploech troch nei de heale finale dêr moast nederlân tsjin jong ingelân útkomme de wedstriid einiget nei minuten yn wêrnei yn in lange strafskoppensearje oranje de beste wie mei de strafskoppensearje easket de haan alle oandacht op nei tsien strafskoppen stjoerde ingelân in spiler nei foaren dy t al ien naam hie yn stee fan steven tayler dy t noch komme moast dêrop stowde de haan it fjild yn om de skiedsrjochters dêrop te wizen de haan krige in giele kaart foar dy aksje mar ek syn sin yn de finale moast spile wurde tsjin servje yn de euroborg yn grins waard de finale tsjin spile de wedstriid einige yn in oerwinning fan jong oranje foar it earst yn de skiednis wûn in ploech dy t it toernoai organisearre de neikommende edysje fan it jeugd ek yn yn sweden waard net helle dêrop krige de haan in nije funksje by de knvb hy waard de tasjochhâlder en kordinator fan de fertsjintwurdjengde alvetallen fan de knvb wêrûnder jong oranje under syn lieding kaam ûnder oare nederlân b werom mei as haadtrainer johan neeskens nei in pear wedstriden is dy ploech wer ferdwûn de haan hâlde yn de simmer fan op mei syn wurk by de knvb yn july wurdt de haan jeugdbegelieder by sk it hearrenfean it wie de bedoeling om it rêstiger oan te dwaan en net mear alle dagen op it fjild te stean dy funksje passe yn dat byld mar begjin oktober komme der geroften dat de haan de nije trainer wurde sil fan it súd afrikaanske ajax cape town yn in reaksje op de berjochten seit er dat de kâns dat hy dêr oan de slach sil grutter is as mar op oktober wurdt bekend dat de haan definityf nei ajax cape town giet foar acht maanden sil er dêr de haadtrainer wêze by ajax cape town giet de haan wer mei doelman hans vonk gearwurkje mei wa t er ek al yn syn tiid by sk it hearrenfean in lange tiid wurke hat op maart makke foppe de haan bekend dat er mei pensjoen gean sil hy sil dêrom ophâlde as haadtrainer fan ajax cape town de haan soe werom komme nei nederlân nei t er yn súd afrika krekt net de lânstitel helle hie waard bekend dat de haan foar fjouwer wiken bûnstrainer wurde soe fan de ûnôfhinklike eilânnekloft tûvalû yn de stille oseaan hy sil it lân tariede op de pacific games ein waard de haan oerhelle ôm syn âlde klub it hearrenfean wêr in stuitsje te trainen nei t trainer dwight lodeweges ôm tsjinfallende rizzeltaten ûntslein wie hy woe oanfang mar in paar spullen bliuwe mar bleau ûneinlik it hiele seizoen undanks in paar oansprekkende oerwinningen wist hy de klub net heger te bringen as de twelfde posysje de lauwers is de grinsrivier tusken fryslân en grinslân en ek de fuortsetting dêrfan yn de foarm fan it seegat tusken skiermûntseach en rottum tsjintwurdich leit de boarne fan de lauwers yn it leechfean súdeastlik fan it surhústerfean foar it ôfgraven fan it heechfean lei de boarne lykwols in stik súdliker yn it gebiet tusken de doetiidske gritenij smellingerlân en it westergoa fan de bopperin fan de lauwers is net mear oer as in foege sleat de lauwers wurdt by strobos krúst troch it prinses margrietkanaal en noardliker troch it spoar fan ljouwert nei grins benoarden it spoar komt de aldfeart dy t likernôch deselde kant út rint yn de lauwers út en dêrmei kriget de lauwers it oansjen fan in rivier nei t de rivier fiskflyt foarby rint split er benoarden fan dat plak yn twa earms de westlike earm de alde lauwers is de oarspronklike rin fan de rivier de eastlike it syldjip is in kanalisearring oanlein troch de muontsen fan it kleaster jeruzalim foarby pitersyl komme de earms wer byinoar fan dêr út wei rint de rivier it noarden yn nei muntsjesyl by muntsjesyl rûn de lauwers earder yn de lauwerssee mei it oanwinnen fan nij lân kaam der lykwols ferlet fan in nije syl de bûtensyl dêr foarby rint de muntjesylster ryd nei it noardeasten oant dy by it reiddjip komt foar it ôfsluten fan it reiddjip rûnen de riden njonken elkoar nei it noarden oant de lauwers yn de omkriten fan de griene plaat útkaam yn it ryddjip hjoed de dei wurde se fierder laat nei it noardwesten en komt de muntsjesylster ryd fia de fryske slûs út yn de sâltkamper ril fia de lauwersmar en de lauwersslûzen hat de lauwers in ferbining mei de waadsee en dêr wei fia it sâltkamper leech troch it fryske gat mei de noardsee de mûning fan de lauwers lei earder mear nei it noardwesten neffens guon boarnen soe de lauwers oant likernôch fia de lauwerssee lâns de eastkant fan skiermûntseach op it plak dêr t tsjintwurdich it doarp leit yn de noardsee útkommen wêze yn de e iuw wiene it eilân en it seegat al sa fier opskoot dat it wetter doe oan beide kanten by it eilân lâns gong en yn de e iuw is de ferbining mei it eastlik seegat ferdwûn ek sûnder dy ferbining hjit lykwols it seegat tusken skiermûntseach en rottum noch lauwers de lauwers is al iuwen de grins tusken fryslân en grinslân ek fan de grins dy t yn de lex frisionum neamd wurdt wurdt meast oannaam dat dy de lauwers oantsjut fanwegen de opdieling fan it fryske gebiet oer dizze line wurdt de provinsje fryslân wol oantsjut as westerlauwersk fryslân en de taal dy t dêr sprutsen wurdt as westerlauwersk frysk de grins rint ek troch it seegat it formele ferrin fan de grins moat derby oanpast wurde oan it kuierjen fan de eilannen de mûzel is de âlde ûnderrin fan de boarn tusken jirnsum en raerd dêr t dy earder ôfwettere op de middelsee de restanten dêrfan binne tsjintwurdich in poldersleat dêr t de alde meanders noch yn te werkennen binne de mûzel giet op de hichte fan friens mei in dûker ûnder de alde rykswei troch en giet sa fierder op nei raerd dêr t oansluting is op de snitser aldfeart it stik fan de mûzel tusken de rykswei en raerd waard earder ek wol de alde ljouwerterfeart neamd de ôfwettering fan de polder dêr t de mûzel diel fan útmakket fynt plak fia in gemaal by de jirnsummersyl de eardere bopperin fan de mûzel is dêrfoar sa n meter nei it noarden ferlein it omlizzend lân waard earder tsjin heech wetter beskerme troch de beslingadyk tsjintwurdich foar in part van sytzamawei neamd oan de noardeast kant en de hegedyk oan de westkant fan it streamgebiet fan de mûzel de mûzel waard eartiids muysel neamd yn waard praat fan de muyseldyck de muyseldyck rûn oan de westkant fan de mûzel en wie nei de midsiuwen in binnedyk fan de leppedyk nei slachtedyk it waard ek ûnder boarn neamd omdat de boarn hjirlâns eartiids de middelsee yn rûn it krige syn namme wierskynlik fan mussel dat leech sompelân betsjutte it kin ek komme fan mosa slyk of dridze nei is it wetter ôfsluten antropology is de stúdzje of lear fan de minske oer alle minsken fan alle tiid en oer alle fasetten fan it minskdom it sintrale konsept yn de antropology is kultuer oars sein dat ús soarte de keunst ûntwikkele hat om ús wrâld yn symboalen te sjen en dat we dy symboalen sosjaal oanleare en trochjaan kinne n dat we de wrâld en ússels op grûn fan dy symboalen feroarje kinne antropology wurdt troch de american anthropological association aaa yn fjouwer gebieten ûnderferdield yn noard amearika krije antropology studinten dan ek yn al dizze fjilden ûnderwiis wylst yn jeropa foar alle dielgebieten in aparte oplieding bestiet de dielgebieten binne dêrneist binne dêr ek noch oare dielgebieten te ûnderskieden wiskunde wurdt yn it algemien definiearre as de stúdzje fan patroanen fan struktueren feroaring en romte ynformeel soe sein wurde kinne dat it de stúdzje fan getallen en nûmers is yn de formalistyske opfetting is it ûndersyk fan aksiomatysk definiearre abstrakte struktueren fêstlein yn logyske en matematyske notaasjes yn de measte talen ingelsk mathematics dútsk mathematik frânsk mathmatiues is it wurd foar wiskunde ôflaat fan it grykske wurd mathma dat wittenskip kennis of leare betsjut it nederlânske wurd wiskunde is troch simon stevin yn de e iuw as wisconst kuenst fan it gewisse of it sekere oan dizze wittenskip ferbûn in protte ûnderwerpen fan stúdzje yn de wiskunde fine harren oarsprong yn oare eksakte wittenskippen as de natuerkunde en de astronomy wiskundigen bestudearje ek matematyske struktueren en ûnderwerpen om estetyske redenen of om in mear algemiene oplossing te finen foar besibbe fraachstikken op ferskate dielmêden der wurdt hjirby ûnderskied makke tusken de teoretyske en de tapaste wiskunde yn de teoretyske wiskunde bestudearje guon wiskundigen de wiskunde foar de aardichheid wêrby t de wiskunde min of mear as keunstfoarm beskôge wurdt de lânbou ek wol agrikultuer neamd hâldt yn de produksje fan fiedsel troch de ferbou fan planten en it hoedzjen fan bisten lânbou is de praktyk lânboukunde is de stúdzje dy t de lânbou as ûnderwerp hat njonken iten produsearret de lânbou ek saken as sierplanten bûnt lear biodisel tried medisinen en drugs eartiids libbe de minsk as jager samler hja wienen nomaden dy t gjin fêst wenplek hienen en omreizgen op syk nei iten en drinken foar har deistich bestean sy makken jacht op dieren en sochten tuskentroch nei wylde planten om te iten neffens de histoarisy fûn tusken en jier lyn in omslach plak dat ek wol de agrikulturele revolúsje of neolityske revolúsje neamd wurdt yn it midden easten en yn sina wienen doedestiids minsken dy t har festigen op fêste plakken sy setten útein mei it hoedzjen fan fee en it kweken fan planten de agrikulturele revolúsje markearret de oergong fan de alde stientiid of paleolitikum nei de nije stientiid of neolitikum dizze oergong fan jagen samlen nei lânbou is hiel stadich ferrûn de minsken ferbouden ynearsten wylde weet en oare gerzen dat wie geunstich foar it waaksen fan de befolking omdat fiedseloerskotten opslein wurde koene foar mindere tiden tagelyk fûn seleksje plak trochdat sied bewarre waard foar de nije oanplant wat it begjin wie fan de planteferedeling nei alle gedachten hat de lânbou har op net minder as trije ferskate gebieten ûntwikkele te witten yn de fruchtbere sikkel lizzend yn it midden easten yn midden amearika en yn east aazje de alderearste boeren bewurken de grûn mei bonken en geweien fan dieren en mei primitive sikkels mei in hânfet fan hout of bien en in blêd fan fjoerstien letter waard de houwiel útfûn in soart swiere skoffel dat ark wurdt tsjintwurdich noch hieltyd brûkt yn jeropa waarden ynearsten foaral hak en brântechniken brûkt om lânbougrûn te krijen fan bosk lykwols wie de grûn gau útrûpele en moasten de boeren in tal jierren oarewei oanslach sykje hja hienen dêrtroch in semy nomadyske libbenswize sûnt de midsiuwen kamen nije techniken yn swang de grutte inisjator hjirfan wie karel de grutte dy t it trijeslachstelsel ynfierde en letter it fjouwerslachstelsel yn de e iuw soe minskkrêft stadichoan oernommen wurde troch masines earst troch de masine op stoom dy t letter opfolge wurde soe troch krêftige avansearre masines mei in diselmotor lykas in trekker of in meantersker rink van der velde ealsum juny drachten febrewaris wie in bekende fryske skriuwer en sjoernalist fan syn mear as fjirtich boeken en ferhalebondels binne meinoar mear as eksimplaren ferkocht rink van der velde waard berne yn ealsum by dokkum syn âlden hindrik van der velde en hindrikje pilat hiene dêrfoar al fjouwer dochters krigen van der velde waard dus berne op de klaai mar soe syn jongesjierren foar it grutste part yn e wâlden trochbringe syn heit wie plysjeman op de sweach de sfear fan de wâlden is letter yn in soad fan syn wurk werom te finen van der velde gie yn drachten nei de ulo nei syn skoalletiid hâlde er in skoftke ta yn frankryk dêr t er de kost fertsjinne as boerearbeider yn moast er by de marine opkomme foar syn nûmer nei syn tsjinsttiid waard van der velde sjoernalist earst by de dokkumer letter by de drachtster krante fia fúzjes belâne van der velde uteinlik bij de ljouwerter krante dêr t er oan syn pinsjoen ta wurkje soe syn skriuwstyl hat van der velde fan de sjoernalistyk út ûntwikkele foar de krante spesjalisearre er him yn it beskriuwen fan histoaryske foarfallen en opfallende persoanen wêrby t van der velde in foarkar hie foar frijfochten types dy t letter gauris as haadpersoanen werom te finen binne yn syn romans en ferhalen ek de twadde wrâldkriich is in tema dat faak yn syn boeken werom komt van der velde makke yn syn debút as frysk skriuwer yn it tydskrift frysk frij syn earste nederlânsktalige roman mei de titel de kleine kolonie de lytse koloanje ferskynde yn twa jier letter ferskynde de earste fan de fryske romans dy t van der velde neilitte soe joun healwei tolven van der velde wenne ûnder oaren op de gordyk yn drachten de wylgen en ljouwert mar hie syn ûntwyk op in arkje yn ien fan de petgatten fan de feanhoop rink van der velde is op febrewaris ferstoarn nei syn ferstjerren is troch syn útjouwer de friese pers boekerij en de gemeente smellingerlân de rink van der veldepriis ynsteld it is in literêre priis dy t ien kear yn de twa jier jûn wurdt foar oarspronklik skreaun proaza yn it frysk of yn ien fan de yn fryslân brûkte streektalen it moat skreaun wêze foar in grut lêzerspublyk yn de geast fan rink van der velde de priis bestiet út in byldsje makke troch anne woudwijk en in bedrach jild fan euro yn it ramt fan lf organisearren de gemeente smellingerlân de fmld en frijwilligers fan oant en mei juny de wike fan rink fryske taal literatuer en libben fan van der velde stiene sintraal teffens wie der in skriuwwedstriid oan ferbûn minsken waarden útnoege en skriuw in kroechferhaal yn it frysk of bokwertersk de trije moaiste fehalen waarden juny foardroegen yn kafee marktzicht yn drachten it stamkafee fan van der velde de anatomy fan it grykske anatome fan ana temnein yn stikken snije ûndersiket en beskriuwt de foarm en bou fan libbene wêzens en har útwendige en ynwendige struktueren de fergelykjende anatomy sjocht nei oerienkomsten tusken ferskillende soarten meast om de mjitte fan oerienkomst fêst stelle te kinnen dy oerienkomsten foarmje in wichtich helpmiddel foar de taksonomy de measte anatomen betsjinne har fan it latyn om maklik mei wittenskippers yn oare talen kommunisearje te kinnen foar de minske is der in algemien akseptearre terminology de terminologia anatomica fêststeld troch it fcat federative committee of anatomical terminology oare eardere anatomyske terminologysystemen binne neamd nei it plak dêr t de gearkomste hâlden is wêryn se fêststeld binne om de fiif jier wurdt de list troch it international anatomical nomenclature committee ianc oanpast de keninklike pc in nederlânske ôfkoarting foar permanente commissie frysk permaninte kommisje is de wichtichste fryske keatspartij foar manlju dy t sûnt yn prinsipe alle jierren holden wurdt en dy t plakfynt op it sjûkelân yn frjentsjer tsjintwurdich dogge oan dizze partij partoeren mei allinne troch it knkb selektearre haadklassers en earste klassers komme yn oanmerking en nim diel oan e pc op dit evenemint komme alle jierren sa n belangstellenden ôf de pc wurdt holden op e fyfde woansdei fan july ôf de organisaasje is yn e hannen fan e permaninte kommisje fan de frjentsjerter balferkeatsersdei nederlânsk en offisjeel permanente commissie der franeker balverkaatsersdag troch omstannichheden hat de pc yn syn skiednis fjouwer kear in jier oerslaan moatten sadwaande waard yn de e edysje holden it keatsen yn frjentsjer is gâns âlder as de pc it is wis dat op it ald keatsfjild no in strjitte tusken de stasjonsbrêge oer it van harinxmakanaal en saakstra s brêge oer de alde trekfeart om hinne al keatst waard yn en folgjende jierren waarden op dat plak ek de earste keatspartijen organisearre dy t letter mei weromwurkjende krêft pc komme soene te hjitten oer dy iere pc s is mar sa n bytsje oerlevere dat sels de nammen fan e winners net bekend bleaun binne de organisaasje wie yn dy tiid yn e hannen fan ferskate frjentsjerter kastleins yn rjochte in fiiftal frjentsjerter winkellju ûnder lieding fan jan bogtstra in kommisje op foar wat doe noch de keatspartij te frjentsjer neamd waard dy kommisje wie yn it foarste plak bedoeld om e organisaasje fan it jierlikse evenemint op him te nimmen en om e regels en prosedueres fêst te lizzen yn bredere sin wie it doel de befoardering en it yn stân hâlden fan it keatsen en de feredeling fierdere ûntwikkeling fan wat doe as in ienfâldich folksfermaak sjoen waard troch it wurk fan dy kommisje dat mei de edysje fan begûn binne fan dy tiid ôf njonken bestjoerlike en prosedurele ynformaasje de nammen fan dielnimmers en winners fan e pc oerlevere yn waard de partij foar it lêst op it ald keatsfjild holden mei yngong fan e edysje fan ferhuze de pc nei it sternse slotland better bekend as it sjûkelân dêr t it evenemint neitiid altyd bleaun is fan ôf hiet de kommisje de permaninte kommisje fan de frjentsjerter balferkeatsersdei offisjeel permanente commissie der franeker balverkaatsersdag doe en net earder kaam ek de keatspartij dy t troch de kommisje organisearre waard bekend te stean as de pc njonken jan bogtstra dy t yn foar de pc de earste bûtenlânske keatskontakten lei wie ek mr klaas bijlsma in legindarysk pc bestjoerder sûnt is de pc fiif kear net trochgien yn fanwege in pokke epedemy of mooglik troch jildgebrek yn fanwegen in goalera epidemy en yn en fanwegen de twadde wrâldoarloch yn waard de pc ôflast troch corona it bestjoer fûn in pc mei in beheind oantal taskôgers op it sjûkelân net pc wurdich yn waard de tradysje ynfierd dat út it winnend partoer fan e pc troch de saneamde keningskommisje in kening oanwiisd wurdt it keningskip op e pc is de heechste eare dy t in fryske keatser behelje kin de direkte oanlieding ta dizze fernijing wie dat de kommissaris fan de kening mr binnert philip baron van harinxma thoe slooten dat jiers de sulveren keningsbal beskikber stelde in kostbere wikselpriis foar de kening fan e pc under de earste wrâldoarloch doe t der in soad belgyske flechtlingen yn nederlân wiene waard de pc yn wûn troch in partoer fan twa friezen en in belch en yn troch in partoer fan trije belgen fan e er jierren ôf wurdt de pc elts jier op e regionale tillefyzje útstjoerd troch omrop fryslân mei it jierrich bestean fan e pc yn waarden op it sjûkelân by wize fan tinkteken twa tuorren pleatst de pc krige doe ek it predikaat keninklik taparte yn makke de pc ûnderdiel út fan e keatswike dy t dat jiers ûnder it biedwurd heedaar organisearre waard yn it ramt fan it projekt ljouwert fryslân kulturele haadstêd fan jeropa sûnt wurdt de pc holden op it sjûkelân in keatsfjild dat yn e frjentsjerter binnenstêd oan e noardkant fan e fiverstrjitte leit rjocht foar de ôfslach nei de foarstrjitte oer it is net tafallich dat oan e noardein fan e foarstrjitte ek it keatsmuseum stiet oan e pc dogge partoeren mei fan elts trije manlju allinnich troch it knkb selektearre haadklassers en earste klassers komme yn oanmerking foar dielname de pc wurdt elts jier holden op e fyfde woansdei nei juny wat delkomt op e fyfde woansdei yn july of de earste woansdei yn augustus ôfhinklik fan e kalinder de pc kin beskôge wurde as it frysk kampioenskip keatsen foar manlju persiis ien wike letter wurdt yn wommels de freulepartij organisearre dat de wichtichste keatswedstryd foar jonges is der bestiet ek in froulike wjergader fan e pc dat is de frouljus pc dy t persiis trije wiken nei de pc ferkeatst wurdt yn weidum de pc wurdt organisearre troch de permaninte kommisje fan de frjentsjerter balferkeatsersdei nederlânsk en offisjeel permanente commissie der franeker balverkaatsersdag dat is in yn oprjochte organisaasje dy t bestjoerlik en finansjeel ûnôfhinklik is fan it knkb de kommisje is in orgaan dat bestiet út fiif meastal manlike leden sûnder maksimale sittingstermyn en dat himsels troch koptaasje oanfollet de pc wurdt omjûn troch âlde tradysjes dy t mei soarch libben holden wurde in wat frjemde ein yn t byt is datoangeande de keats off dy t pas yn ynfierd is foarhinne waarden alle sechstjin dielnimmende partoeren troch de kommisje oanwiisd mar sûnt wurde der njoggentjin partoeren oanwiisd de earste fyftjin pleatse har streekrjocht mar om it lêste sechstjinde plak moat keatst wurde tusken de partoeren oant en mei dy saneamde keats off wurdt op it sjûkelân holden op e tongersdei foarôfgeande oan e pc fan oere ôf dat barren is foar it publyk fergees tagonklik dêrnei jildt de haadklassewedstryd fan arum dy t op e snein foar de pc organisearre wurdt al sûnt jier en dei as de generale repetysje foar de pc de lotting fynt plak op e jûn fan e moandei foar de pc mei inoar wurde de keats off de wedstryd yn arum en de lotting ek wol de prolooch fan e pc neamd de tiisdei tusken de lotting op moandei en de pc op woansdei yn wurdt tradisjoneel de tuskenynse dei neamd in term dy t yntrodusearre waard troch pc foarsitter klaas bijlsma de iepening fan e pc set útein mei in publyk tagonklike resepsje yn teter de koornbeurs dy t moarns stipt om oere begjint de fiifkoppige kommisje ferskynt dêr yn rokkostúm en mei hege hoed op de foarsitter hâldt tradisjoneel in taspraak fan likernôch in trije kertier wêryn t er oantinkens oan e goeie âlde tiid opropt en de winners fan e pc fan fyftich jier earder yn it sintsje set ynsafier t dy oanwêzich binne dêrnjonken wurde ek aktuële en organisatoaryske saken oan e oarder steld hy beslút syn taspraak tradisjoneel mei de wurden it giet los dêrnei wurde de kening fan it foargeande jier dy syn beide partoersmaten fan it foargeande jier de haadskiedsrjochter en de kommisjeleden sels yn iepen rydtugen nei it keatsfjild riden foarôfgien troch it stedsk muzykkorps harmony dat ek al oardel iuw bestiet de optocht giet it hiele ein stadich troch in tichte hage fan publyk en arrivearret om likernôch oere op it sjûkelân dêr docht de âlde kening ôfstân fan e sulveren keningsbal dy t dêrnei troch de foarsitter fan e kommisje foar eltsenien sichtber yn e pc koepel ophongen wurdt om persiis oere begjinne de wedstriden yn it pc klassemint aller tiden stiet piet jetze faber mei punten op it e plak punten efter de legindaryske harnzer keatser hotze schuil dy t pc punten byinoar sloech allinne taede zijlstra fan wytmarsum en jan reitsma sr fan penjum slagge it de pc kear op harren namme te skriuwen goede trêde op dizze list is piet jetze faber mei kear winst klaas boorsma en sjirk de wal wûnen beide kear folge troch hotze schuil mei kear winst út mar leafst finalepartijen dyselde moat syn plak diele mei sake saakstra en jan e bonnema piet jetze faber fan froubuorren is wat it keningskip fan e pc oanbelanget de ûnbekreaude listoanfierder hy krige kear de keningsbal omhongen sân keatsers foel kear de heechste pc eare ta diel minze de vries fan bitgum hotze schuil fan harns taede zijlstra fan wytmarsum klaas kuiken fan sint anne tunno schurer fan arum lammert scheltes hilarides fan penjum en jan reitsma sr fan penjum hotze schuil dy t yn ferstoar waard yn troch it pc bestjoer útroppen ta keatser fan e tweintichtste iuw de pc is mei de freulepartij yn wommels en de jong nederlânpartij en de bûnspartij foar senioaren beide yn frjentsjer ien fan e keatswedstriden dy t diel útmeitsje fan it saneamde klaverke fjouwer dat is in bysûndere priis ynsteld troch de pc foar keatsers dy t it slagget en win al dy fjouwer partijen hjirûnder in list mei de winners fan e pc fan ôf spitigernôch is de oer de winners fan e edysjes dy t fan oant en mei ferkeatst waarden neat oerlevere de wikipedy hat ek in temaside oer it keatsen de frouljus pc is ien fan de wichtichste keatspartijen foar froulike keatsers de partij dy t sûnt hâlden wurdt yn weidum is neamd nei de pc yn frjentsjer afke hijlkema fan akkrum is oant en mei mei alve keninginneprizen de meast suksesfolle pc keatster ea sy is ek oanfierdster fan it pc punteklassemint mei punten har maat fan eartiids gjanna dijkstra buma fan eksmoarre moat it mei punten minder dwaan de frouljus pc heart mei de ald meiers partij yn hitsum de jong famme partij yn mantgum en it nk dames fan it knkb ta de wedstriden dy t meitelle foar de fjouwer wimpels fan it frouljuskeatsen eugne henri paul gauguin parys juny atuona op de markwesaseilannen frânsk polyneezje maaie wie in let ympresjonistysk frânsk keunstskilder gauguin stamme ôf fan spaanske kolonisten yn súd amearika en brocht syn betide bernetiid troch yn lima neidat hy syn oplieding yn orleans yn frankryk ôfmakke hie siet er jier by de keapfardij en letter by de frânske marine werom yn frankryk yn waard hy assistint by beursmakelaar gustav arosa in suksesfol sakeman en keunstsamler gauguin kaam fia him yn de kunde mei de ympresjonisten yn novimber troude gauguin mei de deenske mette sophie gad se soene fiif bern krije as beursmakelaar wie hy suksesfol en hy folge arosa yn in sammeljen fan keunst en wie boppedat in tige fertsjinstlik amateurskilder dy t yn de ympresjonistyske styl skildere yn stoarte de beurs yn en rekke gauguin syn baan kwyt yn ferhuze hy mei syn húshâlding nei kopenhagen dêr t hy as fertsjintwurdiger fan in frânske tekstylfabrikant net echt suksesfol wie hy woe him leaver alhiel talizze op it skilderjen en gie nei in mislearre tentoanstelling fan syn wurk yn denemarken werom nei parys hy liet dêrby syn frou en bern sûnder jild efter en sy hie gjin oare opsje as wer by har âlden yn te lûken yn sette er him yn bretanje ta wenjen dêr er huze mei in javaanske frou anne dy t in soad neaken foar him posearre gauguin wenne op inisjatyf fan theo van gogh yn twa moanne by vincent van gogh yn arles dêr t vincent in skilderskoloanje begjinne woe theo stipe gauguin yn dy tiid ek finansjeel yn it begjin wie de gearwurking goed de twa learden fan inoar en skilderen tegearre der binne skilderijen fan gauguin en van gogh dy t sa t it liket mei de deselde ferve makke binne se hawwe ek oer en wer portretten fan elkoar makke mar om t se yn itselde hûs wennen bekuolle harren relaasje doe t it waar minder waard sa t se ticht op elkoar libje moasten ut de brieven fan vincent blykt dat hy en gauguin oanienwei rûzje hiene op desimber kaam it ta in útbarsting neffens gauguin wie er sa skrokken fan it hâlden en dragen fan van gogh dy t him op in jûnskuier efterfolge dat hy in nacht yn in hotel trochbrocht dy jûn die ek bliken dat fan van gogh in stik fan syn ear ôfsnien wie neffens gauguin hie van gogh dat sels dien van gogh waard yn it sikehûs opnaam en gauguin flechte nei paris yn gie gauguin nei tropyske oarden om de europeeske beskaving en syn skuldeaskers te ûntrinnen hy woe alles wat keunstmjittich en konvinsjoneel wie efter him litte hy hie dêrby in romantysk byld fan de primitive minsk sa t jean jacues rousseau dy beskreaun hie en sette him ôf tsjin de boargerlike maatskippij faaks hat ek it feit dat hy yn frankryk as keunstner suver gjin erkenning krige dêrby in rol spile hy hâlde earst op tahity ta dêr t er ferskate masterwurken skildere hat mar dêr t er yn ek besocht hat himsels te koart te dwaan yn en kaam er noch ien kear nei europa nei parys en kopenhagen mar hy gong yn foar altyd nei de tropen hy libbe mei paou ura mei wa t er yn in soan emile krige yn gong er nei de maruesas eilannen yn kaam paul gauguin oan syn ein besmet mei syfilis en nei ferskate hertoanfallen hy is begroeven op in hôf yn atuona yn frânsk polineezje gauguin wie in letympresjonistyske skilder syn wurk wjerspegele al it ûngebrûklike kleurepalet fan de fauvisten en de ekspresjonisten guon binne fan miening dat syn wurk in foarrinner is fan it symboalisme de keunst fan de ympresjonisten foldie gauguin net omdat hy benammen it ûnsichtbere werjaan woe de gefoelens efter it byld njonken oaljeferve skilderijen makke gauguin ek in soad grafysk wurk lykas houtfiken wêrfan de wyldens en direktens him oanspruts neidat er him yn earsten oansluten hie by de ympresjonisten begûn gauguin yn de perioade yn bretanje in eigen styl te ûntwikkeljen hy skildere dêr froulju yn tradisjonele klaaing yn in tige ferstilde en konsintrearre styl dy t foaral de ienfâld fan it boerelibben liket wer te jaan syn eigen styl yn dy perioade tsjutte gauguin oan mei it cloisonnisme in wurd dat ferwiist nei de midsiuwske technyk fan it selemalje yn it frânk cloisson wêrby t de flakjes emalje fan elkoar skieden wurde troch metalen rântsjes yn dy tiid mar ek op de measte lettere skilderijen fan gauguin binne om sawat alle figueren donkere rânen te sjen yn de perioade yn bretanje skildere gauguin ek ferskate doeken mei religieuze foarstellingen ûnder oaren jakob en de ingel út dat skilderij lit in kombinaasje sjen fan biddende bretonske froulju mei harren wite mûtsen en jakob dy t fêsthâlden wurdt troch de ingel it skilderij falt fierder op troch de blijreade eftergrûn yn de tropen berikke gauguin de top fan syn keunstnerskip al bliek er ek in fjochtersbaas en rûzjemakker te wêzen it opfallend brûken fan sprekkende kleuren de yndringende blikken fan de polynesyske froulju dy t graach foar him posearren en de heimsinnige titels fan syn wurk dogge de leafhawwers fan syn wurk deugd fysiology is in ûnderdiel fan de biology dat him dwaande hâldt mei de meganyske fysyke en biogemyske funksjes fan libbene organismen fysiology is te ferdielen yn plante fysiology en biste fysiology it fjild fan biste fysiology brûkt de metoades en middels foar minsklike fysiology ek foar net minsklike wêzen plante fysiology lient har techniken wer fan beide de ûnderwerpen dy t bestudearre en ûndersocht wurde binne sa breed as de libbensbeam sels oare wichtige wittenskiplike stúdzjefjilden dy t út de fysiology fuortkommen binne biogemy biofysika biomeganika en molekulêre biology it wie de anatomist william harvey dy t yn de e iuw de grûnslach lei foar de eksperimentele fysiology mei syn beskriuwing fan de bloedsirkulaasje de meast yn it each rinnende fernijingsbeweging yn de moderne byldzjende keunst hat sûnder mis it ympresjonisme west net allinne as revolte foaroer it destiids algemiene offisjeel erkende akademyske klassisisme mar ek as folslein nije styltechnyske konsepsje de streaming hat har oarsprong yn frankryk en wurket ek troch yn de klassike muzyk en yn de literatuer de beweging krige har namme yn troch in tafallich krante artikel de revoltearjende beweging wie doe lykwols al in tal jierren âld en edouard manet hie doe al in kearmannich de offisjele salonsjueries tsjin de hierren yn strutsen syn absintdrinker waard al yn wegere wylst syn olympia en djeuner sur l herbe sokke grutte skandalen feroarsake hiene dat se oanlieding wiene foar it earste salon des refuss yn earder al yn waard de begraffenis yn ornans fan gustave courbet wegere en hie men yn de barbizon skilders al útmakke foar ûnfersniene demokraten pas jier nei de earste salon des refuss soe it ympresjonisme as beweging yn byld komme en dan út in net ferwachte hoeke under lieding fan edgar degas en pierre auguste renoir hiene jonge frânske skilders wurken byinoar brocht yn it atelier fan de fotograaf nadar oan de boulevard des capucines yn parys se wiene feriene yn de societ anonyme cooprative d artistes peintres sculpteurs graveurs capital et personnel variables se iepenen harren eksposysje op april krekt in moanne foar de iepening fan de offisjele salon neist de neamde inisjatyfnimmers wie dêr ek wurk te sjen fan bygelyks paul czanne claude monet berthe morisot alfred sisley camille pissarro eugne boudin adolphe flix cals flix bracuemond stanislas lpine en henri rouart de eksposysje wie goed foar in skandaal sawol fanwege de ûnferwacht banale ûnderwerpen as fanwege de destiids ûngewoane en net akseptearre styltechniken yn it paryske blêd charivari fan april woe kritikus louis leroy it doek fan claude monet impression du soleil levant ridukulisearje en neamde hy de eksposanten les impressionistes de beweging hie syn úteinlike namme krigen en soe oant mei eksposysjes yn in tiidrek fan jier noch gâns stof opwaaie litte en hast einleaze diskusjes opleverje wat ynhâld en technyk oanbelanget wie it ympresjonisme dus in reaksje op de doe hearskjende konservative klassisistyske opfettings fan de salonsjueries it doel fan de jonge skilders wie om direkt it byld fan de werklikheid te projektearjen dat joech gjin romte foar krekt tekene bylden fan dy werklikheid by de kar fan ûnderwerpen rjochten se harren benammen op saken út it deistich libben fier fan allegoryen of nasjonalistysk triomfalisme benammen de kleuryndieling it mingen dêrfan wurdt folslein oars oanpakt de elemintêre kleuren wurde yn losse toetsen njonken elkoar op it doek oanbrocht sadat se op ôfstân de winske kleurefariaasjes foarmje en sa subtile nuansearringen mooglik meitsje de stoflike krektens fan de foarmen yn de natoer wie minder wichtich as de kleurrike oplossing dy t sinne ljocht en loft as yndruk werjouwe dy kenmerken binne lykwols net allinnich as redaksjonele reden ta stân kaam de technologyske ûntwikkelingen yn de e iuw hawwe ek in rol deryn spile de opkomst fan de fotografy bedrige it fuortbestean fan keunstner mar joech ek nei ympuls oan de byldzjende keunst de ympresjonisten makken gebrûk fan de mooglikheden dy t it nije medium harren bean de flechtige werjefte fan objekten en minsken op sommige skilderijen binne fergelykber mei dy fan in fototoestel der binne ek dúdlike parallellen te trekken tusken foto s út dy tiid en it wurk fan monet beide fertoane deselde skimmige minskefigueren yn beweging ek de kadrearing feroare ofsnijing of sels folslein lege plakken yn in komposysje bygelyks by degas binne likegoed te werom te lieden nei de kennis fan de fotografy de ympresjonisten neamden harsels ylluministen en hawwe de skelnamme ympresjonisten letter as geuzenamme oannommen lang foardat dat spile wiene dizze skilders al bûten dwaande it krekte ljocht fan it momint te fangen yn harren wurk fan ôf hoe binne se ûntstien nei alle gedachten troch de útfining fan de tube troch geoffrey rand yn al yn wiene der trije ingelske firma s dy de ferve yn tuben op e merk brochten en dêrmei de skilders de gelegenheid joegen bûten te wurkjen foar dy tiid waard de ferve meastentiids yn bargebongels meinommen mar dy lieten soerstof troch sadat de ferve útdrûge skilders dy t oer it algemien alhiel of foar in part ta de streaming fan it neo let ympresjonisme rekkene wurde paul czanne jannewaris oktober wie in frânske skilder hy libbe en wurke yn aix en provence syn wurk foarme in brêge tusken it ympresjonisme en it kubisme al yn syn skoallejierren sa fan ôf folge czanne in jûnskursus tekenjen by joseph marc gibert yn it museum fan aix tusken en studearre czanne rjochten mar hy folge tagelyk teken en skilderlessen hy wurke in skoftke foar de bank fan syn heit mar dat befoel him net tsjin it sin fan syn heit makke czanne in kar foar de keunst hy folge syn freon mile zola nei parys syn heit dy t tige ryk wie hy hie earst as huoddemakker wurke eart hy de bank czanne cabassol mei oprjochte stipe him úteinlik al sadat czanne finansjeel ûnôfhinklik wurkje koe yn parys studearre hy oan de acadmie suisse tusken en probearre hy te eksposearjen by de offisjele salon mar hy waard dêr kear op kear wegere hy eksposearre tegearre mei oaren op de salon des refuss yn hy moete dêr camille pissarro en oare ympresjonisten mar fûn net in soad oansluting dochs wie der wurk fan him te sjen op de earste eksposysjes fan de ympresjonisten yn en yn tweintich jier nei syn earste besykjen dêr binnen te kommen waard it wurk fan czanne talitten yn de salon nei it ferstjerren fan syn heit yn krige hy in grut erfskip sadat hy finansjeel ûnôfhinklik wurde hy troude yn dat selde jier mei hortense fiet mei wa t er jier wenne czanne hat sa n portretten fan har makke wêr ûnder ien yn in reade stoel yn die czanne mei oan de brusselske tentoanstelling les xx yn eksposearre de ambisjeuze galeryhâlder ambroise vollard mei wurk fan czanne in soad stipe hie hy lykwols net yn de keunstwrâld yn sette paul czanne him definityf nei wenjen yn aix en provence nei de wrâldtetoanstelling fan yn parys dêr t ek trije fan syn wurken te sjen wiene kaam der sa stadichoan wat belangstelling út it bûtelân syn wurk wie yn dy tiid ûnder oaren te sjen yn de weenske sezession fan ôf waard czanne bewûndere troch jonge keunstners as denis bonnard en vuillard se kamen nei aix foar goerie en om him oan it wurk te sjen paule czanne is ferstoarn op oktober yn syn wenplak hy skynt eigensinnich en tige op himsels west te hawwen mei suver gjin freonen czanne wie al fan jongs ôf sûnt de tiid dat se op it collge bourbon sieten befreone mei de skriuwer mile zola mar se krigen letter ûnienichheid troch de beskriuwing dy t zola joech fan czanne en de losse libbensstyl fan de ympresjonisten yn syn roman l oeuvre it wurk om te oefenjen kopiearre czanne wurken fan eugene delacroix en nicolas poussin dy t yn it louvre hongen hy bewûndere ek gustave courbet en edouard manet yn skildere czanne tegearre mei renoir yn hie hy kontakt mei claude monet yn giverny dêr moete hy ek de byldhouwer auguste rodin it wurk fan czanne is yn fjouwer perioaden op te dielen de neamde jiertallen binne net alhiel krekt omdat in eksakte datearring meastentiids ûntbrekt op it wurk fan czanne czanne makke sa n oaljeferve skilderijen en ûngefear akwarellen surhústerfean is ien fan de doarpen fan de fryske gemeente achtkarspelen surhústerfean is oan ein e iuw ûntstien doe t de earste turfgravers en skippers harren dêr nei wenjen setten de wiken en de feart dimpte feart dy t troch de flekke rûnen binne tichtsmiten it ha benammen de muontsen west dy t fan ynfloed west hawwe op it ûntstean se hearden ta de pioniers fan de ferfeanting dêrnei kamen al rillegau de ambachtslju en winkellju de namme fan it doarp betsjut letterlik surhuzumerfean de feangrûnen súdlik fan it tsjintwurdich lytsere mar âldere surhuzum de abt fan it kleaster jeruzalem yn gerkeskleaster sluet doe in kontrakt mei utertske ûndernimmers om de hege feanen ôf te graven súdeastlik fan it doarp begjint it âlde rivierke de lauwers al is dat dêr yn earsten net mear as in foege sleat tsjintwurdich hat surhústerfean ekonomysk sjoen in regionale funksje mei in foech winkelbestân ferskate horekafoarsjennings en in tal yndustriële bedriuwen de menniste gemeente fan surhústerfean ûntstie om by de ferfeantings om hat der seker al in formanje stien want de earste bekende learaar gabbe paulus stoar yn de predikanten yn letter tiid lykas d pekelharing hawwe in bydrage levere oan de ferbettering fan surhústerfean de hjoeddeiske formanje is fan fan oant hat der in groep dútske mennisten út surhústerfean of omkriten wenne se lieten har dope yn in poel by koartwâld fan harren is fierders netfolle bekend fan surhústerfean gienen sy oer rotterdam mei it skip allen nei de feriene steaten fan amearika se fêstigen har yn pennsylvania en foarmen dêr de church of brethren de flekke hat in feriening foar doarpsbelang dy t gearkomsten hat yn multyfunksjoneel sintrum it fleckehûs it doarp hat as basisskoallen it skriuwboerd de bernebrêge en de hoekstien as eveneminten wurde alle jierren in kross hâlden in hurdfytswedstryd de profomgong fan surhústerfean en in konkoers hippyk der is ek in vvv kantoar yn surhústerfean fan oant wie der yn surhústerfean in selsstannige boekhannel fêstige boekhannel douma de fryske rie foar heraldyk hat it doarp surhústerfean op septimber de erkenning flekke takend flek of flekke is yn fryslân de ûnoffisjele oantsjutting fan in grut doarp dat eins yn de ûntwikkeling fan doarp nei stêd stykjen bleaun is se hiene faak mear rjochten as de trochsneed doarpen lykas rjocht fan waach en rjochtspraak de flekken wurde ferdield yn de iere en lettere flekken drachten de gordyk it hearrenfean en surhústerfean hearre ta dy lêste groep se binne yn de e en e iuw ta ûntwikkeling komd de flekkewapens ûnderskiede har fan de gewoane doarpswapens trochdat se wol in kroan fiere alle strjitten yn surhústerfean buslinen fan ferfierder arriva buslinen fan ferfierder buzz literatuerprizen wurde meast regelmjittich takend oan skriuwers of oersetters foar ien as mear fan harren wurken of foar har hiele skriuwerij de wichtichste literatuerpriis is de nobelpriis foar de literatuer dr joast halbertsmapriis dr obe postmapriis fedde schurerpriis gysbert japicxpriis junior rely piter jellespriis rely jorritsmapriis rink van der veldepriis simke kloostermanpriis alfred dblin preis anton wildgans preis aspekte literaturpreis astrid lindgren gedchtnis preis berliner literaturpreis brandenburger literaturpreis bchnerpreis deutscher jugendliteraturpreis deutscher schulbuchpreis deutscher science fiction preis erich fried preis evangelischer buchpreis frau ava literaturpreis friedenspreis des deutschen buchhandels georg bchner preis gottfried keller preis groer sterreichischer staatspreis fr literatur groer preis der deutschen akademie fr kinder und jugendliteratur e v hans christian andersen award heinrich wolgast preis heinrich bll preis hermann hesse preis hermann lenz preis ingeborg bachmann preis joseph breitbach preis jury der jungen leser kleist preis kurt lasswitz preis leipziger buchpreis fr europische verstndigung oldenburger kinder und jugendbuchpreis sterreichischer staatspreis fr europische literatur sterreichischer staatspreis fr kinder und jugendliteratur sterreichischer staatspreis fr kinderlyrik petrarca preis rattenfnger literaturpreis der stadt hameln romulus candea preis siegfried unseld preis solothurner literaturpreis stern leserstimmen troisdorfer bilderbuchpreis tukan preis der stadt mnschen umweltpreis fr kinder und jugendliteratur volkach wilhelm raabe literaturpreis wolfgang hohlbein preis yn nederlân ako literatuerpriis tusken en de generale bank literatuerpriis anjerfûns blamanpriis anna bijnspriis anton wachterpriis aristeionpriis busken huetpriis charlotte khler priis constantijn huygenspriis debutantepriis eddy du perron priis frans erens priis f bordewijkpriis foarhinne vijverbergpriis geertjan lubberhuizenpriis gouden ezelsear gouden strop henriëtte de beaufort priis herman gorterpriis ynternet poëzypriis jan campertpriis jan greshoffpriis jan hanlo essaypriis libris literatuerpriis linschoten pinning lucy b en c w van der hoogt priis martinus nijhoffpriis multatulipriis p c hooft priis priis fan de nederlânske letteren prix des ambassadeurs publykspriis foar it nederlânske boek stripskipspriis vsb poëzypriis yn flaanderen arthur cornettepriis arthur merghelynckpriis ary sleekspriis august beernaertpriis aslk priis foar it literêre debút att priis foarhinne nrc priis joris eeckhoutpriis lode baekelmanspriis guido gezelle priis karel barbierprijs karel bourypriis literêre priis foar letterkunde fan de flaamske provinsjes maurice gilliamspriis nestor de tirepriis oeuvrepriis flaamske mienskip poëzijpriis flaamske mienskip priis fan de flaamske lêzer priis foar letterkunde fan de flaamske provinsjes provinsjale priis letterkunde provinsje west vlaanderen proazapriis flaamske gemeenschap yang priis boekensleutel gouden griffel gouden penseel gouden uil gouden zoen kinderboekwinkelprijs nienke van hichtumprijs prijs van de nederlandse kinderjury prijs van de jonge jury theo thijssenprijs foarhinne staatsprijs voor kinder en jeugdliteratuur vlaamse cultuurprijs voor jeugdliteratuur woutertje pieterseprijs zilveren griffel zilveren penseel zilveren zoen american book award betty trask prize and awards booker prize british book awards commonwealth writers prize david cohen british literature prize in the english language forward poetry prizes geoffrey faber memorial prize guardian fiction prize hawthornden prize heywood hill literary prize irish times literature prizes james tait black memorial prize mail on sunday john llewellyn rhys prize national book critics circle award orange prize for fiction pulitzer prize somerset maugham awards sunday express fiction award t s eliot prize wh smith award wh smith thumping good read award whitbread prize yorkshire post book award grand prix de la societ du gens de lettres prix aujourd hui prix de l acadmie franaise prix des cin continents de la francophonie prix des libraires prix europe prix fmina prix flore prix goncourt prix interalli prix mdicis prix renaudot wjerstân is de eigenskip in beweging tsjin te wurkjen it is ek de oantsjutting foar in elektryske komponint dy t it rinnen fan stroom fermindert dy komponinten binne ornaris sa lyts dat der is gjin plak en beskriuw de sterkte dêrom is dy sterkte kodearre mei kleurringen in ezelsbrechje om dizze folchoarder ûnthâlde te kinnen is sy bringt roazen oan geart s grêf by fiis grau waar mar oant binne ek yn de folchoarder fan de reinbôge de earste almeast trije bannen joue it getal fan de sterkte oan en de fjirde it tal fan nullen dat der noch efterkomt de fiifde jout in persintaazje oan fan hoe presiis de kompenint dy sterkte hat claude oscar monet parys novimber giverny heech normandje desimber wie in frânske skilder monet wie ien fan de liedende skilders yn de ympresjonistyske styl monet ferhuze doe t er sawat jier wie mei syn famylje nei le havre monet wie yn de jierren yn militêre tsjinst yn afrika wat syn lettere kar om benammen lânskippen te skilderjen beynfloede hawwe kin fan likernôch ôf hie monet in relaasje mei camille doncieux yn waard harren earste soan jean berne yn parys se trouden yn de simmer fan harren houliksreis gie nei trouville mar fanwege de oarloch tusken frankryk en de prusen flechten se nei londen fia nederlân kamen se werom yn frankryk dêr t se harren yn arunteuil ta wenjen setten dat plak wie fia it paryske stasjon saint lazere dêr t monet ferskate skilderijen fan makke hat maklik te berikken finansjeel gie it monet yn dy perioade foar de wyn syn skilderijen ferkochten goed yn waard de twadde soan michel berne koart foardat de famylje monet nei vtheuil ferhuze yn ferstoar camille monet huze doe al mei alice hosched en har man ernest dy ûngebrûklike ferhâlding wie de oanlieding ta in stream fan geroften en monet syn relaasje mei kollega skilders kaam dêrtroch ûnder druk te stean yn ferhuze de mnage mei harren acht bern nei giverny yn ferstoar ernest wat it paad frij makke foar in houlik tusken monet en alice foar de famylje monet bruts in rike tiid oan yn ferstoar alice yn folge troch monet syn âldste soan jean jean wie troud mei de twadde dochter fan alice blanche blanche soarge as widdo foar de skilder op jierren monet is jier wurden nei earst benammen karikatuertekeningen makke te hawwen begûn monet op syn ste mei it skilderjen fan lânskippen yn de bûteloft soks op oanrieden fan de normandyske skilder eugne boudin monet skildere benammen de lânskippen yn syn eigen omjouwing yn aruenteuill it ferneamde fjild mei klaproazen en yn giverny stikken fan syn eigen tún dy t letter in toeristysk plak wurden is syn skilderij impression soleil levant út joech oanlieding ta de namme ympresjonisme it esperanto is in ynternasjonale keunsttaal betocht troch ludwik lejzer zamenhof en foar it earst publisearre yn it esperanto is opset mei in tal wichtige útgongspunten esperanto waard optocht troch doktor zamenhof yn syn middelbere skoaletiid yn hie er syn ynternasjonale taal ree mar it doarre oant ear t er syn boek lingvo internacia antaparolo kaj plena lernolibro in ynternationale taal foarwurd en kompleet learboek publisearre koe ûnder it pseudonym doktoro esperanto dokter hoopfol minsken dy t graach ynternasjonale kontakten lizze woenen learden de taal en begûnen him te brûken sa kaam it esperanto op e wrâld njonkenlytsen stabilisearre it him en evoluearre ta in taal dy t brûkt en koestere wurdt troch minsken út in protte lannen de iso taalkoades foar it esperanto binne eo en epo der is ek in esperantotalige wikipedy yn fryslân waard yn in feriening fan fryske esperantisten oprjochte frisia esperantista rondo dy t yn sa n leden telde en yn rom yn en waarden foar dielnimmers oan in ynternasjonaal kongres yn fryslân ekskurzjes en gearkomsten organisearre yn waarden út it frysk in tal koarte ferhalen oerset frisaj rakontoj red s s de jong dzn en yn fan pieter wybenga mei de rêch tsjin de muorre ûnder de titel dorsekontrau la muro s j red sipke stuit in oersetting fan nienke fan hichtums de tsien fan martens afke troch tine brinkman kaam desimber út wjelsryp is in doarp yn gemeente de waadhoeke it leit oan de frjentsjerter feart likernôch km súdeastlik fan de stêd frjentsjer op in langhalige kwelderwâl dy t al foar kristus bewenne wie by terpôfgravings waarden munten diggelguod en in gouden ring út de romeinske tiid fûn oant de gemeentlike weryndieling yn makke wjelsryp diel út fan de gemeente hinnaarderadiel dêrnei kaam it yn de nij foarme gemeente littenseradiel te lizzen op jannewaris waard littenseradiel opdield en kaam wjelsryp yn gemeente de waadhoeke te lizzen de doarpskom leit yn it noarden de greate buorren mei útienrinnende bebouwing fan boarger en arbeiderswenten út foaral de e iuw de strjithoeke oan de galemawei wurdt markearre troch in moaie evenwichtige notabele wenning oan de oare kant lizze bûten de doarpskom twa kop romppleatsen dy t beide in wyt ferve foarein ha súdlik leit de frij hege keale terp mei dêr njonken de grutte pastorije in karakteristike notabele wenning út op in fjouwerkante plattegrûn mei útboude middenpartij direkt súdwestlik fan e ursulatsjerke folget de lytse buorren mei net allinne wenten út de e iuw mar yn súdlike rjochting ek jongere huzen sels oant folkshúsfesting fan nei de oarloch ta de skoalle út stiet op e hoeke mei de galemawei mei dêrfoaroer frijsteande gebouwen mei ûnder mear in stjelppleats en in grutte notabele wente dy t lykas de pastorije in fjouwerkant grûnplan hat noch fierder súdwestlik rint de frjentsjerter feart troch de doarpsbebouwing hoewol t oan e súdwestkant fan dat wetter mar in bytsje huzen mear steane it eigentlik wjelsryp wurdt fan e byhearrende buorskip de westerein ôfsnien troch de provinsjale wei n wêrfan t it trasee tusken winsum en frjentsjer yn oanlein waard en dy t pleatslik bekend stiet as de suderpolderwei likernôch in heale km besuden wjelryp leit de brêge yn de n dêr t de wei de frjentsjerter feart krúst yn de e iuw is it tsjerkje boud dat wijd waard oan de ursula yn is de stompe toer ynstoarten yn it plak fan de toer kaam op de tsjerke in dûknekkich spitske wjelsryp en baaium foarmje tegearre in tsjerklike gemeente op novimber fûn der in slim fleantúchûngelok plak yn wjelsryp in strieljager stoarte del op it pleatske fan de famylje postma tsjerk en richtsje postma en harren bern tryntsje aaltsje willem en gerrit binne hjirby ferstoarn se waarden te hôf brocht op it tsjerkhof fan wjelsryp ek de piloat jacues snijders oerlibbe it ûngelok net yn it doarp fynt men in kristlike basisskoalle de grûnslach dy t besocht wurdt troch sa n likernôch bern út wjelsryp baaium en winsum de skoalle waard yn oprjochte winkels fynt men hjoeddedei net mear yn wjelsryp yn hold sels de s r v man op mei suteljen wol binne der noch twa timmerbedriuwen in skildersbedriuw en in smidterij metaalferwurkingsbedriuw in soad aktiviteiten fine plak yn it doarpshûs yn e mande hjir har ek de feriening foar doarpsbelang har gearkomsten t heechhout de warren frjentsjerterpaad galemawei grutte buorren iestwei lytse buorren nije buorren noarderein oasterein pastoryleane stjelpdyk suderpolderwei terpwei tillewei tsjeppenbûr westerein de ried fan de fryske beweging rfdfb is in belange organisaasje foar minsken dy t wiis binne mei fryslân en har ynsette wolle foar mear romte foar it frysk en de fryske kultuer de ried is in ûnôfhinklike frijwilligersorganisaasje de ried fan de fryske beweging is in stifting dêr t in tal organisaasjes en goed stipers donateurs by oansletten binne de stifting ried fan de fryske beweging is oprjochte yn mei as doel om as fryske bewegers nei it regear en de legere oerheden ta mei ien mûle te sprekken nei de oarloch libbe der in gefoel dat de ûnderskate bewegingsselskippen it selskip foar fryske tael en skriftekennisse it kristlik frysk selskip it roomsk frysk boun en it frysk boun om utens har krêften bondelje moasten troch mei inoar ûnder ien koepel gear te wurkjen en sa nei bûten ta mei ien mûle te sprekken ien fan de kearndoelen wie is om de fryske taal steviger wetlik te ferankerjen it nederlânske regear hie oant dy tiid foar it frysk amper wat juridysk regele de konstruksje fan in ried joech oan minsken de mooglikheid om har yndirekt fia selskippen of direkt te organisearjen njonken de oansletten selskippen koene minsken ek direkt stiper wurde fan de ried ut de stipers koene bestjoersleden keazen wurde dy t mei de fertsjintwurdigers fan de selskippen it riedsbestjoer foarmje de lêste jierren is it tal oansletten selskippen útwreide sadat ûndersteande selskippen yn de ried fertsjintwurdige binne de fertsjintwurdige selskippen binne fierder hat de ried inkele hûnderten stipers yn de earste jier lei de klam op it regeljen fan de formele rjochten fan it frysk in pear fan de rjochten dy t troch it krewearjen fan de ried no op papier steane binne healwei de jierren begûn de ried him mear ta te lizzen op it befoarderjen fan it brûken fan it frysk yn ynformele fermiddens dat stribjen is werom te finen yn tal fan projekten fan de ried aktuele projekten eardere projekten fan de ried de hjoeddeiske ried is te ferlykjen mei in konsuminte organisaasje foar de fryske taal en kultuer hy spant him yn foar minsken dy t wat mear wolle mei it frysk de ried ûnderhâldt kontakten mei oerheden offisjele ynstânsjes bedriuwen ferienings en partikulieren alhoewol t der yn de measte gefallen fan it krewearjen fan de ried net altyd wat yn de krante werom te finen is binne de measten it der wol oer iens dat de status fan it frysk de lêste desennia heger wurden is de ried spant him yn foar it frysk om t de leden en stipers leauwe dat in minderheidstaal him it bêste ferlykje lit mei in bedrige diersoarte wol sa n bist oerlibje dan moat him safolle romte jûn wurde dat er himsels fuortplantsje of ûntjaan kin sa kin in minderheidstaal allinnich oerlibje as er njonken thús ek yn oare fermiddens brûkt wurdt omdat er allinnich op dy wize nijsgjirrich en nuttich genôch is om leard te wurden de ried wol de minsken troch har bewust te meitsjen fan de wearde en rykdom fan har taal bringe ta it mear regulier brûken dêrfan yn alderhanne situaasjes in doel is dat de gewoane man oan it frysk moat de rfdfb wurket gear mei tûmba tûmba is in organisaasje dy t diskriminaasje tsjingiet op de hiemside fan de ried stiet in antydiskriminaasjeformulier dat kin ynfolle wurde om in klacht oan tûmba troch te jaan tûmba hannelet yn gearwurking mei de ried de klachten ôf de ried hat ferskillende wurkgroepen dy hawwe in eigen taak wurkgroep y nternasjonale k kontakte k lup de doelstelling is om ynformaasje út te wikseljen en mei ferlykbere kulturele minderheden yn europa kontakt te ûnderhâlden om elkoar te helpen en te stypjen by it opsetten en útfieren fan plannen ta it yn stân hâlden fan de taal en kultuer en it fuortsterkjen fan de materiële betingsten dêrfoar wurkgroep pr dizze wurkgroep is dwaande om in freonlik klimaat te skeppen foar de tinkbylden en projekten fan de ried en fan oare organisaasjes dy t de posysje fan fryslân en it frysk fersterkje wolle hannelingseftergrûn dêrby is om net al te folle ûnnedige wjeraksel op te roppen politike wurkgroep doelstelling is mear omtinken foar de fryske taal en kultuer yn de lanlike en de regionale polityk te berikken derneist hâldt de rfdfb in tal eigen websiden hiemside thússide by dêr wurdt melding op makke fan nijs oer it frysk of de fryske kultuer ek wurdt op de websiden útlein wêr t de ried foar stiet de ried is aktyf op hyves facebook myspace en twitter de ried besiket troch sokke nije mediums kontakt te krijen mei de jongerein omdat de ried him ynset foar it behâld en de útbou fan de fryske kultuer wurde ek streektalen lykas it biltsk en it stellingwerfsk stipe septimber is it jier lyn dat kneppelfreed plak fûn de ried fan de fryske beweging grypt dit oan om sechtich dagen lang feest te fieren it feest hat de namme fan kneppeljen nei keppeljen de ried fan de fryske beweging wol boppedat de betinking yn in breder mondiaal ramt sette hoe komt it mei de rykdom oan talen op e wrâld moatte wy wrâldboargers it útstjerren fan de rykdom oan talen gewurde litte of komme wy yn aksje sjoerd van der schaaf skiednis fan de fryske beweging ljouwert de universiteit fan harderwyk ek wol de gelderske universiteit neamd waard oprjochte yn de tiid fan de republyk fan de sân feriene nederlannen yn wie der yn harderwyk al in latynske skoalle yn waard dy ta in yllústere skoalle en yn ta gelderske universiteit it maklik en goedkeap promovearjen yn harderwyk lokke in soad studinten út binnen en bûtenlân al wie dat faak mar foar koarte tiid de universiteit hie fjouwer fakulteiten bekende promovendy fan harderwyk wienen yn de tiid fan de frânske besetting waard de universiteit sletten kening willem i hat letter fergees besocht om hjir in ryksateneum te stiftsjen nei it ferdwinen fan de universiteit yn waard yn ek de dêrby hearrende hortus botanicus fan de hân dien allinnich twa iuwenâlde beammen binne dêr noch fan oerbleaun op dat plak is yn as neitins in krûdetún oanlein ein e iuw spile aart staartjes professor fetze alsvanouds fan de universiteit fan harderwyk yn it tillefyzjeprogramma het klokhuis de universiteit fan frjentsjer destiids ek wol academia franekerensis neamd is oprjochte yn yn is er by dekreet fan napoleon tagelyk mei de universiteit fan hurderwyk sletten de universiteit is stifte troch de steaten fan fryslân al wie in wichtige reden dat dûmnys sa hjir yn de omkriten oplaat wurde koenen dochs waard besluten net allinnich in seminarium te begjinnen mar in universiteit de universiteit is op july iepene en wie fêstige yn frjentsjer yn it eardere krúshearekleaster ek de fryske steedhâlder willem loadewyk hat him sterk makke foar de oprjochting de ynwijingstaspraak waard holden troch abel frankena tritich jier lang wie de akademy neist de leienske de ienige universiteit yn de nederlannen de start wie ynearsten ûnthjittend mei in waaksend oantal studinten benammen dy fan de teologyske fakulteit naam bot ta mar sûnt rûn it oantal stadichoan tebek mei in lytse oplibbing om hinne yn moast in grutte besunigingsoperaasje trochsetten wurde de universiteit hie fjouwer fakulteiten mei om t frjentsjer yn dy tiid in kalvinistysk bolwurk wie groeide foaral de fakulteit fan de godgeleardens yn de e iuw út ta ien fan de wichtichste yntellektuele sintra fan nederlân ferneamde gelearden joegen yn frjentsjer ûnderwiis wat in protte studinten oanluts ek de lettere steedhâlder willem iv wie hjir studint yn de jier dat de fryske universiteit bestien hat hawwe sawat studinten ynskreaun stien in tredde fan de studinten kaam út it bûtenlân wêrûnder in protte poalen en hongaren in fearn út oare provinsjes fan de republyk yn totaal binne studinten promovearre yn frjentsjer by de befolking stie de universiteit ek bekend as de súpakademy troch ûnder oaren de grutter wurdende konkurrinsje en de minder wurdende ekonomy bleau de universiteit yn de rin fan de e iuw efter by de ûntwikkeling yn de rest fan jeropa it tal útlânske studinten rûn tebek en yn de frânske tiid wie der in dúdlike delgong fan it tal studinten doe t napoleon yn it tal universiteiten ferminderje woe wie de universiteit fan frjentsjer net wichtich genôch mear en hâld dy iepen nei jier en nei ynskreaune studinten kaam der sa in ein oan de universiteit fan frjentsjer in part fan de hortus botanicus waard yn oernaam troch de universiteit fan grins fan oant hat de skoalle noch in ryksateneum west it behear fan de biblioteek fan de universiteit hat ien fan de redenen west ta de stifting yn fan de provinsjale biblioteek de oare besittings wêrûnder de ksylooteek kamen yn it besit fan de stêd en binne no part fan de kolleksje fan museum martena der is al ris besocht de universiteit wer te iepenjen mar oant no ta is dat net slagge sûnt is it foar promovendy oan de universiteit fan grins as it ûnderwerp fan de promoasje of de promovendus sels in bân mei fryslân hat mooglik om yn frjentsjer te promovearjen en yn is de universiteit twente hjir it kartesius ynstitút begûn fierders hat fryslân yn ljouwert mei de fryske akademy in akademyske ynstelling foar stúdzje fan de fryske taal yn it begjin fan de njoggentiger jierren is de stifting frjentsjerter universiteit oprjochte mei as doel minsken te ynteressearjen foar alles wat streekrjocht of sydlings mei fryslân te meitsjen hat kick wilstra is in fuotbaljende tekenteltsjefiguer dy t yn de er jierren fan de e iuw tige populêr wie de geastlike heit fan wilstra is henk sprenger de namme kick wilstra is in kombinaasje fan de nammen fan trije ferneamde fuotballers út dy tiid kick smit faas wilkes en abe lenstra de superspits ferskynde foar it earst yn yn it aventoereboek fan ketelbinkie fan ôf ferskynden de aventoeren fan kick wilstra yn de rotterdamske ketelbinkiekrant en yn it amsterdamske blêd robs vrienden de krante het parool soe wilstra foargoed ferneamd meitsje dat joech tusken en mar leafst boekjes mei de eksploaten fan kick wilstra út kick wilstra waard berne yn it doarpke veendorp syn heit fabe wilstra wie in fanatike oanhinger fan de pleatslike fuotbalklup v v v veendorpse voetbal vereniging dêr t kick al op jonge leeftyd syn yntree makke syn grutte fuotbalsuksessen behelle kick lykwols by victoria de malton roovers yn ingelân en noch letter by de italiaanske club titan fansels spile de wûnderspits ek in haadrol yn it nederlânsk alvetal likefolle by hokker club of yn hokker alvetal as kick yn it fjild kaam wie er altyd de útblinker sa skoarde hy by syn debút by victoria as ynfaller fuort de winnende goal en syn earste optreden foar oranje levere fuortendaliks in hattrick op kick wilstra troude mei syn jeugdleafde jannie robijn se krigen trije bern dêr t de fuotbaljende twilling rob en rudi de âldsten fan wiene webstee fan kick wilstra de universele ferklearring fan de rjochten fan de minske is in ferklearring dy t oannommen is troch de algemiene gearkomste fan de feriene naasjes a res desimber om de grûnrjochten fan de minske te beskriuwen it earste ûntwerp wie fan john peters humphrey nettsjinsteande dat it gjin binende ferklearring is is hy wol brûkt as basis foar twa binende fn ferdraggen foar de minskerjochten nammentlik it ynternasjonaal ferdrach oangeande boargerrjochten en politike rjochten en it ynternasjonaal ferdrach oangeande ekonomyske sosjale en kulturele rjochten de universele ferklearring fan de rjochten fan de minske wurdt noch altyd in soad brûkt troch wittenskippers abbekaten en grûnwetlike rjochtbanken de westereen standertfrysk de westerein yn it nederlânsk earder ek wol zwaagwesteinde is ien fan de tsien doarpen fan de gemeente dantumadiel yn it súdeasten fan de gemeente it doarp hat ynwenners jannewaris de namme fan it doarp betsjut de westlike ein fan kollumersweach it doarp is ûntstien as de westein fan it dykdoarp kollumersweach benammen dat part dat yn dantumadiel lei dit dykdoarp de dyk fan feanwâlden nei kollum bylâns wie fral in doarp fan lytse keaplju en arbeiders yn de rin fan de e iuw hat kollumersweach him fierder eastlik tichter by feankleaster ûntwikkele wylst de westereen him los dêrfan westliker by de nije feart ûntwikkele en útwreide nei it suden nei it spoar fan ljouwert nei grins ein fêstige him hjir de joad salomon levy út it dútske hessen op desimber hat de folsleine ried fan dantumadiel by moasje besletten de eigen fryske taalkleur fan it doarp troch it staverjen fan de offisjele doarpsnamme yn de gba as de westereen foar de takomst fêst te lizzen de fryske akademy sil de namme sa ek yn de wurdboeken opnimme mei de fermelding dat de net westereender friezen de namme ornaris as de westerein útsprekke de westereen leit yn de wâlden mei in soad beamwâlen en pingo s de westereen leit op de eastigge fan de nije feart in part fan de swemmer dit wetter jout nei it suden ta ferbining mei de burgumer mar en it prinsesse margrietkanaal en nei it noarden mei westergeast kollumerlân en it dokkumer djip de foarstrjitte ferbynt it doarp nei it easten ta mei kollumersweach nei it westen jout de boppewei ferbining mei de sintrale as en fia de easterein mei feanwâlden yn it suden hat it doarp sûnt in halte oan it spoar fan ljouwert nei grins it stasjonsgebou út wie oant yn gebrûk en waard yn ôfbrutsen fanwege âlderdom de doarpsferiening hjit de westereen de feriening organisearret sûnt om it jier yn febrewaris in doarpsfeest it sportpark hjit de wieken oan de sportleane is swimbad de frosk de westereen hat in indoor fierljephal hjir wurdt winterdeis treend bern dy t eartiids foar it earst nei skoalle gienen mochten in stik koeke fan de koekebeam plukke dizze koekebeam stie ferstoppe op de souder fan de skoalle alle strjitten fan de westereen grinslân grinslânsk grunnen of grnnen nederlânsk groningen is in provinsje fan nederlân en bestiet as sadanich sûnt it hat ynwenners augustus en in oerflak fan km² grinslân wurdt wol stêd en ommelannen neamd de stêd is dan grins de ommelannen it plattelân dêrom hinne fan oarsprong wie de stêd saksysk en it plattelân frysk de gebieten hienen faak spul mei elkoar de trije histoaryske ommelanner ketieren binne hunsingo fivelingo en it westerkertier de ommelannen en it aldamt wienen oant de e iuw foar it meastepart frysk de stêd goarjocht en westerwâlde wienen saksysk no wurdt hast oeral yn de ommelannen nedersaksyske dialekten sprutsen allinne de doarpen mearum de wylp kornhorn en de pein yn it westerkertier binne foar it grutste part noch altyd frysktalich grinslân is nei drinte fryslân en seelân de tinst befolke provinsje fan nederlân mei ynwenners de kante kilometer de skiednis fan de provinsje grinslân is foar in grut part de skiednis fan it proses dêr t de stêd grins yn de rin fan jierren hieltyd mear macht by krige oer de ommelannen dêrfoar leit lykwols noch in tiidrek wêryn it grutste part fan de provinsje in geheel foarme mei it oanswettende westerlauwersk fryslân en east fryslân it wie in gebiet mei in lânskip dat noch it measte wei hie fan de hjoeddeiske waadsee by eb foel it drûch by floed stie it gruttendiels ûnder wetter yn dat kwelderlân wie permaninte bewenning allinnich mooglik op wierden lykwols wiisd de oanwêzigens fan in hunebed by noardlaren derop dat de bewenningsskiednis weromgiet oant de stientiid de fynst fan in hunebed by delfsyl is in oanwizing dat dy bewenning him net allinnich beheinde oant it grinsgebiet mei drinte neffens guons is de oanwêzigens fan dat hunebed in bewiis foar de teory dat de hunebedbouwers fan see ôf it lân yn lutsen de âldst bekende fermelding fan de stêd grins datearret út de stêd wie op dat stuit yn besit fan de biskop fan utert oannommen wurdt dat de stêd fan oarsprong in drintsk doarp wie de stêd waard ek troch friezen bewenne en hie ynearsten wat konkurrinsje fan appingedam mar neidat de stêd deryn slagge wie om it stapelrjocht te krijen wie de dominante posysje festige de ynfloed fan de stêd wreide him stadich út en berikte de toppunt fan macht op de ein fan de e iuw doe t har ynfloed oant fier yn de tsjintwurdige provinsje fryslân rikte nei ferrin fan tiid naam de hiele provinsje de taal oer dy t yn de stêd praten waard mar holde wol in oantal fryske wurden en siswizen yn guon dielen fan de provinsje benammen it aldamt en westerwolde wie de stêd ek formeel de baas yn de tiid fan de republyk wie de gongbarte oantsjutting foar grins stêd en lande de folchoarde wie gjin tafal de hearskippij oer grutte parten fan de provinsje einige yn bestjoerlike sin nei de frânske tiid doe waard de tsjintwurdige provinsje ynsteld wêryn de bysûndere posysje fan de stêd ôfskaft waard de stêd bleau lykwols wol de eigener fan grutte dielen fan it aldambt westerwolde en de feankoloanjes oan dy situaasje kaam pas in ein yn de njoggentiger jierren fan de e iuw grinslân bestiet sûnt út gemeenten oerisel nederlânsk overijssel is in provinsje fan nederlân dy t as sadanich bestiet sûnt it hat ynwenners septimber en in oerflak fan km² oerisel leit tusken yn it suden en súdwesten gelderlân yn it westen flevolân yn it noarden fryslân en drinte en yn it easten dútslân de haadstêd is swol de grutste stêd is ynskedee njonken nederlânsk wurde yn oerisel nedersaksyske dialekten sprutsen de âldste bewenning fan oerisel is nei alle gedachten net âlder as it begjin fan de jiertelling dat wie dan nog fral yn twinte om t de legere parten te sompich wienen om dêr wenje te kinnen mei it opkommen fan bettere ôfwetteringtechnyk yn de e iuw waard de bewenning fan rest fan oerisel mooglik doe t de karolingen hjir oankamen wennen hjir saksen oerisel waard tafoege oan it ryk fan karel de grutte en letter troch hindrik iii fan dútslân oan de biskoppen fan utert stift yn lien dien as it oerstift mar dit lien hat oant it mei alle wrâldske macht fan utert yn nei karel v oergong nea sûnder problemen west troch hiel de tachtichjierrige oarloch wie oerisel part fan it striidfjild en doe t dy foarby wie kamen yn en de ynfallen fan múnster yn de frânske tiid waard oerisel fan oant part fan it departemint fan de alde isel dêrnei wie it in selsstannich departemint mar it hie oant al it lânskip drinte derby yn waard it in provinsje fan it keninkryk fan de nederlannen earst yn de e iuw soargen lânoanmakkerij en yndustrialisaasje foar in ferbettering fan de libbensomstannichheden yn waard urk tafoege oan oerisel en yn waard de noardeastpolder tydlik in gemeente fan oerisel yn waarden beide part fan de nije provinsje flevolân sûnt jannewaris hat oerisel de neikommende gemeenten sûnt de weryndieling fan binne de neikommende gemeenten ferdwûn flevolân nederlânsk flevoland is in provinsje fan nederlân en waard as sadanich oprjochte yn it hat in oerflak fan km² plannen om de sudersee yn te polderjen kamen healwei de e iuw op it aljemint de iselmar ûntstie yn troch de oanlis fan de ofslútdyk dêrnei waard de noardeastpolder yn drûchlein skoklân en urk waarden part fan it fêstelân fan de noardeastpolder yn setten de earste minsken har nei wenjen yn emmeloard eastlik flevolân waard yn drûchlein tsien jier dêrnei sette de earste minsken har nei wenjen yn lelystêd súdlik flevolân waard yn drûchlein yn wienen de earste huzen almere boud tusken en waard de houtribdyk boud dêrtroch ûntstie de markermar de houtribdyk ferbynt enkhuzen mei lelystêd stadichoan setten hieltyd mear minsken har nei wenjen yn polders de gebieten dy t drûchlein waarden foelen earst ûnder bysûnder bestjoerlik gesach súdlik flevolân foel it langste ûnder it bysûnder bestjoerlike gesach yn ûntstienen de gemeente zeewolde en almere yn waard de provinsje flevolân formeel oprjochte flevolân bestiet sûnt it oprjochting in út gemeenten seelân nederlânsk zeeland is in provinsje fan nederlân dy t as sadanich bestiet sûnt it hat ynwenners septimber en in oerflak fan km² seelân waard al foar de tiid fan de romeinen bewenne ut dy tiid stamme ek de bylden fan û o de godinne nehalennia dy t troch fiskers út easterskelde opfiske binne sûnt de midsiuwen is de striid tsjin it wetter en rede tried troch de skiednis fan seelân oanwinning en ferlies fan lân wiskelen elkoar ôf benei de heule provinsje útsein de dunestreek leit op of ûnder seenivo it lânskip is in lapetekken fan polders en diken de geografy fan seelân is yn de rin fan de tiid bot feroare de protte lytsere eilannen binne stadichoan oan elkoar fêstgroeid ta de gruttere skier eilannen fan no guon eardere gebieten stean no ûnder wetter û o it ferdronken lân fan saaftinge en it ferdronken lân fan súd bevelân yn de e en e iuw hat seelân lykas hollân in grutte bloeiperioade meimakke siuwske stêden sa as middelburch flissingen sieriksee en feere spilen doe as ynternasjonale havenstêd in rol fan belang yn de lege lannen middelburch wie oant de ein fan de e iuw de grutste keapstêd fan de noardlike nederlannen en oant en mei it tredde fearnpart fan de e iuw mei oant ynwenners de op fjouwer nei grutste stêd grutter as de haach en utert fan it lân nei amsterdam wie middelburch oant de ein fan de e iuw ta de grutste havenstêd fan de republyk yn middelburch wie de admiraliteit fan seelân festige as voc stêd hie middelburch keamer fan seelân heal safolle macht as amsterdam middelburch wie lykwols like wichtich as de fjouwer oare voc stêden delft inkhuzen hoarn en rotterdam by elkoar yn de e iuw roan de wolfeart yn seelân tebek yn hie middeburch sa n bytsje itselde ynwennertal as haarlim en grins en wie mei sielen nei de boppe neamde stêden en amsterdam rotterdam de haach utert en leien noch de achtste stêd fan nederlân zierikzee wie yn mei ynwenners de twadde stêd fan seelân de oare siuwske stêden fan belang wienen flissingen goes en feere mei yn respektyflik en ynwenners mei de komst fan it spoar waarden súd bevelân en walcheren yn de e iuw troch damen mei it fêstelân fan noard brabân ferbûn sûnt leit der in spoar tusken flissingen middelburch goes bergen op zoom en roosendaal de saneamde siuwske line siuwsk flaanderen hat wol in goederenspoar en in tunnel ûnder de westerskelde troch mar fierders is dat part fan seelân ôfsnien fan de rest fan nederlân yn de twadde wrâldkriich hat seelân ferskate kearen fan strategysk belang west dêrom hawwe in oantal stêden en gebieten in protte te lijeen hân ûnder fjochterij bombardeminten en inundaasjes benammen it oansjen fan it eilân walcheren en de middelburchske binnenstêd is dêrtroch bot feroare troch it fûle fjochtsjen yn west siuwsk flaanderen oan de ein fan de oarloch waarden in protte plakken sa as breskens schoondijke oostburg en sluis benei folslein ferwoastge in benammen yn de jierren polityk beladen ûnderwerp wie de kwestje fan de frije fearen oer de westerskelde fral yn siuwsk flaanderen joech dat de nedige argewaasje yn de nacht fan jannewaris op febrewaris waard seelân slim rekke troch in wettersneed om soksoarte rampen yn de takomst foar te wêzen waarden fan ôf de deltawurken útfierd it by effekt dêrfan wie dat de ferbiningen mei it oarepart fan nederlân in stik better waarden ek dêroer wie in soad te dwaan meast oer de ôfsluting fan de easterskelde dy t net trochgien is yn waarden de deltawurken foltôge de ekonomyske en sosjale struktuer fan de siuwske eilannen is troch komst fan de fêste ouwerferbiningen bot feroare it eartiids isolearre gebiet is no yn it oere te berikken fanút de ferskate grutte stêden it toerisme hat in hege flecht naam sealân bestiet sûnt út gemeenten kommissaris fan de keninginne kening de provinsje is de twadde laach fan bestjoer in part fan de steat in provinsje wurdt foarme troch meardere gemeenten it deistich bestjoer fan de provinsje wurdt dien troch de kommissaris fan de kening tegearre mei deputearre steaten de provinsjale steaten hawwe it bestjoer oer langere tiid as wurkplak hawwe dizze organen it provinsjehûs wat yn it haadplak fan de provinsje stiet yn belgje en yn de nederlânske provinsje limburch hat men in gûverneur ynstee fan in kommissaris fan de keninginne de stêdsregio brussel heart net by ien fan de boppesteande provinsjes yn nederlân en belgje is de provinsje in bestjoerslaach tusken it lânsregear en gemeenten yn oare lannen is der in lyksoartich systeem mar dan mei in oare namme en mear as minder foech yn dútslân hat in dielsteat likernôch itselde nivo as dat fan in provinsje lykwols falle der ûnder de dútske dielsteaten noch twa bestjoersnivo s yn switserlân hawwe se kantons dy t ek in soad foech hawwe oare hyponimen binne departemint frankryk oblast ruslân en oare slavyske lannen woiwodskip poalen en prefektuer japan noard hollân nederlânsk noord holland lânwestfrysk noard holland is in provinsje fan nederlân dy t as sadanich bestiet sûnt de opdieling fan e âlde provinsje hollân yn it hat ynwenners septimber en in oerflak fan km² it gebiet fan de tsjintwurdige provinsje noard hollân is foarme út de noardlike part fan e lânstreek hollân dy t yn e foarm fan it greefskip hollân oant in steatsrjochtlike foarm hie dat greefskip wie al oan de ein fan de e iuw opspljalten yn twa parten mei in beskate mjitte fan autonomy nammentlik yn it noarderkwartier en it suderkwartier yn kaam it gebiet as de provinsje hollân ta it feriene keninkryk fan de nederlannen te hearren oant it y foargoed yn twa provinsjes opdield waard noard hollân bestiet sûnt út gemeenten noard brabân nederlânsk noord brabant is in provinsje fan nederlân dy t as sadanich bestiet sûnt it hat ynwenners septimber en in oerflak fan km² de haadstêd fan de provinsje is s hertogenbosch mar it grutste plak is eindhoven nei alle gedachten hawwe de kelten de earste bewenners west fan noard brabân nei it fertrek fan de romeinen waard it gebiet ynlive troch de franken en ûnderdiel fan it frankyske ryk yn de midsiuwen kaam noard brabân foar it grutste part by it hartochdom brabân yn de rin fan de tachtichjierrige oarloch waard it dêrfan ôfsplisten en as generaliteitslân troch de ried fan steat bestjoerd noard brabân is ferdield yn gemeenten de lêste gemeentlike weryndieling wie yn noard brabân bestiet sûnt út gemeenten dimter nederlânsk en offisjeel deventer nedersaksysk deaventer dventer yn ija stavering of demter is in stêd en gemeente yn de provinsje oerisel mei ynwenners jannewaris en in oerflak fan km² wêrfan t km² wetter is de stêd leit oan de isel yn it súdwesten fan de gemeente rint de schipbeek út yn de isel it haadplak fan de gemeente is de stêd dimter de oare plakken yn de gemeente binne bathmen colmschate diepenveen lettele okkenbroek en schalkhaar dimter is ien fan de fiif âldste stêden fan nederlân en hat in lange skiednis it plak wurdt al yn e iuwske boarnen fan it bisdom utert neamd yn in oarkonde út wurdt skreaun oer sân pleatsen yn daventre de haven dimter yn wurdt dimter yn in skinkingsoarkonde fan keizer otto i oan it mauritskleaster yn maagdeburg as stêd fermelden as urbs neidat it plak yn de rin fan de tiid geandewei mear rjochten en privileezjes krige waard yn troch keizer hindrik v de beskikking oer de gemeentlike grûnen ferliend dat wurdt troch historisy beskôge as it ferlienen fan stedsrjochten de stêd hat it âldste stiennen hûs it âldste kuierpark en de âldste wittenskiplike bibleteek stedsargyf en athenaeumbibleteek fan nederlân de namme dimter wurdt etymologysk taskreaun oan dat it yn de e iuw of noch earder ûntstien is as gearlûking fan twa aldsaksyske foarmen de namme soe dan ûntstien wêze út deve treo wat soks betsjutte as oan in wetterrin lizzend beamte dêrbûten stiet wolris ferhelle dat dimter syn namme krige troch it stedsje daventry yn ingelân dêr t de kristlike misjonaris lebunus liafwin weikomd wêze soe of nei in mei opreizge befreone muonts mei de namme davo om de polityk meast links orintearre befolking waard dimter eartiids wol oantsjutten as moskou oan de isel ek wurdt it wol koekestêd neamd om de bekende dimter koeke op it hjoeddeiske grûngebiet fan de gemeente dimter binne restanten fûn út de romeinske tiid yn it stedsdiel colmschate lei yn de romeinske tiid in germaanske delsetting by opgravingen binne romeinske munten út de e en e iuw fûn krektas in byldsje fan de romeinske goadinne victoria sûnt de e iuw is it plak dêr t dimter no leit hast kontinu bewenne west de isel spile in grutte rol foar jagers fiskers boeren en feehâlders dy t har fêstigen op de ouwer nei alle gedachten is de stêd stifte troch de letter hillich ferklearre angelsaksyske misjonaris lebunus liafwin dy t yn de isel oerstuts en in houten tsjerkje stifte op it plak dêr t no de nei him neamde grutte of lebunustsjerke stiet it is sels mooglik dat dimter syn namme krige troch it stedsje daventry yn ingelân dêr t st lebunus wei komme soe of nei in mei him meireizge befreone mûnts mei de namme davo dimter bleau in religieus sintrum binnen it bisdom utert en ûntjoech him ta it haadplak fan it oversticht tusken en waard dimter in bloeiende hannelsstêd dy t diel útmakke fan it hânzeferbûn de stêd wie doe in havenstêd grutte skippen koenen oan de kaai oanlizze de schipbeekmûning earder út oan de súdkant fan it sintrum en foarme in natuerlike haven ek waarden der fan dy tiid ôf festingwurken boud yn krige dimter stedsrjochten yn waard de stêd foar inkele desennia sit fan in roomsk katolyk bisdom de stêd wie in wichtich sintrum foar religieuze herfoarming benammen trochdat it de bertestêd wie fan frater geert grote grûnlizzer fan de beweging fan de moderne devoasje dy t fan grutte ynfloed wie op thomas kempis en letter op desiderius erasmus alexander hegius de belangrykste learling fan rudolf agricola wie rektor fan de latynske skoalle yn dimter fan oant oant wie de stêd it wichtichste humanistyske boekdruksintrum fan noard europa al sûnt de midsiuwen gou it bestjoer fan dimter net allinnich binnen de grinzen fan de festing sels mar ek in grut gebiet dêrbûten yn dy saneamde wigbold in plattelânsgebiet fan greiden en túnkerijen jilde it stedsrjocht yn de tachtichjierrige oarloch waard dimter ferovere troch prins maurits dat barde yn yn de perioade dy t letter de namme maurits syn tsien jierren krige omdat de stêd ynnomd waard troch steatske troepen kaam it bestjoer derfan yn hannen fan protestanten yn waard der yn dimter in frijkorps oprjochte mei radikaal liberale ideeën it folk moast mear ynfloed krijge op it bestjoer yn waarden yn hiel nederlân de begjinselen fan frijheid gelykheid en bruorskip ynfierd yn de frânske tiid op maaie kaam kening loadewyk napoleon nei dimter hy waard rûnlieden by in oantal bedriuwen ûnder oare by bussink de bakkerij op de brink hy krige de koeke te priuwen en die fuort in bestelling doe t er ôfsette fergeat er te beteljen lykas keningen wenst is mar dêr waard er troch de frou fan de bakker op wiisd loadewyk napoleon stie posityf foar nederlân oer en besocht hoewol t er sels uteraard frânsktalich we dochs nederlânsk te praten yn dimter sei er by fersin ik jo knyn ynstee fan ik jo kening dimter waard yn in gemeente yn de sin fan de gemeentewet út nei de ynfiering fan de festingwet waarden de nederlânske stêden frijsteld fan de plicht om harren festingwurken te ûnderhâlden en mocht ek it oant dy tiid direkt bûten de festing frij te hâlden skoatsfjild beboud wurde de earste wiken dy t hjir ein e iuw ûntstienen wienen de molenbelt en de ossenweerd de earste yndustry kaam oan de súdeastkant fan de âlde festing it spoar en de âlde haven bylâns en wat letter ek oan de noardwestside oan de isel yn de twadde wrâldoarloch hie de stêd bot te lijen se is meardere kearen troch alliearden bombardearre mei hûnderten boargerslachtoffers as gefolch fan de sirka wenningen bleaune mar ûnskansearre benammen de omkriten fan de strategysk wichtige brêgen waard troch bommen rekke ek it histoarysk stedssintrum rekke dêrfan bot skansearre flak foar de werklike befrijing op april barde yn de stêd it twentol drama wêrby t sân fersetsstriders om it libben kamen nei de twadde wrâldoarloch waard hurd wurke oan de weropbou neist de brêgen foar it wei en spoarferfier waard in slûs oanlein de prins bernhardslûs om sa de binnenfeart te befoarderjen sûnt ferbynt dy de isel mei it basiskanaal troch de politike ferhâldings waard dimter yn de e iuw moskou oan de isel neamd de befolking bestie oant yn de jierren santich foar in grut part út arbeiders dy t wurken yn de grutte tekstyl metaal en oare fabriken ein jierren fyftich hie de bebouwing de grinzen fan de gemeente berikt yn waard foar fierdere útwreiding dêrfan in part fan de gemeente diepenveen anneksearre dat no de wiken keizerslanden borgele en de platvoet alle trije realisearre yn de jierren sechtich beslacht alles by elkoar rûchwei it gebiet oant bewesten de zandwetering neidat ein jierren sechtich in plan om de stêd út te wreidzjen oer de isel net helber achte waard it saneamde dûbelstêdplan rjochte dimter him wer op it easten yn waard wer in diel fan diepenveen ynlive by gemeentlike weryndielingen yn en waard earst de heule gemeente diepenveen en dêrnei de hiele gemeente bathmen oan dimter tafoege dimter leit yn it súdwesten fan oerisel oan de eastlike side fan de isel it leit yn in goa salland dat neist dimter ûnder mear de plakken swol kampen en ommen beslaat de gemeente dimter hat in oerflakte fan km² mei as haadplak dimter mei sa ynwenners oare grutte kearnen binnen de gemeentegrinzen binne bathmen ynwennners schalkhaar en diepenveen de gemeente grinzet yn it noardwesten oan de gemeente olst wijhe yn it noardeasten oan raalte yn it easten oan rijssen holten yn it suden oan lochem gelderlân en yn t westen oan voorst gelderlân dimter telt meardere parken it bûtendyks oan de isel lizzende worpplantsoen is it âldste stedswannelpark fan nederlân it gebiet oan de oare kant fan de rivier wie al yn lâns paden en wegen beplante mei beammen yn de e iuw ûntstienen der geandewei mear hôvingen kompleet mei túnhúskes yn waard foar it earst melding makke fan in plantaazje park oan de iselouwer ek wienen hjir herbergen en útspannings neidat de frânsen it park en de bebouwing yn weihelle hienen waard in nij park oanlein yn it túngebiet wat fierder fan de rivier ferriisde stadichoan in wenwyk mei de namme de hoven in oar park is it alde plantsoen dat offisjeel it rijsterborgherpark hjit en oan de eardere bûtengrêft tusken it spoar en de binnenstêd leit it is oanlein neidat yn de e iuw de dimter festingwurken ûntmantele wienen it park waard ûntwurpen troch de bekende lânskipsarsjitekt leonard springer tusken it grien steane op in aantal plakken keunstwurken in fûgeleilân mei allerhande plomfee in paviljoen en in muzykkoepel it rijsterborgherpark is een ryksmonumint it nije plantsoen is nei by de oanlis fan de dimter wetterlieding ûntstien as wetterwingebiet ek dizze parkoanlis waard ûntwurpen troch l springer it park herberget in drinkwetterpompstasjon en troch it park ferspraat lizze pompkelders mei de iepening in meter boppe it meanfjild de saneamde molshopen fan in djipte fan meter wurdt hjir jierliks miljoen kubike meter tige suver wetter oppompt ek stiet der sûnt in karakteristike út bakstien oplutsen wettertoer yn de jierren sechtich fan de foarrige iuw waard it park útwreide mei in hartekamp de parkbosk hie lang te lijen fan achterstallich ûnderhâld mar begjin e iuw is hjirfan in soaf goedmakke sûnt is der troch it plantsoen in gedichtenrûte op transparante panielen steane teksten ôfprinte de oanlis fan it gooikerspark kaam yn klear it leit tusken de nije eastlike wenwiken fan it stedsdiel colmschate it is ûngefear hektare grut sintraal hjiryn leit it natoer en miljeuedukaasjesintrum de ulebelt mei bernebuorkerij en natoerboartersplak lytsere parken binne de jan luykenkolk it wezenlandpark it godebaldpark en park braband natoergebieten oan de stedsrâne binne ein e iuw ûntwikkele uiterwaardengebiet ossenwaard en in tichtby it oeriselsk kanaal om de douwelerkolk lizzend earder lângoed de delsetting dimter it stichte op in rivierdún oan de isel dizze rivier hat yn de rin fan de iuwen in grutte rol spile foar de stêd net allinnich hanneljen gie makliker mar de tol dy t de skippen betelje moasten om lâns dimter te kommen levere de stêd in soad jild op dit rjocht ûnderdiel fan it katentol hie de stêd yn yn erfpacht krigen fan de abdij yn elten dimter hat ek neidielen hân fan de isel trochdat de rivier faak bûten de ouwers trede tsjintwurdich hat de stêd in wetterkearing mar de welle stiet mei heechwetter noch geregeld ûnder wetter troch dyktrochbraken fan de isel binne yn en om de hjoeddeiske stêd in protte kolken ûntstien lykas de douwelerkolk en de klinkenbeltskolk neist de isel hat dimter noch in grut oantal wetters de schipbeek is in diels yn opdracht fan de stêd groeven beek dy t yn dútslân ûntspringt en by dimter yn de isel útkomt eartiids wie de beek befarber wêrtroch t ûnder mear hout en bentheimer sânstien oanfierd wurde koe in oare wetterwei dy t foar de skipfeart oanlein waard en yn dimter yn de isel útrint is in sydtakke fan it oeriselsk kanaal it is healwei de e iuw groeven en yn iepene hjirtroch krige dimter in ferbining mei in grut kanalestelsel troch oerisel ten easten fan dimter begjint yn de gooiermars de al yn de e iuw groeven zandwetering oanlein om it tefolle oan wetter of te fieren dat troch bediking fan de rivier net mear streekrjocht de isel ynfloeie koe krijt dizze no mear de funksje fan wetterberging en natoer en rekreaasjegebiet de zandwetering foarmet foar in grut diel de noardeastlike grins fan de e iuwske bebouwing fan de stêd de stêd is bestjoerlik opdield yn fiif stedswiken wyk is it bûtengebiet fan de gemeente mei dêryn in oantal doarpen en buorskippen de âlde binnenstêd en de wyk de hoven ek wol de worp foarmje tegearre wyk de hoven is de ienige wyk fan dimter oan de linkerside fan de isel wyk bestiet út zandweerd súd de driebergenbuurt en it reade doarp voorstad sintrum voorstad east en bekkumer de buerten binne ûntstien nei it ferfallen fan de festingwet yn de buerten binne ten noarden fan de spoarlinen nei nei apeldoorn en arnhim oanlein en foarmje in soarte skyl im de binnenstêd wyk wurdt dan ek wol de alde skyl neamd it reade doarp is in ier tweintichste iuwske wenwyk en leit rûchwei tusken de boxbergerweg de diepenveenseweg de hoge hondstraat en it spoar dimter swol de wyk hie nei de foltôging sa n wenningen wêrfan sa n mei winkel of oar bedriuwke oan hûs in grut gedielte hat reade dakken fandêr de namme it binnen ei de mjitstêven fan no lytse rychjeshuzen en hast allegear hierwenningen yn wennen der ûngefear minsken wêrfan fan net nederlânske komôf nei opheffing fan de festingwet yn koe dimter bûten de âlde stêd wenningen bouwe foar de faak yn krotten yn stegen behuze arbeidersklasse de earste wenningen ferriisden út partikulier inisjatyf mar sûnt wurde op de dimter ink de gruttere kompleksen fan de vereniging tot verbetering van den woningtoestand in de gemeente deventer en de gemeentelijke woningstichting boud de gemeente sluet foar de finansiering in hypteek of mei in rintiid fan leafst jier om wie yn de wyk in grutte renovaasje needsaaklik under mear waard oan de efterside fan i soad huzen in nije koken plus wiete sel en in skuorke boud hoewol t de measte wenningen anno boukundich noch yn reedlike steat binne is de wyk wer ioan in flinke opknapbeurt ta it is lykwols ûnwis oft it der fan komt der binne om de iuwikseling yn de gemeente al mear fan dizze wiken sloopt en de wenningkorporaasje slút net út dat ek het reade doarp syn langste tiid hân hat de measte bewenners soenen dêr net bliid mei wêze want der is in grut tekoart oan betelbere wenningen yn dimter ek ten easten fan de âlde binnenstêd waard nei it ferfallen fan de festingwet in oantal wenbuerten boud de buerten dy t ûnder wyk falle binne de raambuert bûtengrêft knutteldoarp pothoofd hoornwerk bergweide deltabuert en de rivierebuerten knutteldoarp waard oanlein op in stik grûn dat earder brûkt waard as ferdigeningswurk de oanlis barde tusken yn opdracht fan de vereeniging tot verbetering van den woningtoestand it doarp is ûntwurpen yn in túndoarp konsept troch arsjitekt w p c knuttel en telde destiids arbeiderswenningen de tagongspoarten jilde as it wichtichste uterlike kenmerk fan it doarp de measte bewenners fan knutteldoarp wienen earst arbeiders dy t yn de fabriken fan de raamsbuert wurken de doarpelingen hienen in eigen identiteit dy t ôfwykte fan de oarspronklike dimtener dat waard mei befoardere trochdat knutteldorp syn eigen winkels en foarsjennings hie it knutteldoarp leit ynklamme tusken pothoofd raambuert en it havenkertier dat ûndrdiel is fan it bedriuwenterrein bergweide yn d jierren santich is it doarp yngripend restaurearre ten suden fan it sintrum ynklamme tusken de isel de raambuert en knutteldoarp leit de buert it pothoofd eartiids in oerslachkaai no steane der seis appartemintenflats gan de belgyske arsjitekt jo crepain it strjittenpatroan is flink feroare grutte kranen en silo s hawwe hjir oait stien en der wie in spoaremplassemint stoomtrams rieden hjirwei nei sutfen borculo en emmerich it stasjonsgebou no it wykgebou fan boarterstúnferiening wijk is ien fan de pear plakken dy t noch hâldfêst jouwe nei de drokte fan destiids op dit terrein is yn de e iuw troch de skipfeart op amearika en de oerslach fan nôt op de kaai fan it pothoofd as adventyfplant de lytse teunisblom terjochte komd yn dimter waard dizze blom dêrom pothoofdplant neamd sûnttiid bestiet yn de biology de namme pothoofdplant foar in ûnopsetlik fan oare plakken oanfierde plant de dichter jac van hattum ferivige dizze yn syn poëzijbondel de pothoofdplant wyk bestiet foaral út nei oarlochske wenwiken zandweerd noard platvoet borgele túndoarp lânshearenkertier oranjekertier en de sikehûsbuert falle ûnder wyk nei de anneksaasje fan grûngebiet fan de eardere diepenveen wurdt it grutste diel fan wyk boud de wyk bestiet út colmschate súd doarp colmschate snippeling veldpape oxerhof bannink colmschater enk bramelt roessink essenerveld en swormink colmschate noard het oostrik blauwenoord grut douwel lyts douwel en de vijfhoek op den haar steinvoorde graveland jeurlink fetlaer spikvoorde en spijkvoorderenk yn hie de destiidske gemeente dimter ynwenners en de gemeente bathmen hie der noch ris neffens de telling fan it centraal bureau voor de statistiek telt de totale gemeente dimter op jannewaris in ynwenneroantal fan buorskippen ûnoffisjele kearnen dortherhoek frieswijk en averlo loo oude molen rande tjoene en zuidloo it middelpunt fan dimter wurdt foarme troch it monumintale sintrum by de brink in langhalich merkeplein mei beammen en terrassen it is it grutste stedsplein yn nederlân mei monimintale pânen mei as blikfanger de waach in let goatysk waachgebou út dêr t no it histoarysk museum dimter yn sit midden op it plein stiet de wilhelminafontein dy t yn by in dimter izerjitterij makke is ta eare fan de kroaning fan keninginne keninginne wilhelmina n de oanlis fan de stedswetterlieding foar it penninckshûs de tagong nei de efter de monumintale pânen ferburgen doopsgesinde tsjerke stiet in stânbyld fan albert schweitzer de bekende tropenarts en sindeling hat yn syn libben meardere kearen it oargel fan de lebunustsjerke bespile oan it plein binne in soad horekagelegenheden de bekendste tsjerke fan wdimter is de lebunustsjerke in let goatyske tsjerke mei romaanse e iuwske dielen en in toerkoepel út nei ûntwerp fan hendrick de keyser tsjin de lebunustsjerke oan leit de alde mariatsjerke dy t ein e iuw boud waard mar al sûnt net mear as tsjerke yn gebrûk is it is no in rune wêrfan noch ien sydbeuk yntakt is diels ferskûle efter huzen en winkeltsjes de goatyske sint nikolaas of bergtsjerke mei twa romaanse westtuorren út sirka stiet op it heechste diel fan it midsiuwske bergkertier dat op in âld rivierdún boud waard dizze tsjerke wurdt tsjintwurdich brûkt as konsert en eksposysjeromte oare bysûndere godsgebouwen yn de binnenstêd binne de broederentsjerke fan oarsprong in kleastertsjerke út de e iuw en de synagoge golstraat in e iuwsk gebou oant ûnderkommen fan de israelityske mienskip fan dimter it e iuwske buiskenskleaster is in earder susterhûs fan de susters fan it miene libben in groep folgelingen fan geert grote en de moderne devoasje no is it stedsargyf en bibleteek en hat in tagonklike kleastertún it besjen wurdich is ek it stedhûs fan dimter oan it grutte tsjerkhof foar de lebunustsjerke oer fêstige yn in e iuwsk gebou mei in midsiuwske kearn de proasdij yn de sandrasteech is it âldste stiennen wenhûs út sa fan nederlân de bolwurksmole út in houtseachmûne stiet oan de oare kant fan de isel bij de wilhelminabrêge en waard yn werboud ut de bjoggentjinde iuw komt ek de wettertoer dy t yn yn neorenêssânsistyske styl boud waard yn it nije plantsoen en noch altyd yn gebrûk is it bergkertier is in fan oarsprong midsiuwsk stedsdiel mei in soad restaurearre wenhuzen en winkels yn waard in huzerige oan de walstrjitte trochbrutsen om in rintrochgong nei it nije winkelkompleks it boreel te meitsjen hjirby stuite men op resten fan in âlde stedsmuorre mei dowesteienen toer út de e iuw dêrneist waarden der twa lytse treptuorren fûn krekt bûten de eardere bergpoarte leit de raambuert in e iuwske yndustrywyk hhir siet ûnder oare de izerjitterij nering bgel in eardere nôtsilo wurdt no brûkt as depot foar archeologyske fynsten tusken de ferkearsbrêge en de spoarbrêge rint lâns de isel de diels ferlege wellekaai dizze eardere havenkaai hat in oantal oanlissteigers en in wannelpaad dimter hat in iepenbiere bibleteek en lêsseal oan de brink mei meardere filialen yn de gemeente it stedsargyf en athenaeumbibleteek oan it kleaster is de âldste wittenskiplike bibleteek fan nederlân de stêd rikt om it jier de kultuerpriis de gulden adelaar út de fuotbalclub go ahead eagles komt út dimter it stadion fan de club is de adelaarshorst dat as ien fan de pear fuotbalstadions noch yn in wenwyk leit dimter hat in oantal tige âlde sportferienings sa is de keninklijke ud oprjochte yn de âldste noch besteande fjildsportferiening fan nederlân fierders hearre atletykferiening a v daventria en de dimter hockey feriening oprjochte yn ta de âldste ferienings fan nederlân binnen har sport wrakselferiening k d o dimter bestiet sûnt sport en rekreaasjesintrum de scheg yn iepene troch z k h prins willem alexander mei ûnder mear keunstiisbaan swimbad troch de komst fan dizze heal oerdekte iisbaan waard de âlde iisbaan fan dimter yn sluten op de âlde iisbaan binne in soad europeeske en wrâldkkampioenskippen reedriden hâlden dwers troch dimter rint de europese wannelrûte e dy t rint fan de haach nei itt easten op dit momint oant de grins poalen litouwen yn dimter wurdt de e marsekreammerpaad en hannelswei neamd der binne plenty winkels en útgeansgelegenheden yn it sinttrum om it grutte stedsplein de brink bekende dimter winkelstrjitten binne de walstrjitte de lange biskopstrjitte de lange b de koarte biskstrjitte de koarte b de lytse overstrjitte de grote overstrjitte de smidtenstrjitte en de nijstrjitte flakby it sintrum leit it nij kompleks de boreel mei winkels dy t grutte flieropperflakken freegje omdat dimter in hânzestêd wie waard der in soad hannele en hawwe der in soad lokaasjes west benammen binnen de grêften dêr t lytse merken wienen meardere strjitnammen ferwize hjirnei de nije merk grienten en fruit striemerk hea en strie en de houtmerk hout op de brink wienen ferskillende merken op de lytse poat wie de bûtermerk dêr t it geboutsje noch fan bestiet bûten de grêften ûntstienen ek merken lykas de hannel yn fee op de bistemerk tsjintwurdich binnen de noch meardere wykmerken stienwikerlân nederlânsk steenwijkerland nedersaksysk steenwiekerlaand of stienwiekerlaand is in gemeente yn de provinsje oerisel mei ynwenners jannewaris en mei in oerflak fan km² dêr t km² fan wetter is op jannewaris waarden de gemeenten iselham en brederwide oan de gemeente stienwyk tafoege de ynwenners fan dy twa eardere gemeenten wienen it lykwols net iens mei de namme stienwyk se joegen oan in namme as kop fan oerisel of stienwikerlân better te finen omdat by allinnich de namme stienwyk it krekt like oft de gemeenten troch stienwyk anneksearre wienen troch dy protesten is de namme fan de gemeente op jannewaris feroare ta stienwikerlân it haadplak fan de gemeente is stienwyk en de oare plakken yn de gemeente binne aldemerk baarlo baars barsbeek basse belt skutsleat blankenham blauwe hand bloksyl de bult de klosse de kolk de kúnder de pol doosje dwersgrêft follehove giteren hytfjild iestfean iselham jonen kadoelen kaleberch kallenkote liuwte marijenkampen miggebyt moespot nederlân onna ossensyl paaslo roekebosk ronduite sint janskleaster skearwâlde stienwikerwâld súdfean tuk wanperfean willemsoard witte paarden en wjittering swol nederlânsk en offisjeel zwolle is in gemeente yn en de haadstêd fan de provinsje oerisel en teffens hânzestêd swol leit oan it swarte wetter dêr t de oeriselske fecht yn útmûnet en is mei it swol iselkanaal ferbûn mei de isel de stêd leit oan de râne fan it goa salland en is de grutste stêd yn dy regio swol krige yn stedsrjochten wat sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer it haadplak fan de gemeente is de stêd swol en de oare plakken yn de gemeente binne wijthmen en windesheim topografysk kaartbyld fan swol tipje op de kaart foar in fergrutting skarsterlân offisjeel frysk nederlânsk scharsterland is in eardere gemeente yn it suden fan fryslân dy t op novimber ynwenners hie de gemeente besloech in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de gemeente skarsterlân waard yn it ramt fan e gemeentlike weryndieling fan foarme út e âlde gemeenten haskerlân en doanjewerstâl mei dêropta it doarp nijbrêge fan e gemeente it hearrenfean en de doarpen eagmaryp en terkaple fan e eardere gemeente utingeradiel op jannewaris is de gemeente fúzjearre mei lemsterlân en gaasterlân sleat sadat de nije gemeente de fryske marren ûntstie de beide doarpen nijbrêge en haskerdiken binne nei de gemeente it hearrenfean oergien yn de simmer fan waard de namme skarsterlân foasr it earst neamd yn in rapport fan deputearre steaten oer de kommende gemeentlike weryndieling yn fryslân de namme ferwiist nei de skarren i stik lân dêr t boeren mienskiplik fee rinne lieten de skarren leine om skarsterbrêge yn de gemeente doanjewerstâl krekt besuden de grins mei haskerlân yn dûkte de namme skarsterlân op troch hans wiegel de destiidske minister fan binnenlânske saken om de gemeentenammen net frysk meitsje te litten mar nederlânsk of offisjeel twatalich nei in soad diskusjes waard ta weryndieling besletten om de nije gemeente wetlik de namme scharsterland te jaan yn de wet ta gemeentlike weryndieling fan fryslân tagelyk waard ek bepaald dat de gemeente sels kieze mocht om de namme oer te nimmen of te wizigjen yn maart besleat de krekt beneamde gemeenteried fan de nije gemeente skarsterlân om de oarspronklike fryske namme oan te nimmen as de offisjele namme yngeande maart in jier nei it riedsbeslút waard de offisjele namme feroare yn skarsterlân de gemeenteried fan skarsterlân bestie út sitten hjirûnder de gearstallings sûnt it haadplak fan de gemeente is de flekke de jouwer de oare plakken yn de gemeente binne tusken skrapkes it ynwennertal op jannewaris neist de offisjele kearnen leine yn de gemeente de buorskippen frysk is foar fan de skarsterlanners de memmetaal njonken it frysk wurdt ek nederlânsk foar fan de ynwenners de memmetaal stêdsk en stellingwerfsk yn de gemeente strutsen in útlânske taal is foar fan de minsken de memmetaal nederlân nederland is in lân yn jeropa mei ynwenners yn en mei in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de haadstêd is amsterdam en de kening fan de monargy is sûnt kening willem alexander yn de prehistoarje hawwe der sûnt de iistiid al jagers libbe yn de hegere gebieten fan it lân yn de lêste milenniums foar kristus kaam dêr lânbou by de histoarje begjint foar nederlân mei de romeinen dy t benammen besuden de ryn taholden yn harren tiid waarden de earste stêden stifte de romeinen rommen it om hinne it fjild foar de franken en friezen dy t mekoar de hearskippij bestriden hawwe oer it midden fan nederlân om hinne behearsket karel de grutte mei grutte parten fan jeropa ek hiel nederlân in ryk fan de franken waard troch erfopfolging slit ien fan de gefolgen dêrfan wie dat men yn nederlân gjin ferwar hie tsjin oanfallen fan de wytsingen nei kaam in ein oan dy ynfallen en gie it yn west jeropa sa bêst dat de lokale hearren harren gebiet begûnen út te wreidzjen dit late yn de e iuw ta de partijtiid dy t úteinliks troch de habsburgers einige waard sy makken de nederlannen ta in ienheid dêr t fan ôf it noardlike part him ûnôfhinklik fan makke dizze republyk fan de sân feriene nederlannen bestie oant de frânske tiid doe t it lân yn fazen part fan it frânske keizerryk waard nei de frânske tiid waard yn nederlân in keninkryk earst mei ek de súdlike nederlannen derby en mei lúksemboarch yn in personele uny mar úteinlik mei ûngefear de hjoeddeiske grinzen yn de earste wrâldkriich wie nederlân neutraal mar troch de oarloch wie de see net feilich en de hannel en it iten rûnen tebek nei de oarloch gie it gau better oant de krisisjierren hjirnei kaam tagelyk mei it opbetterjen yn jeropa it faksisme wat late ta de twadde wrâldkriich yn waard nederlân ynnaam troch dútslân en earst yn wer befrijd troch de dútske ynfal yn nederlân waard dúdlik dat de nederlânske neutraliteit by ynternasjonale konflikten net altyd feilich te stellen wie it neutraliteitstinken ferdwûn nei de twadde wrâldkriich en nederlân slute him oan by de nafo yn rjochte nederlân mei dútslân frankryk belgje lúksemboarch en itaalje de jeropeeske mienskip foar koalen en stiel op foarrinner fan de europeeske uny yn waard de benelúks oprjochte dy t sûnt de status fan in ekonomyske uny hat maatskiplik feroare yn de sechtiger jierren gâns de ferpyldering waard fuort nei de oarloch al minder fanselssprekkend de ledetallen en de ynfloed fan de tsjerke waarden lytser troch de massamedia koenen de minsken ienfâldiger te witten komme hoe t minsken yn oare pylders libben en tochten mei troch de massamedia en de oangeande demokratisearring waarden de minsken hieltyd selsstanniger en fielden net mear de needsaak om de foarskriften út de eigen pylder te folgjen nederlân leit yn it noardwesten fan jeropa en wurdt begrinzge troch de noardsee yn it westen en noarden dútslân yn it easten en belgje yn it suden de lângrinzen binne yn totaal km lang de kust hat in langte fan km yn it karibysk gebiet lizze noch trije eilannen dy t ûnderdiel binne fan nederlân nederlân is foarme as in rivierdelta dy t it heechst is yn it súdeasten en nei alle kanten omleech rint it heechste punt fan de nederlân is de mount scenery mei meter it heechste punt fan de provinsjes is de faalserberch mei meter it djipste punt leit yn de súdplaspolder yn de gemeente nijtsjerk oan de isel mei meter ûnder amsterdamsk peil grutte parten fan it lân binne ferlern oan en weromwûn op de see de helte fan it lân is dan ek net heger as in meter boppe seenivo en in fearn fan it lân leit sels ûnder seenivo dat betsjut dat sûnder diken in fearn fan it lân normaal ûnder wetter stean soe en mear as de helte by elts heech wetter oerspield wurde soe ien fan de nederlânske provinsjes flevolân bestiet hielendal út polders en leit kompleet ûnder seenivo utsein limboarch hawwe alle oare provinsjes ek lytsere as gruttere stikken lân dy t ûnder seenivo lizze grutte parten fan nederlân kinne sjoen wurde as eilannen om t rivieren en fearten der oan alle kanten omhinne rinne ek hawwe der tiden west dêr t de see fierder ynkrongen wie en der dêrmei ek mear eilannen yn nederlân wienen dy t no wer lânfêst binne lykwols hat nederlân ek no noch sân eilannen yn see de waadeilannen teksel flylân skylge it gryn it amelân skiermûntseach en rottum yn it súdwesten fan it lân binne de measte grutte eilannen no troch damen ferbûn mar se wurde al noch as eilannen sjoen goeree oerflakkee skouwen duvelân noard bevelân súd bevelân en walcheren tusken dizze grutte eilannen lizze lykwols ek noch in protte lytsere net oandamme eilannen yn de markermar kinne de eilannen pampus en marken neamd wurde yn oare marren en op de rivieren is noch in grut tal oare eilannen te finen sûnt oktober hat nederlân trije bysûndere gemeenten yn it karibysk gebiet derby krigen dy t dêrfoar ûnderdiel wienen fan it keninkryk fan de nederlannen dy trije gemeenten binne de eilannen bonêre sint eustaasjes und saba trije jeropeeske rivieren komme út it suden nei nederlân en rinne dêr nei it westen nei de noardsee de ryn de maas en de skelde nei alle gedachten is dizze rjochtingsferoaring ta stân kaam troch it iis dat ûnder de lêste iistiid healwei oer nederlân lei de ryn en de maas hawwe de râne fan it iis bylâns in mienskiplike delta foarme mei de waal merwede as de haadstream yn it midden de isel in sydearm fan de ryn dy t nei it noarden rint is mooglik de rin fan de ryn fan foar de iistiid nederlân hat ûnder ynfloed fan de noardsee in myld seeklimaat yn de simmer binne de temperatueren oan e kust in bytsje kâlder as yn it binnenlân yn de winter lizze de temperatueren oan e kust justjes heger it klimaat wurdt beynfloede troch de midden europeeske westewyn neffens de klimaatklassifikaasje fan kppen falt nederlân yn de yndieling cfb tuskenbeiden seeklimaat de trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de c de trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om ende by de c de kust hat de measte sinne mei op sommige plakken sa n oeren per jier de achterhoeke hat de minste sinne mei sa n oeren yn t jier de trochsnee reinfal beslacht sa n mm yn t jier de measte rein falt yn e neisimmer en it begjin fan de hjerst yn de winter falt it minste reinwetter nederlân hat ynwenners ferlike mei de rest fan europa is de nederlânske befolking de lêste oardel iuw relatyf fluch groeid miljoen yn miljoen yn miljoen yn en miljoen yn it jier ferliking de belgyske befolking groeide fan oardel kear sa grut as nederlân miljoen yn nei rom in tredde lytser miljoen yn it sintraal buro foar de statistyk ferwachte dat de befolking sil tanimme sil nei in maksimum fan miljoen yn en dat dêrnei it ynwennertal lytser wurde sil mei in befolkingstichtens fan km² heart nederlân by de tichstbefolkste lannen fan de wrâld nederlân hat gjin in stêd mei mear as in miljoen ynwenners wol binne krapoan gemeenten dy t mear as ynwenners hawwe de fjouwer grutste stêden binne amsterdam rotterdam de haach en utrecht dy t alle fjouwer yn it westen fan it lân lizze de stêdekloft dêr t dy fjouwer stêden ûnderdiel fan binne wurdt de rânestêd neamd dêr t sa n fan de hiele nederlânske befolking wennet súd hollân is mei mear as trije en in heal miljoen ynwenners de provinsje mei de measte ynwenners dêrnei komme noard hollân en noard brabân beide mear as twa miljoen yn de lêstneamde provinsje foarmje de fiif stêden fan brabantstad in oare belangrike stedsregio dy t goed is foar fan de yndustriële produksje fan nederlân yn it easten binne arnhim nymwegen en twentestad twa lytsere agglomeraasjes yn it súdeasten leit de stedsregio súd limburch mei de stêden maastricht sittard geleen heerlen en kerkrade dêrneist binne der ferskate stêden dy t op regionaal nivo in wichtige funksje hawwe lykas grins en ljouwert yn it noarden en maastricht yn it suden yn totaal wennet fan de nederlanners yn in stedsgebiet nederlân hat troch de iuwwen hinne in aardich wat ymmigraasje hân neffens de sifers fan it cbs fan jannewaris is fan de befolking nederlânsk yndonesysk dútsk turksk surinaamsk marokkaansk antilliaansk en arubaans en oars yn it tiidrek en de earste jier nei binne ek relatyf grutte oantallen nederlanners emigrearre benammen nei de feriene steaten kanada austraalje súd afrika en nij seelân sûnt binne de friezen erkend as nasjonale minderheid ûnder it ramtferdrach oangeande de beskerming fan nasjonale minderheden de offisjele lânstaal is it nederlânsk regionaal binne it frysk ingelsk en papiamintsk amtlike talen it frysk is yn de provinsje fryslân in offisjele taal op it eilân bonêre is it papiamintsk in offisjele taal en op de eilannen saba en sint eastatius is it ingelsk in offisjele taal de offisjele talen wurde regionaal brûkt yn it iepenbier bestjoer en as fiertaal op ferskate skoallen yn it jier wie persint fan de nederlânske befolking net leauwich fan de minsken dy t wol leauwich binne wie persint katolyk persint herfoarme persint protestantsk en persint reformearre sa n persint fan de befolking is moslim it boedisme wurdt troch krapoan persint fan de befolking oanhongen it hindoesme is justsjes lytser as it boedisme en it tal leauwigen dat ûnder it joadendom falt is minder as in heale persint it nederlânske parlemint de wetjouwende macht is part oer twa keamers de earste keamer sitten en de twadde keamer sitten de steatsfoarm is in konstitúsjonele monargy mei in parlemintêre demokrasy alhoewol t de haadstêd amsterdam is hat de haach de funksje fan regearingsstêd de útfierende macht is yn hannen fan de keniningin en de ministers de rjochterlike macht is yn hannen fan de rjochters en offisieren fan jústysje de neikommende politike partijen binne sûnt de ferkiezings fan yn de twadde keamer fertsjinwurdige nederlân is in oprjochtingslid fan de benelúks de feriene naasjes de noardatlantyske ferdrachsorganisaasje de rie fan jeropa en de jeropeeske uny de earste laach fan bestjoer is it parlemint yn de haach it twadde bestjoerlike nivo leit by de provinsjes de tredde bestjoerslaach is de gemeente der binne meinoar gemeenten jannewaris it tal gemeenten feroaret lykwols hurd troch gemeentlike weryndielings de nederlânske definsje hat in lânmacht loftmacht marine en marresjausse yn wienen der nederlânske mannen fan tusken de jier dêrfan wienen fit foar militêre tsjinst dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy t sechtjin jier wurde yn wienen dat der militêr budzjet miljard persintaazje fan it byp fuotbal is de meast populêre sport yn nederlân de knfb is de organisaasje dy t yn nederlân de fuotbalkompetysjes en eveneminten organisearret in oare populêre sport is it reedriden mei eveneminten lykas de alvestêdetocht de oarsprong fan it kuorbal leit yn nederlân krekt as de fryske sporten fierljeppen en keatsen yn die nederlân foar it earst mei oan de olympyske spullen de nederlânske oersetting fan de bibel wie yn klear yn de tiid fan de republyk fan de sân feriene nederlannen wie joost van den vondel de meast ferneamde dichter fan de nederlânske taal de trije belangrykste skriuwers foar de nederlânske literatuer yn de twadde helte fan de e iuw wienen harry mulisch willem frederik hermans und gerard reve gysbert japiks hat foar de fryske renêssânse tige wichtich west yn de e iuw waard de fryske literatuer beskieden troch de bruorren halbertsma de fryske bibeloersetting âlde en nije testamint wie yn klear rink van der velde is ien fan de bêst ferkeapjende skriuwers fan de e iuw byp per persoan is gearstalling fan byp per sektor is lânbou yndustry en tsjinsten wichtichste havens binne amsterdam ijmuiden rotterdam terneuzen flissingen harns en delfsyl amsterdam schiphol hat it grutste fleanfjild fan nederlân oare grutte fleanfjilden binne dy fan grins eelde eindhoven rotterdam en maastrich maastricht aachen airport de maksimum snelheid op de autodyk is km h nederlân hat aa en hunze is in gemeente yn de provinsje drinte mei ynwenners april en mei in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de gemeente is ûntstien troch de gearfoeging fan de eardere gemeenten annen gasselte gieten en rolde yn de gemeentlike weryndieling fan achter t hout amen anderen anloo annen annerveenschekanaal balloërveld balloo bareveld bonnen bonnerveen bosje broek cortenoever de hilte deurze eext eexterveen eexterveenschekanaal eexterzandvoort ekehaar eldersloo eleveld gasselte gasselterboerveen gasselterboerveenschemond gasselternijveen gasselternijveenschemond e dwarsdiep gasselternijveenschemond e dwarsdiep gasteren geelbroek gieten gemeentehûs gieterveen gieterzandvoort grolloo kostvlies marwijksoord nieuw annerveen nieuwediep nijlande nooitgedacht oud annerveen papenvoort rolde schipborg schoonloo spijkerboor veenhof en vredenheim assen is in gemeente yn en de haadstêd fan de provinsje drinte op april hie de gemeente ynwenners op in oerflak fan km² dêr t km² fan wetter is omkring waard assen sit fan it bestjoer fan drinte om t dêr de gebouwen fan it eardere kleaster mariakamp beskikber wienen dit hie tydlik wêze sille mar it is nea mear feroare earst yn is assen in selsstannich bestjoerlik gebiet wurden en yn makke kening loadewyk napoleon assen in stêd it wie doe noch allinich in bestjoerssintrum mei minder as tûzen ynwenners mar hy hie grutte plannen mei assen dêr t er ek in grut stêdebouplan foar hie dêr is neat fan kaam mar nei t assen yn offisjeel haadstêd fan drinte waard woeks de stêd yn de rin fan de e iuw út ta it middelpunt fan drinte mei in ynwennertal fan mear as alvetûzen yn de e iuw waard dy sintrumfunksje noch sterker en wûn ek it ynwennertal fierder oan de haadstêd fan de gemeente is de stêd assen en de oare plakken binne anreep fries grêswyk de haar loan ree seijen seijerfean seijerfjild skyven ter aard ubbena en witten fierder hat de gemeente noch ien buorskip amelte krekt east fan de stêd it eardere streekdoarp kleasterfean is no in part fan de stêd assen wurden de gemeente assen leit tusken yn it noarden tynaarlo yn it easten aa en hunze yn it súdwesten midden drinte en yn it noardwesten noardenfjild de a rint fan hegefean foarby de westkant fan assen fierder nei grins en ek oan de westkant fan assen moetsje de drintske haadfeart en it noard willemskanaal troch de stêd rint it spoar fan grins nei swol coevorden nedersaksysk coevern is in lytse stêd en gemeente yn de provinsje drinte mei ynwenners jannewaris en mei in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de stêd sels hie op jannewaris ynwenners yn by de gemeentlike weryndieling waard de eardere gemeente coevorden gearfoege mei de eardere gemeenten dalen sleen oosterhesselen en zweeloo de fryske histoaryske namme fan coevorden is kûfurd de namme waard foar it earst neamd yn yn de namme fan frederikus fan coevorden in oarkonde út neamt coevoorde de namme tsjut lykas bygelyks yn oxford en ochsenfurt op in plak dêr t boeren harren kij oer in trochgong kofurde troch in rivier gean litte ferlykje ek mei de kûfurd en kûfurderrige yn fryslân de namme bosporus betsjut itselde mar hat in mytologyske oarsprong op novimber joech keizer otto de grutte it jachtrjocht yn de pagus trhriente oan biskop balderik fan utert dêrmei kaam it gebiet ûnder it bestjoer fan it bisdom utert coevorden lei strategysk op de rûte tusken fryslân en múnster dat it plak ta in woltierige fêstingsstêd makke biskop hartbert fan bierum stelde syn broer oan as boarchgreve fan coevorden dy titel waard erflik nei it ferstjerren fan de biskop waard de bining tusken it bisdom utert en de stêd en hearlikheid coevorden hieltyd minder sterk en dat late ta ferskate strideraasjes wêrûnder de slach by ane dêr t biskop otto fan lippe sneuvele en de frysk drintske kriich de drinten ûnder lieding fan rudolf ii fan coevorden laten de earste oerwinnings mar moasten yn de slach by peize belies jaan rudolf ii fan coevorden waard finzennaam martele en fermoarde coevorden krige op desimber stedsrjochten en is dêrmei de âldste stêd fan drinte coevorden rekke yn it begjin fan de sechtjinde iuw ek belutsen yn strideraasjes tusken legers fan karel v en karel fan gelre dêr t de geldersken yn belies jaan moasten en drinte part fan de boergondyske en letter de spaanske nederlannen waard coevorden rekke belutsen yn de striid tusken de spanjerts en it steatske leger ûnder lieding fan prins maurits fan oranje nei in stikmannich belegerings wist maurits de stêd te bemasterjen de stêd wie lykwols platbaarnd yn dy strideraasjes en moast dus fannijs wer opboud wurde de hjoed de dei noch besteande âlde gebouwen fêstingwurk strjittestruktuer en stjerfoarmige stedsgrêft komt foar it grutste part út e ein fan de sechtjinde en begjin santjinde iuw en waard ûntwurpen troch menno van coehoorn op juny waard coevorden troch biskop bernard von galen fan múnster bemastere mar waard op desimber fan dat jier wer ferdreaun yn besocht er it fannijs hy besocht begjin oktober in keardaam yn de fecht by gramsbergen te bouwen sa t coevorden ûnder wetter rinne koe fanwegen in swiere stoarm bruts de daam en der ferdronken múnsterske soldaten en coevorden waard sa rêden de feanterij yn de achttjinde en njoggentjinde iuw brocht wurkgelegenheid yn coevorden dêr t de binnenhaven brûkt waard foar de turfskippen dy t de turf nei hollân ferfierden nei it turfstekken ôfnaam rekke coevorden hieltyd mear yn it neigean it neiere emmen naam de regionale funksje fan coevorden stadichoan oer nei de twadde wrâldkriich waard emmen de wichtichste stêd yn de omkriten en in soad bedriuwen en ynstellings ferhûzen fan coevorden nei dy stêd yn de tachtiger en njoggentiger jierren fan de tweintichste iuw krige de ekonomy yn coevorden in lytse oantrún mei it kommen fan bistefoerfabryk iams en it oanlizzen fan in nafo depot dat depot is no yn gebrûk fan it nederlânske leger mei it europark dêr t de bou mid njoggentiger jierren fan úteinset waard en foar in part op dútsk grûngebiet oanlein wurdt wol coevorden de yndustry en it bedriuwslibben yn de omkriten in nije oantrún jaan yn waard yn it ramt fan de gemeentlike weryndieling yn drinte it grûngebiet fan de gemeente útwreide mei de eardere gemeenten dalen oosterhesselen sleen en zweeloo aalden achterste erm ballast benneveld bovensteenwijksmoer dalen dalerpeel dalerveen de bente de haar de kiel de mars den hool diphoorn eldijk erm gees geesbrug grevenberg t haantje holsloot hoogehaar kibbelveen klooster langerak meppen nieuwe krim nieuwlande noord sleen oosterhesselen padhuis pikveld schimmelarij schoonoord sleen steenwijksmoer stieltjeskanaal valsteeg veenhuizen vlieghuis vossebelt wachtum weijerswold wezup wezuperbrug zweeloo en zwinderen coevorden leit oan de spoarline swol emmen der binne stasjons yn coevorden en dalen dêr t flugge treinen it stasjon coevorden oandogge dy spoarline waard yn iepene yn waard de spoarline tusken coevorden en laarwald iepene dy t sûnt allinne troch frachtferfier brûkt wurdt troch de bentheimer eisenbahn ag it stasjongebou fan coevorden waard yn ferfongen troch in nijmoadrich gebou yn krige coevorden syn earste stoomtramferbining yn waard ferfier mei de stoomtram opheft hoogeveen nedersaksysk t ogeveine of t oveine is in stêd en gemeente yn it suden fan de nederlânske provinsje drinte mei ynwenners jannewaris wêrfan t de stêd sels ynwenners hat de gemeente hat in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de gemeente hoogeveen waard yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte yn troch de fúzje fan de eardere gemeente hoogeveen mei in stikmannich gebietsdielen fan reedlike grutte fan sân omlizzende gemeenten de skiednis fan hoogeveen begjint sa n bytsje yn mei de beskriuwing fan it fean yn de hjoeddeiske gemeente dat jier kocht reinold fan burmania en syn frou de saneamde meppenske feanen se súdeastlike helte fan de gemeente yn ruile roelof van echten in gebiet fan moargen foar taseine tsjinsten mei de boeren fan steenbergen en ten arlo it gebiet wie earder eigendom fan de hear fan ruinen yn waarden beide gebieten meinoar foege en sette de skiednis fan de feanterij út ein dêrfoar waard de kompanjy fan moargen oprjochte yn waard de hoogeveense vaart groeven en waard begûn mei de turfwinning yn de echtenske feanen yn die tiid ûntstie de stêd hoogeveen as nie echten op it krúspunt fan twa feanfearten de turf waard doe nei meppel ferfierd dwers op it kanaal waarden op in ôfstân fan meter fan inoar lytsere kanalen groeven de saneamde wiken dy ôfstân wie foar in arbeider genôch om mei in kroade fol turf te sjouwen sa ûntstie der in ruster fan inoar krusende kanalen hoogeveen waard yn stifte troch twa ynvestearders út leien op it wichtichste krúspunt it krús fêstigen al rillegau winkels feanters rintmasters en ambachtslju earstoan hie it plak ferskate nammen hooch echten nieuw echten en echten s hoogeveen al gau prate men fan hoogeveen en dy namme waard dan ek oanholden it plak hearde yn dy tiid ta de marke fan steenbergen en ten arlo hoogeveen bleau noch in lange tiid in feankoloanje yn telde de gemeente ynwenners yn wiene der en yn ynwenners oan e ein fan de njoggentjinde iuw waard turf minder wichtich en waarden lânbou feetylt en yndustry wichtiger op maaie waard de spoarline meppel grins iepene en waard hoogeveen ferbûn mei it spoar wichtige fabriken út dy tiid binne de koperative suvelfabryk hjoed de dei doc kaas de blikfabryk drenthina letter in part fan thomassen drijver verblifa tsjintwurdich ardagh metal packaging en de konserven en djipfriezerfabryk lukas aardenburg iglo produkten letter part fan unilever yn de twadde wrâldkriich wie it ferset tige warber yn hoogeveen nei de twadde wrâldkriich waarden de measte kanalen tichtmakke dêrtroch ûntstiene lange brede rjochte diken dy t gaadlik foar it grutte ferkear wiene bedriuwen lykas philips fokker en standard electric fêstigen harren yn it plak ek rjochte jan kip kip caravans op yn hoogeveen de ekonomy krige in grutte oantrún en hogeveen wie foar in skoftke de hurdst waaksende gemeente fan boppe de ynwenners fan nederlân om it grutte waaksen fan de befolking op te fangen waarden de grutte nijbouwiken oanlein yn de tachtige jierren wie it sa n bytsje dien mei de groei ynstee fan de earder ferwachte ynwenners om hinne bleau it tal ynwenners om de hinne troch in gemeentlike weryndieling dêr t inkelde doarpen oan de gemeente taheake waarden en it oanlizzen fan nijbouwyk de erflanden woeks it ynwennertal letter ta likernôch hjoed de dei hat hoogeveen in soad stedske foarsjennings om t dy yn it lanlike gebiet ûntbrekke hoogeveen hat in grut winkeloanbod en hat in reedlik grut wurkgelegenheid yn de yndustry hoogeveen skaaimerket him as in plak mei ferskate tsjerklike streamings elim fluitenberg hollandscheveld nieuw moscou nieuweroord nieuwlande noordscheschut pesse stuifzand en tiendeveen by hoogeveen is it knoopunt hoogeveen fan de a a en n hoogeveen hat in tal op en ôfritten op dy snelwegen hoogeveen hat goede ferbinings nei swol emmen assen grins en ljouwert hoogeveen leit oan de spoarline fan meppel grins op maaie waard stasjon hoogeveen iepene it hjoeddeiske stasjonsgebou komt fan en is ûntwurpen troch arsjitekt cees douma hoogeveen hat ek in fleanfjild fleanfjild hoogeveen dy t mear foar rekreaasje ornearre is mar ek wol foar sakefljochten meppel nedersaksysk meppelt of mppelt is in stêd en gemeente yn de provinsje drinte mei ynwenners jannewaris wêrfan sa n goed yn de stêd sels wenje en mei in oerflak fan km² dêrfan km² wetter is it de lytste gemeente yn drinte meppel wurdt al yn neamd yn in oarkonde mar yn dy tiid wie it net mear as in klobke pleatsen yn waard meppel as in selsstannich kerspel ôfskaat fan kolderveen en doe mocht der in tsjerke boud wurde dy grutte of marijetsjerke stiet der noch hieltyd al is der yn de rin fan de iuwen in soad oan feroare it plak wie doe noch mar in doarp yn is der yn meppel in kastiel boud it kastiel waard de kinkhorst neamd yn de tiid fan de turfwinning groeide meppel trochdat it oan in krúspunt fan wetters lei it plak lei oan de drintske haadfeart en de hoogeveense vaart oan iene kant en it meppelerdjip oan de oare kant oer it meppelerdjip koe by swartslûs de sudersee berikt wurde dy lizzing wie sa goed dat der yn de e iuw en e iuw harren in protte binnenskippers yn it doarp nei wenjen setten yn krige meppel stedsrjochten fan de drost fan drinte en yn krige it fannijs stedsrjochten fan loadewyk napoleon op novimber krige meppel in eigen stedsreglemint fan kening willem i it wetter dat troch de stêd rint wurde grêften neamd lykas de heerengracht keizergracht en prinsengracht dy grêften lizze bylâns de âlde rin fan de hoogeveense vaart en de beilerstroom troch it sintrum fan de stêd yn de tweintichste iuw waarden guon fan dy grêften dimpt dy t dwers troch it sintrum rûnen ek waarden ferskate flapbrêgen ferfongen troch fêste brêgen dêrnei wie it hast ûnmooglik troch meppel hinne drinte yn te farren ek mei it ynnimmen fan de hoogeveense vaart yn op de hichte fan oosterboer yn waard in part fan de gasgracht wer iepen groeven der binne plannen en meitsje mear grêften wer iepen der wie foar de twadde wrâldkriich ek in frij grutte joadske mienskip yn de stêd strjitnammen lykas de synagogestraat dogge noch te tinken oan dy tiid yn de twadde wrâldkriich binne hast alle joadske ynwenners fan meppel troch de dútske besetter nei konsintraasjekampen brocht en hawwe dêre it libben ferlern fan de meppelske joaden kamen der allinne werom de hjoeddeiske gemeente meppel waard yn foarme troch in fúzje fan e eardere gemeente meppel de gemeente nijeveen en dielen fan de gemeenten havelte ruinerwold en de wijk de ynwenners fan meppel wurde ek wol meppeler muggen meppeler miggen neamd dat komt fan in folksferhaal dêr t de ynwenners tochten dat op in nacht de tsjerketoer yn brân stie om t der in reekwolk om de toer hinge it blykte dat it in swaarm fjoerflean of miggen wie de gemeente meppel telt offisjeel trije wiken ûnderferparte yn ferskillende wenkearnen de grutste wenkearnen binne de stêd meppel en it doarp nijeveen de eardere gemeente nijeveen besteande út de doarpen nijeveen kolderveen en de útbuorren nijeveense bovenboer en kolderveense bovenboer is mei de gemeentlike weryndieling fan opgien yn de gemeente meppel ek nijentap in part fan havelterberg earder gemeente havelte broekhuizen earder gemeente ruinerwold rogat en de schiphorst beide eardere gemeente de wijk waarden yn by de gemeente meppel taheake de stêd meppel sels bestiet út it plan nieuwveense landen úteinset yn is it ûntjaan fan in wengebiet fan bunder tusken meppel en nijeveen broekhuizen de kolk havelterberg havixhorst kolderveen kolderveense bovenboer lindenhorst nijentap nijeveen nijeveense bovenboer rogat en schiphorst yn it ferline wiene de lânbou en skipsbou in wichtige boarne fan ynkommen fan meppel ek hie de merk in wichtige regionale funksje dêr t in soad produkten mei it skip ynkamen en ferkocht of trochfierd waarden de hjoeddeiske feefoerfabryk en silo opslachplakken is in oerbliuwsel fan dy oanfierrûte fan lânbouprodukten de merk wurdt op it kerkplein tsjerkeplein eltse tongersdeis moarns en sneons holden meppel hat in wichtige sintrumrôl spile yn de printerij grafyske en útjefte yndustryen der binne printerijen fêstige njonken in tal útjouwerijen lykas boom yn meppel wurdt ek in eigen nijsblêd útjûn meppel hat seis bedriuweterreinen ezinge oude vaart oevers noord zomerdijk west en blankenstein yn meppel stiene earder de haadkantoaren fan acm dêr t de caf yn yn opgien waard en friesland foods meppel is oer it wetter te berikken foar skippen oant likernôch ton en it leit oan it haadfarwegenet meppel is oer it meppelerdjip ferbûn mei swartslûs en dêrnei mei de iselmar ek hat meppel tagong ta de drintske haadfeart meppel leit oan de a fan ljouwert nei it knooppunt lankhorst justjes besuden de stêd dêr t in oansluting op de a is dêr t meppel in ferbining mei grins en swol hat it meppelerdjip de drintske haadfeart en de hoogeveense vaart ferbine meppel mei it skip mei swartslûs assen en hoogeveen oan de súdgrins fan meppel is dêr de omgelegde hoogeveense vaart bykaam om de beropsfeart om meppel hinne te lieden natuerlik wetter dy t troch meppel streamt binne de reest en de wold aa de reest mûnet út yn it meppelerdjip meppel is in lytse stêd mar hat reedlik soad dingen dy t it besjen wurdich binne mei tank oan it rike hannelsferline hoewol t in soad gebouwen ôfbrutsen waarden is der noch hieltyd in soad te sjen westerfjild westerveld is in gemeente yn de provinsje drinte mei ynwenners jannewaris en mei in oerflak fan km² wêrfan km² wetter westerfjild ûntstie yn út in fúzje fan e eardere gemeenten havelte diever dwingeloo en vledder it haadplak fan de gemeente is havelte en de oare plakken yn de gemeente binne alde willem boschoord darp diever dieverbrug doldersum dwingelo eemster fledder fledderfean frederiksoard geeuwenbrug havelterberg leggeloo lhee lheebroek nijensleek oldendiever uffelte wapse wapserveen wateren wilhelminaoard wittelte en zorgvlied yn de gemeente lizze twa nasjonale parken dat binne it nasjonaal park drintsk fryske wâld en it nasjonaal park dwingelderfjild yn de gemeente lizze trije hunebêden en ferskate grêfheuvels de wolden is in gemeente yn de provinsje drinte mei ynwenners jannewaris en mei in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de gemeente is op jannewaris ûntstean út de eardere gemeenten ruinen ruinerwold de wijk en zuidwolde de gemeente de wolden telt doarpen en útbuorrens dy t yn de doarpsgrinzen fan de doarpen lizze it gemeentehús stiet yn zuidwolde alteveer anholt ansen armweide bazuin benderse berghuizen blijdenstein bloemberg braamberg buitenhuizen bultinge de oude tol de stapel de stuw de tippe de wijk dijkhuizen dikninge drogt drogteropslagen dunnigen echten eemten engeland eursinge fort gijsselte haakswold haalweide hees hoge linthorst kerkenveld koekange koekangerveld kraloo leeuwte linde drinte lubbinge lunssloten middelveen nolde oldenhave oosteinde oosterwijk oshaar oud veeningen paardelanden pieperij rheebruggen ruinen ruinerweide ruinerwold schottershuizen schrapveen steenbergen struikberg ten arlo veeningen vuile riete weerwille wemmenhove witteveen en zuidwolde haadplak racuetball is in symmetryske slachsport it wurdt spile mei koarte rackets makke fan titanium en mei in holle bal fan rubber op in spesjale racuetball baan it is in slachsport tsjin de muorre mar yn dit gefal mei eltse muorre en ek de flier en de souder rekke wurde rauetball kin yn inkelspul spile wurde mei twa of mei trije spylders of yn dûbelspul mei fjouwer rauetball is yn yn amearika betocht troch tennisleraar joe sobek it hjitte doe paddleball nei de houten peddels dêr t mei spile waard mar omt der hieltyd mear mei rackets spile waard is de namme yn feroare yn racuetball it spul waard spile yn keatshallen en hat hieltyd noch dy ôfmjittings dêrmei is de baan wat djipper as dy fan skwash wat tegearre mei de bal dy t wat makliker stuitsje wol soarget foar in wat sneller spul wat de spulregels oangiet dy binne frijwol gelyk oan dy fan de muorrefariant fan it muorrekeatsen by it racuetball is lykwols in ekstra feilichheids stippel line yn it fjild oanbrocht om de kâns lytser te meitsjen dat de spilers elkoar mei it racuet reitsje yn lannen dêr t it klimaat dêr ta útnûget wurdt it spultsje ek wol bûtendoar spile yn in as muorre fariant yn fryslân kin allinnich yn frjentsjer racuetball spile wurde in slachsport is in foarm fan balsport dêr t men mei de hân mei in peddel of mei in racket besyket de bal nei in oar partoer te spyljen en leafst sa dat it oare partoer der net fierder mei spylje kin der binne sporten by tusken twa spylders mar ek groepssporten it grutste ûnderskied tusken slachsporten is de opjefte fan de partoeren by de symmetryske slachsport is der gjin ferskil tusken de partoeren beide besykje om de bal nei in oar partoer te spyljen en net dejinnige te wêzen dy t it spul net geande hâlde kin dit binne sporten lykas tennis en follybal by de asymmetryske slachsporten is der al in ferskil tusken de partoeren dêr is der ien partoer dat de bal slacht en ien dat de bal ûntfangt it doel fan de slach is meast de bal foarby it fjildpartoer te spyljen wylst dat partoer besyket dat te kearen sporten lykas keatsen en honkbal binne asymmetrisk balsporten binne ienfâldichwei sporten dy t mei in bal of soksawat spile wurde it grutste part fan dizze sporten binne sporten dêr t direkte ynteraksje tusken de spilers it wichtigst is mar dêr t winst berikt wurde moat troch it spyljen fan de bal ynstee fan de direkte krêftmjitting fan de fjochtsport ta dit part hearre de doelsporten de slachsporten de tredde groep fan balsporten wurdt foarme troch miksporten dy t mei in bal spile wurde al hat net eltse sport dêrby likefolle ynteraksje mei de tsjinstanner karakteristyk foar doelsporten is dat in spiler de bal by him hâlde kin wylst er sjocht hoe it doel fan de tsjinstander berikt wurde kin hast alle doelsporten binne symmetrysk sadat it spul drekt de oare kant út rinne kin as in partoer de bal oernimt sporten as bandy basketbal fuotbal en hokky binne doelsporten karakteristyk foar slachsport is dat de bal spile wurdt troch te slaan in metoade fan spyljen dêr t it rjochtsjen net maklik by is in part hjirfan binne symmetryske sporten oaren binne asymmetrysk sporten lykas keatsen follybal en tennis binne slachsporten fansels wurde net alle miksporten mei in bal spile mar foar in grut part jildt dat al dat binne dan sporten sûnder ynteraksje lykas kegelje bowling en golf mar ek sporten dêr t men de bal fan de tsjinstander fuortspylje kin lykas kloatsjitte of crouet list fan lannen register a b c skeanprinte de skriuwwize dy t de fryske akademy sûnt advisearret ynsafier t dy ôfwykt fan e skriuwwize yn dizze list foar y sjoch ûnder i dit binne steaten dy t harsels ûnôfhinklik ferklearre hawwe guon hjirfan lykas kosovo de westlike sahara palestina en taiwan wurde troch tsientallen oare lannen erkend oaren lykas noard syprus súd osseesje en abgaazje wurde mar troch ien of inkele lannen erkend wer oaren lykas somalilân nagorno karabach en azawad wurde troch gjin inkeld lân erkend it kritearium om yn dizze list opnommen te wurden is dat de selsútroppen steat teminsten foar in grut part yn it besit wêze moat fan it grûngebiet dat it claimt dit binne almeast eardere koloanjes fan jeropeeske steaten dy t noch gjin ûnôfhinklikens berikt hawwe in steat of lân is in troch in algemien gesach regearre folksmienskip mei harren gebiet dy t sjoen wurdt as in rjochtspersoan in steat hat in oantal skaaimerken dy t in steat beskriuwe steaten dy t organisearre binne as rjochtssteat hawwe in grûnwet in grûnwet jout oan hokker organen in steat hat en hoe t de macht fan de steat dêroer ferdield is ek steane yn in grûnwet de grûnrjochten dy t eltse boarger takomme in grûnwet is lykwols gjin konstitutyf elemint foar in steat de nederlânske steat hat ferskate lagen fan bestjoer de steat bestiet út ferskate organen dy t wichtige saken op sintraal nivo regelje op regionaal nivo wurdt de steat foarme troch meardere provinsjes en op noch lytser nivo troch gemeenten formeel is de keninginne haad fan de steat it deistich bestjoer fan de steat leit by it regear dat bestiet út de premier mei ministers it regear wurdt kontrolearre troch de folksfertsjintwurdiging yn nederlân de twadde keamer it parlemint en earste keamer de senaat in kompjûter is in apparaat wêrmei t gegevens neffens formele prosedures algoritmen ferwurke wurde kinne meastal wurdt mei it wurd kompjûter in elektroanysk digitaal apparaat bedoeld mar der besteane ek meganyske en analoge kompjûters dêrneist kin in kompjûter yn ferskillende talstelsels lykas it desimale tsientallige of binêre twatallige stelsel wurkje de hjoeddeistige kompjûters wurkje altyd yn it binêre stelsel de neamde prosedueres lizze fêst yn ien of mear programma s software neamd dy t troch de brûker wiksele wurde kinne binne de programma s net ferwikselber dan hat men it net oer in kompjûter mar oer in controller of prosessor oarspronklik waard it ingelske wurd computer brûkt om ien oan te tsjutten dy t komplisearre berekkenings útfierde mei as sûnder meganyske helpmiddels fergelykje ek de dútske term foar kompjûter rechner rekender en de afrikaanske en net ynboargere nederlânske term foar kompjûter rekenaar moderne kompjûters wurde foar folle mear brûkt as allinnich wiskundige tapassings ek in protte administrative en finansjele taken wurde oan de kompjûter opdrûgen it frânske wurd foar kompjûter wie earst calculateur of rekkender en evoluearre nei ordinateur letterlik eat dat oarderet en regelmaat oanbringt de wittenskip dy t tagelyk mei de ûntwikkeling fan de kompjûter ûntstie is de ynformatika kompjûters binne yn te dielen yn in oantal types sa binne der superkompjûters grutte kompjûters of mainframes minykompjûters desktops laptops en lytse mobile apparaten lykas smartphones en tablets nei tapassing is der ek de kategory spulkompjûters sûnt de grutte opkomst fan de kompjûter wurde se ek brûkt foar ynformaasjefoarsjenning ynternet en amusemint by de moderne produksje wurde kompjûters ymplemintearre om masines mei te bestjoeren en om prosessen mei oan te stjoeren bygelyks by de assemblaazje fan auto s troch robots meastentiids wurdt hjirfoar in programmable logic controller brûkt troch de fiergeande ferlytsing en en snelheidsfergrutting is it hieltiten faker mooglik om funksjonaliteit dy t foahinne yn hardware oanbrocht waard softwaremjittich te ymplemintearjen it grutte foardiel fan dy ûntwikkeling is dat efterôf funksjonaliteit teheakke wurde kin yn yntrodusearre ibm syn persoanlike kompjûter de ibm pc dit yn neifolging fan eardere inisjativen lykas de altair tandy trs apple ii en commodore pet kompjûters en de thúskompjûters de ibm compatible pc waard úteinlik úteinlik de standerd mei tsjintwurdich as ienige útsûndering de mac neidat in soad fabrikanten de kompjûter goedkeap kloanden en sadwaande it ûntwerp standerisearren wyls spilet de pc yn it deistige libben fan in soad minsken in essinsjele rol in triem of bestân is in folsleine rige koaden fan gegevens dy t ferwurke binne troch in kompjûter en wurdt meast fêstlein op in optyske of magnetyske skiif troch it bewarjen fan de kompjûterkoaden yn triemmen kinne programma s en gegevens langere tiid foar in kompjûter beskikber bliuwe der is foar it frysk in diskusje of it ingelske begryp computer file oerset wurde moat as triem of as bestân foar bestân wurdt foaral it argumint oanfierd dat it begryp makliker is foar ien dy t it nederlânske bestand gewoan is foar triem is it argumint dat it tichter by it oarspronklike begryp leit om t it de oardering fan it ingelske begryp oanjout sa n oardering is by in kompjûter no ienris tige wichtich it begryp de triem ken in spesifike omskriuwing as begryp rige by sifers dat byld is brûkt foar it ingelske computer file as in rige ien nulkoaden bestân is lykas yn it nederlânsk mear in mannichtewurd ek wurdt bestân as in barbarisme sjoen lêst út it nederlânsk en dêrfoar wer út it dútsk wylst it wurd no krekt yn it dútsk foar dy betsjutting fersmiten is fansels komt as it wurd triem brûkt wurdt it wurd bestân frij as dat mannichtewurd sa kin bygelyks sein wurde dat in makelder in bestân fan huzen hat wylst er de beskriuwings fan dy huzen yn ien as mear triemmen fêstlein hat de wikipedy brûkt yn de ynterfaasje triem by de kompjûterkoaden fan de teksttriem hawwe jo te meitsjen mei de ienheid de bit stiet foar ien ien nulkoade jo kinne him of in ien of in nulwearde takenne yn wêzen kinne jo mei de acht ien nulkoaden fan in byte ien fan de tsien sifers fêstlizze om t se yn it ferline mei de kompjûter net allinne rekkenje mar ek skriuwe woenen waard in systeem ûntwikkele dat foar ien teken twa of trije byte nedich hie it saneamde ascii systeem jo kinne dat in bytsje neispylje as jo yn in tekst de oarre alt fêsthâlde en tagelyk twa of trije sifers op it siferblokje tikje alle letters en oare tekens fan jo kaaiboerd kinne jo ek op dizze wize op it skerm krije doe t de ûnthâldromte fan de kompjûters noch djoer wie waarden faak de diakrityske tekens weilitten om t haadletters sûnder diakrityske tekens meastal twa byte brûke wie sa moai romte te besparjen jo koenen sa fansels ek de snelheid fan it ferwurkjen fergrutsje de kompjûters fan hjoed de dei binne sa rap dat op de lingte fan in teksttriem in byte mear of minder net mear wichtich is mei de ûntwikkeling fan stees gruttere faasje fan de sintraleferwurkingsienheid cpu fan de thúskompjûter home computer no meast persoanlike kompjûter neamd kaam de mooglikheid om in ôfbylding yn in triem fêst te lizzen it saneamde digitalisearjen fan plaatsjes tekeningen of foto s in kearnbegryp dêrby is de byldpunt picture element of pixel dat is de lytste ienheid fan jo skerm dy t troch jo kompjûter noch selsstannich te betsjinjen is by de printer jildt soks eins ek njonken dat sa n byldpunt in beskate hichte en breedte hat komt hjir noch in nij begryp nei foaren de kleurdjipte dy kleurdjipte wurdt oanjûn yn tal bitten mar oars as by de fêste ienheid yn de teksttriemmen byte bitten kin de kleurdjipte in lytser of in grutter tal bitten hawwe koartsein hoe mear bitten de kleurdjipte omfettet hoe grutter de mooglikheid fan kiezen wurdt tusken de ferskate tinten dy t oan dat byldpunt jûn wurde kinne in swart wyttekening sûnder griis hat byldpunten mei in kleurdjipte fan bit dy t jo oan wyt of út swart sette kinne in kleurdjipte fan bitten jout jo de mooglikheid fan miljoen kleuren tinten it sil dúdlik wêze dat as jo wurkje mei byldpunten mei in kleurdjipte fan bitten kear in ien nulkoade dat jo dan foar in pear byldpunten in soad ien nulkoaden nedich hawwe jo byldtriem wurdt dan ek stikken langer as dat jo mei swart wyt wurkje soenen doe t de kompjûters en de ynternetoanslutings stariger wienen bouden de plaatsjes op de skermen of de printers byldpunt foar byldpunt of rigel foar rigel op mar tiden hawwe tiden wy kinne ús dat starige opbouwen no al hast net mear foar de geast helje it mei jo no ek dúdlik wêze wêrom de ynternetsnelheid yn bitten metten wurdt by de kar út kedizers providers binne jo der benammen yn yntressearre hoe rap jo de byldtriemmen ynlade kinne meie hoewol t ferskate offisjele ynstânsjes frege is it wurd triem te brûken yn stee fan bestân en guon dêrfan ek oanjûn hawwe it wurd triem as húsriem te beskôgjen is it net dúdlik yn hoefier t it wurd algemien yngong fûn hat it liket der lykwols op dat soks noch net bot it gefal is by sykjen op de fryske wikipedy smyt it treffers op yn it deistich praat heard men it wurd oant no ta sa goed as net net wittenskiplik bewiisd hoewol t dizze diskusje eins op de oerlisside heart is it aardich om yn augustus fêst te stellen dat der no sa n tal programma s ensfh yn de oersetting it wurd triem brûke boppedat binne der ek noch programma s op kommendewei foar in begryp dat yn de deistige praktyk krekt as it wurd kaai foar it nederlânske sleutel oer om syn plakje fjochtet is soks yn in tiidbestek fan amper jier in hiele prestaasje by it geografyske ynformaasjesysteem gis wurdt in triem keppele oan in stipke plakje op in digitale kaart in pear byldpunten fan sa n kaart kinne al oanwiisd wurde ta hiele lytse byldkaikes sa kin in doarpke in strjitsje in marke mar ek it hiem fan in hûs ta byldkaike tsjinje de fryske wikipedia brûkt bygelyks it gis om de foarm fan de himrik fan in doarp of in stêd grien te kleurjen dy himrikken komme min of te mear oerien mei de kadastrale gemeenten fan dy t meastal beheind wiene ta ien doarp of ien stêd om t by it gis systeem njonken de triemmen ek de byldkaikes ynteraktyf binne kinne dy troch de krekte fraach op e triemmen los te litten fan kleur feroarje foarbylden fan gis systemen binne digitale rûteplanners en it hisgis systeem fan de fryske akademy by dat lêste systeem kinne jo digitaal sykje op kadastrale kaarten fan nei bygelyks in gebou of in perseel om t soks op perseelnivo bart is net de triem mar binne alle rigels ingelsk records binnen dy triem keppele oan in perseel byldkaike in milennium is in tiidrek fan tûzen jierren yn t bysûnder is it ien út in rige fan milennia sûnt it begjin fan in jiertelling sa begûn op jannewaris it tredde milennium fan de kristlike jiertelling by de oergong fan it op it lêste jier fan it twadde milennium wie der in probleem mei kompjûters dat om de milenniumoergong it milenniumbrek neamd waard yn dy jierren wienen der ek diskusjes of of it lêste jier fan it milennium wie it jier is it lêste jier dat mei it sifer begjint en foar guon wie it dermei de ein fan it milennium fansels is elts jier de ein fan in milennium en dit milennium soe dan de jierren wêze de tûzener jierren in milennium earder hie dan de jierren west de kristlike jiertelling begjint lykwols mei it ste jier nei de berte fan kristus it jier dêrom wurdt it earste milennium fan dy jiertelling foarme troch de jierren en it twadde troch dêrmei wie desimber de ein fan it twadde milennium fan de kristlike jiertelling in milennium is tûzen jierren hûndert desennia of tsien iuwen it wurd milenium komt fan it latynske mille wat betsjut in iuw is in perioade fan hûndert jierren yn t bysûnder ien út in rige fan iuwen sûnt it begjin fan in jiertelling sa begûn op jannewaris de ienentweintichste iuw fan de kristlike jiertelling by de oergong fan it op it lêste jier fan it tweintichste iuw wie der in probleem mei kompjûters dat mei de iuwoergong te krijen hie mar dat om de milenniumoergong it milenniumbrek neamd waard it liket wat nuver dat de begjinsifers fan de iuw net itselde binne as it nûmer fan de iuw bygelyks fan de jierren dy t de e iuw foarmje hat allinnich it lêste jier de begjinsifers dat komt fansels trochdat de earste iuw begûn is mei net mei foar it lêste jier fan de iuw is dy oerienkomst der al om t de ein fan de e iuw yndie it jier wie in iuw is hundert jierren of tsien desennia tsien iuwen binne in milennium in desennium is in perioade fan tsien jier yn it bysûnder ien út in rige fan desennia sûnt it begjin fan in iuw of tsien jier mei itselde tsiental in desennium basearre op de iuw wurdt telt op deselde wize as de iuwen sa foarmje de jierren it earste desennium fan de ienentweintichste iuw in desennium basearre op tsiental wurdt oantsjut mei it tsiental dêr t alle nûmers op einigje as se útsprutsen wurde sa binne de jierren de njoggentiger jierren fan de tweintichste iuw under de tweintich einigje net alle getallen fan in desennium op itselde tsiental dat dêr wurdt sa n oantsjutting net foar brûkt in desennium is tsien jier tsien desennia foarmje in iuw hûndert desennia in milennium in jier is de perioade dêr t in planeet yn om syn stjerre draait yn t bysûnder de rotaasjeperioade fan de ierde om de sinne in jier duorret likernôch dagen dêrom is in jier neffens de gregoriaanske kalinder dagen útsein dat elts fjierde jier in skrikkeljier is fan dagen dit jier yn de gregoriaanske kalinder wurdt opdield in tolve moannen of yn wiken mei ien dei of twa dagen oer njokken in jier fan jannewaris oant desimber fan de gregoriaanske kalinder wurde jierren ek teld neffens it foarkommen fan deselde datum fral de jierdei fan in bertedei of ek wol de nammedei tsien jierren binne in desennium hundert jierren binne in iuw en tûzen jierren binne in milennium in jierdei is de dei dêr t men jins berte op fiert yn in protte lannen wêrûnder nederlân komt jins jierdei oerien mei jins bertedei dus wa t berne is op juny om mar in willekeurige datum te nimmen fiert syn libben lang syn jierdei op juny yn it gefal dat minsken berne binne op e skrikkeldei febrewaris leit dat justjes oars om t dy dei mar iens yn e fjouwer jier foarkomt sokke lju fiere har jierdei yn net skrikkeljierren almeast op febrewaris yn deselde moanne of inkeldris op maart soms komt it foar dat men om praktyske redens jins jierdei wolris op in oare dei fierd as wannear t jins jierdei eins falt soks kin ris ien kear foarkomme bygelyks troch drokte op it wurk mar it is ek mooglik dat it struktureel dien wurdt bygelyks as in âlder syn jierdei op deselde dei hat as ien fan syn bern om dan it bern op dy dei yn it mulpunt fan e belangstelling te pleatsen fiert de âlder syn eigen jierdei meastal op in oare dei yn guon lannen fiert men jins jierdei lykwols hielendal net op jins bertedei mar is it wizânsje om e jierdei op jins namdei te fieren de dei fan e hillige nei wa t men ferneamd is jierdagen wurde ornaris fierd troch famyljeleden en freonen út te nûgjen en kom op besite by bern meastal oerdeis by tiners en folwoeksenen jûns by bern wurdt foarôf faak it hûs of ien keamer fan it hûs fersierd mei slingers de besite lokwinsket dejinge dy t syn jierdei fiert en jout faak in presintsje by bern is der faak in wiere jierdeistaart mei kjerskes dy t oansnien wurdt mar by folwoeksenen beheint soks him yn fryslân almeast ta it optsjinjen fan gewoan gebak of oranjekoeke by bern wurdt dejinge waans jierdei it is tasongen mei in jierdeisferske as in man jier wurdt seit men wol dat er abraham sjoen hat dy assosjaasje berêst op in misse ynterpretaasje fan in bibeltekst út jehannes doe seine de joaden tsjin him jo binne noch gjin fyftich jier âld en jo soene abraham sjoen hawwe dejinge dy t syn fyftichste jierdei fiert wurdt yn dit ramt gauris útbylde mei in pop faak makke fan koeke of oare itenswaren mei dêrby in treffend wurdsje oer him foar froulju dy t fyftich jier wurde jildt itselde gebrûk mar dan mei sara folle minder bekend is dat itselde gebrûk ek mei jier wol plakfynt izak of rebekka by jier jakob of rachel by jier joazef of asnat by jier efram en by jier metusalim hjirby giet it om e soan pakesizzer oerpakesizzer en betoerpakesizzer fan abraham mei harren respektivelike oarehelten metusalim libbe neffens it bibelboek genesis folle earder mar wurdt mei it berikken fan e hûndertjierrige leeftyd ferbûn om t er mei jier de âldste persoan is dy t yn e bibel neamd wurdt jierdagen hawwe ornaris betrekking op minsken mar guon lju fiere ek wol de jierdei bertedei fan harren húsdieren fierders is it ek mooglik mar wol wat ûngewoan dat men de term jierdei brûkt om nei de oprjochtingsdei fan in bedriuw feriening stifting of oare organisaasje te ferwizen in gongberder term foar soks is jubileum en dêr wurdt yn e regel inkeld oandacht oan bestege by grutte oantallen lykas in of jierrich bestean of by in lustrum ienris yn e fiif jier yn it ferlingde hjirfan kin ek in houliksdei de dei dat men safolle jier troud is as in soarte fan jierdei beskôge wurde nammentlik de jierdei fan it houlik dat wurdt lykwols frijwol nea sa neamd frjentsjer nederlânsk en offisjeel franeker is in stêd dy t yn it noardwesten fan e nederlânske provinsje fryslân leit tusken harns en ljouwert yn oant foarme it de selsstannige stedsgemeente frjentsjer en fan oant wie it it haadplak fan e gemeente frjentsjerteradiel sûnt jannewaris is frjentsjer it haadplak fan e nije fúzjegemeente de waadhoeke dêr t ek it gemeentehûs fan de waadhoeke stiet de stêd hie op jannewaris ynwenners en is te berikken fia de a en de n foarhinne wie frjentsjer lange tiid in selsstannige gemeente yn waarden de gemeenten frjentsjer en it âlde frjentsjerteradiel mei it grutste part fan de gemeente barradiel gearfoege ta de nije gemeente frjentsjerteradiel troch geregeld tekoarten op de gemeentlike begrutting stie de gemeente frjentsjerteradiel oant ûnder tafersjoch fan de provinsje fryslân yn frjentsjer wurdt njonken frysk en nederlânsk ek stedsk dialekt it frjentsjertersk sprutsen oant de gemeentlike weryndieling fan wie frjentsjer as alle fryske stêden in selsstannige gemeente foar de frânske tiid hie frjentsjer in universiteit pogingen om der op e nij in universiteit te krijen binne oant no ta op neat útrûn dochs in pear dagen yn it jier kriget frjentsjer de status fan akadeemjestêd werom tusken kryst en aldjiersdei wurdt it krystkongres organisearre dit kongres dat meardere dagen duorret fynt plak yn e bogt fen gun it âldste studintekafee fan nederlân it kongres wurdt alle jierren troch de federaasje fan fryske studinteferienings ffs organisearre foar it earst yn frjentsjer soe om hinne ûntstien wêze as in karolingysk kastellum yn krige it stedsrjochten fan de e iuw oant de e iuw ûntwikkele franeker him ta bestjoerlik sintrum fan noardlik westergoa en de frjentsjerter fiifdielen yn de e iuw festige hartoch albrecht fan saksen him yn frjentsjer it stedsje like him te ûntwikkeljen ta haadstêd fan fryslân mar waard benefterlitten troch ljouwert it ferhaal giet dat ynwenners fan frjentsjer yn de midsiuwen besocht hawwe om in tsjerkeklok te stellen út harns sûnttiid wurde de frjentsjerters klokkedieven neamd doe t de republyk fan de sân feriene nederlannen yn opstân kaam tsjin spanje keas frjentsjer al gau de kant fan willem fan oranje frjentsjer waard hjirfoar yn beleanne mei in universiteit op leien nei de âldste fan nederlân der waarden fjouwer redenen oanfierd it wie goedkeaper as studearjen yn leien de âlden koenen better harren bern yn e gaten hâlde it wie goed foar de ûntwikkeling fan de befolking en it jild dat de studinten útjaan soene bleau binnen de provinsje oan dizze frjentsjerter akadeemje skonken troch de fryske steedhâlder willem loadewyk fan nassau en iepene op july koe men teology rjochten medisinen klassike talen wiisbegearte en wis en natuerkunde studearje ien fan de studinten wie prins willem iv yn de e iuw rekke de stêd yn ferfal mar yn de patriottetiid liet frjentsjer noch fan him hearre yn septimber waard it twahûndertjierrich bestean fan de hegeskoale fierd prinses wilhelmina fan pruisen die mei oan de feeestlikheden sûnder har man dy t konfrontearre waard mei ferlies oan macht en ynfoed en al syn foech opjaan woe rûnom yn it lân wiene eksersysjegenoatskippen oprjochte it dragen fan oranje wie sûnt inkele wiken ferbean en yn de haach wie hy út syn militêre funksje setten yn maaie waard it de studinten en professors lykas johan valckenaer ferbean diel te nimmen oan de oefeningen fan it eksersysjegenoatskip de steaten fan fryslân furdigen ein maaie boppedat in ferbod út om wapens oan te skaffen mei as gefolch dat de patriotten har yn harren frijheid oantaast fielden binnen inkele dagen soenen yn fryslân nije regearingsregleminten yn wurking trede mei strangere easken oan de froedskipsleden de steaten fan fryslân wienen bang foar in herhelling fan wat him yn augustus yn de stêd utert ôfspile hie dêr hienen de lanlik gearroppen eksersysjegenoatskippen de prinsgesinde leden fan it stedsregear oan de kant skood inkele wiken letter driigde in pruisyske ynfal en fuortendaliks waarden op guon plakken definsjegenoatskippen oprjochte want it gewest hollân woe gjin ekskús oanbiede foar de oanhâlding fan de prinsesse dy t nei goejanverwelleslûs brocht wie begjin septimber luts in tsiental rebellearende fryske steateleden ûnder lieding fan court lambertus fan beyma him werom yn frjentsjer neidat provinsjale steaten alle steun oan hollân en de stêd utert ferbean hie frjentsjer waard yn steat fan ferdigening brocht harns wegere mei te wurkjen en de oanfier fan manskipppen wapens en munysje fia makkum wie gjin súkses de dissipline wie fier te sykjen de drank floeide ryklik stipe fan de befolking kaam der net doe t pruisyske troepen hieltyd fierder oplutsen nei it noarden ferlieten de ta wanheap dreaune lieders op sneintemiddei septimber de stêd nei de tsjerketsjinst de ôftocht ferrûn sa rommelich en yn sân hasten dat se fergeaten de slim belêstende ûndertekene declaratoiren dokuminten mei te nimmen de lieders joegen inoar de skuld en hienen jierren letter noch altyd spul doe t se yn frankryk harren weromkomst ôfwachten de kopstikken binne oer warkum wêr t de prinsgesinden de skrik op e lea jage waard troch te rôven en te sjitten oer de lemmer of starum nei amsterdam flechten in inkeling flechtte oer grins of it amelân nei dútslân lykas eise eisinga in tweintichtal patriotten út frjentsjer waard finzen setten yn it blokhûs fan ljouwert en feroardiele uteinlik soe ek in tsiental patriotten út boalsert de dupe wurde omdat de rie fan boalsert as ienige stêd yn fryslân de pretense staten erkend hienen sjoch ek de patriottetiid yn boalsert yn liet napoleon de universiteit slute de opfolger fan de frjentsjerter akademy wie it ryksateneum dat fan oant bestien hat mar krektas syn foargonger úteinlik troch gebrek oan studinten te n ûnder gie de kolleksje fan de universiteitsbibleteek mei in soad seldsume boeken waard oerbrocht nei de provinsjale bibleteek yn ljouwert tsjintwurdich tresoar hoewol t de stêd gjin universiteit mear hat binne der sa no en dan wol akademyske promoasjes promovendy fan de ryksuniversiteit grins dy t in bân mei fryslân hawwe meie harren proefskrift yn de frjentsjerter martinytsjerke ferdigenje yn wurdt de earste joad as poarter yn frjentsjer ynskreaun earder wiene der elk al guonts dy holpen by it printsjen en publisearjen fan hebriuwske boeken oaren studearren genêskunde oan de universiteit yn krige de earste joadske studint syn dokterstitel de lytse gemeente waard earst begjin e iuw warber yn wurdt frjentsjer neamd as by tsjerke fan de ringsynagoge harns om hinne giet de gemeente by dy fan harns yn de jierren wie der in kibboets fan palestina pioniers fan in religieus zionistyske pioniersorganisaasje yn frjentsjer oant hawwe dêr tsientallen jonges en famkes in agraryske oplieding folge al by de earste razzia yn waard it meastepart fan de joadske ynwenners fuortbrocht in lyts part hat de deportaasje oerlibbe in inkeling koe ûnderdûke tal joaden yn frjentsjer de ald fryske namme franeker soe komme fan frâna eker ofwol eker fan de hear nederlânsk froon acker vroon akker de âldste strjitte fan de stêd hjit noch altyd froonacker yn it nij frysk wurdt de namme yn de e iuw ta frenker de foarm frentjer is foar it earst oan it jier te linken mei wat staveringsfariaasje hanthavenet dy him oant yn it begjin fan de e iuw dan komme foarmen as frjentjer en letter ek frjentsjer op frjentsjer hat in histoaryske binnenstêd mei in soad monuminten yn oktober bliek it museum t coopmanshûs yn frjentsjer yn it besit fan de âldste ikehouten kast fan nederlân de twadoars argyfkast komt út sirka en is makke fan ikehout fan foar dat út de baltyske steaten komt sa die bliken nei dendrologysk ûndersyk yn ferhuze museum t coopmanshûs nei it martenahûs oan de foarstrjitte it hjit no museum martena sûnt july is it museum wer iepen foar it publyk de fêste kolleksje is wijd oan û o de stedsskiednis de frjentsjerter akademy en anna maria fan schurman it tsjerkegebou fan e pkn is de martinytsjerke en roomske tsjerkegebou hjit de sint fransiskustsjerke frjentsjer hat in jachthaven in teter teater de koornbeurs en in oerdekt swimbad ek sit hjir ggz frjentsjer it eardere psychiatrysk sikehûs frjentsjer en sûnt ek de forinsysk psychiatryske ofdieling fpa frjentsjer fan oant siet yn frjentsjer boekhannel wever dy t lange tiid in begryp wie yn e stêd en wide omkriten slachterij terpstra oan e dykstrjitte is ien fan e âldste slachterijen fan nederlân sûnt wurdt yn frjentsjer elts jier de pc holden dit is de wichtichste keatswedstryd fan fryslân en de âldste reguliere sportwedstryd fan e wrâld as ien fan e fryske alve stêden leit frjentsjer op e rûte fan e alvestêdetocht elts jier is der mei peaske in grut ynternasjonaal hânbaltoernoai yn sporthal de trije ien fan e grutste sporthalen fan fryslân mei fjouwer flierren it busferfier en de treinferbining wurde beide eksploitearre troch arriva frjentsjer hat ek in stasjon oan it spoar ljouwert harns haven guon fan e wichtichste strjitten fan frjentsjer binne de fiverstrjitte de foarstrjitte de dykstrjitte it riedhûsplein en de bredepleats foar in opsomming fan alle strjitten yn frjentsjer sjoch strjitten fan frjentsjer dútslân offisjeel bûnsrepublyk dútslân dútsk bundesrepublik deutschland is in lân yn sintraal europa de haadstêd is berlyn en de bûnskanselier fan de republyk is sûnt angela merkel dútslân is in federale republyk mei sechstjin dielsteaten bundeslnder it lân grinzet oan njoggen buorlannen en oan de noard en eastsee al sûnt de aldheid waard it hjoeddeistige suden fan skandinaavje en it noarden fan dútslân bewenne troch germaanske stammen sa n jier f kr makken de romeinen al melding fan in regio mei de namme germania mei de delgong fan it romeinske ryk en it grutte folkeferfarren fêstigen de germanen har hieltyd fierder yn sintraal europa oan t begjin fan de e iuw ûntstie it hillige roomske ryk dat in grut part fan dy germaanske gebieten omfette yn de rin fan de e iuw is foaral it noarden fan dútslân in broeinêst foar de reformaasje krekt as it hillige roomske ryk wie it dútske bûn in steatebûn pas yn wurdt dútslân mei de oprjochting fan it dútske keizerryk in naasje dútslân is sûnt de oprjochting lid fan de europeeske uny en is ûnderdiel fan de eurosône dútslân is ek lid fan de feriene naasjes nafo de g en de g dútslân hat it kyoto protokol en schengen akkoard tekene de ekonomy is de fjirdgrutste fan de wrâld neffens byp en it tredgrutste eksportearjende lân yn dútslân is nei ynwennertal it grutste lân fan de europeeske uny en hat in oerflak fan km² it lân hat it tredgrutste oantal ymmigranten fan alle lannen op de wrâld yn de prehistoarje waard it gebiet dat no dútslân is bewenne fan germanen en kelten ut skandinaavje wei kamen de germanen yn dútslân dy t har mei it grutte folkeferfarren nei it suden en westen teagen julius caesar ferovere galje yn de e iuw f kr en makke fan de ryn de grins fan it romeinske ryk de romeinen stiften de stêden keulen en trier it hillige roomske ryk wie it earste reich of keninkryk it begûn mei karel de grutte hy wie de earste frankyske ryk om it jier hinne de kroaningen fan de keizers fan it hillige roomske ryk wienen ynspirearre op de kroaning fan karel de grutte yn it hillige roomske ryk ûntstie yn mei it tekenjen fan it ferdrach fan verdun en bleau bestean oant de tiid fan napoleon it twadde reich begûn mei in ferdrach yn yn versailles it dútske ryk kaam byinoar en de basis wie prusen útsein eastenryk dútslân bleau in ryk mei in ferskate folken foar noch in jier dútslân wûn de frânsk dútske kriich mei frankryk yn en yn de earste wrâldkriich sette hja op e nij út ein mei in ynfaazje yn frankryk de kriich einiget mei it fjochtsjen yn e rinfuorgen fuorgen groeven troch soldaten foar beskermjen der wienen in soad soldaten ferstoarn by de beide partijen de kriich einiget yn en de dútske keizer naait út nei nederlân nei de revolúsje einiget it twadde reich en wie it begjin fan de demokratyske weimar republyk nei de kriich wienen der grutte ekonomyske problemen yn dútslân troch it ferdrach fan versailles en de grutte depresje oer de gânse wrâld nei de ein fan de earste wrâldkriich waard op novimber troch de sosjaaldemokratyske politikus philipp scheidemann yn berlyn de republyk útroppen fanwege rebûlje yn berlyn kaam de nasjonale gearkomste yn foar de earste kear by elkoar yn weimar dêr t de namme weimarrepublyk troch ûntstien is it tredde ryk wie nazy dútslân fan oant en mei adolf hitler wie lieder fan it regear en mei goedkarring fan it parlemint krige hy op maart de folsleine macht oer it lân striidkrêften en regear hitler anneksearre eastenryk en tsjechje mar nei de anneksearring fan poalen bruts septimber de twadde wrâldkriich út oan it begjin wie de kriich foar dútslân in súkses nazy dútslân ferovere in grut part fan jeropa en de sowjetuny nei de slach om stalingrad stie it der min foar mei it dútske eastfront en stadichoan lutsen de dútsers har fjochtsjendewei werom út it easten nei de ynvaazje by normandje d day waard de kriich op trije fronten fierd tsjin nazi dútslân west súd en east ridlik gau feroveren de alliearden parys in tebeksetter foar de alliearden en in súkses foar nazi dútslân wie market garden lykwols wie der nei de slach tefolle optimisme by de dútsers dy t doe noch kânsen seagen om mei it ardennenoffensyf foar in kearpunt yn de kriich te soargjen yn de slach om berlyn binne mear as minsken stoarn ek adolf hitler holdt it libben net hy die himsels tekoart op april op maaie wie de folsleine kapitulaasje fan nazi dútslân tekene yn july augustus waard de konferinsje fan potsdam holden dêr t de oerwinners gear kamen oer de takomst fan dútslân wat it grûngebiet oangiet moasten de gebieten beëasten de rivieren oder en neisse ûnder poalsk bewâld komme de gebieten yn it westen dy t wilens de kriich aneksearre waarden it frânske elzas lotaringen belgje krige syn eastkantons werom lúksemboarch en eastenryk waarden loskeppele fan dútslân dútslân waard ferparte oer fjouwer besettingssônes it noardeasten waard britsk súdeasten amerikaansk it oan frankryk oanswettende gebiet frânsk en it easten waard de sowjet besettingssône berlyn waard ek yn fjouweren dield it wie de bedoeling dat de fjouwer lannen har eigen paad folgen mar de alliearden begûnen al ridlik gau gear te wurkjen de spanningen tusken east en west waarden grutter neidat de sowjetuny help foar weropbou yn har sône wegere yn it westen sette it marshallplan útein op maaie waard de bûnsrepublyk oprjochte it besloech de frânske britske en amerikaanske besettingssônes west dútslân waard folslein ûnôfhinklik ferklearre op maaie bonn waard de haadstêd fjouwer dagen letter op maaie waard west dútslân nafo lid op oktober waard de ddr oprjochte dútslân bestie fan dy dei ôf út east en west op maaie seis dagen neidat west dútslân by de nato kaam waard east dútslân lid fan it warsjaupakt yn waarden east en west dútslân lid fan de feriene naasjes yn it tiidrek fan oant flechten likernôch miljoen minsken fan de ddr nei west dútslân om dy flechtlingestream te kearen waard yn de berlynske muorre boud yn e simmer en hjerst fan boaze de flechtlingestream út de ddr wei nei it westen oan omdat hongarije op maaie de grins mei eastenryk iepene dêr t in soad ynwenners fan de ddr brûkme fan makken dútslân wurdt fan it suden nei it noarden hieltyd leger yn it suden lizze de beierske alpen mei de zugspitze as heechste punt dan komt it middelberchte fan de swabyske alpen en de frankyske alpen en it sauerlân en de harts dêrfoarby leit it noarddútsk leechlân mei it djipste punt yn neuendorf yn sleeswyk holstein dútslân wurdt begrinzge troch de noardsee denemark en de eastsee yn it noarden poalen en tsjechje yn it easten eastenryk en switserlân yn it suden en frankryk lúksemboarch belgje en nederlân yn it westen yn de dútske waadsee lizze de fryske eilannen de eilannen oan e kant fan de noardsee kinne yn twa groepen skifte wurde de noard en eastfryske eilannen de noardfryske eilannen mei de eilannen sl oomram plweerm feer en de halligen en it hilgelân dat fierder fan de kust ôf leit hearre by de dielsteat sleeswyk holstein de eastfryske eilannen boarkum júst nordeneach langerëach spikereach en wangereach hearre by nedersaksen yn de eastsee lizze by de kust lâns noch in tal eilannen de grutsten binne rgen en mei twa brêgen oan de fêstewâl ferbûn usedom de grutste eilannen yn de dútske marren binne mainau lindau en reichenau yn de bodenmar en herrenchiemsee yn de chiemmar de donau rint fan west nei east troch súd dútslân en giet dan fierder de grins mei eastenryk oer de ryn streamt bylâns de grins mei switserlân en de grins mei frankryk en streamt dan fierder nei it noarden oant dy de grins mei nederlân oergiet yn it leechlân streame de iems de weser en de elbe nei it noarden en noardwesten nei de noardsee yn meklenburch foarpommeren streame ferskate lytse rivierkes nei de eastsee de neise en oder foarmje de grins mei poalen oant de oder it lêste stik troch poalen nei see streamt de marren yn dútslân binne yn e lêste iistiid foarme doe t de gletsjerfallij mei wetter fuld wie de measte fan dy grutte marren lizze fandatoangeande yn gebieten dy t eartiids mei grutte iismassa s bedutsen wienen of yn e omkriten fan de gletsjers sa as yn meklenburch en krekt boppe de alpen de grutste mar fan dútslân is de bodenmar dútsk bodensee op de grins mei switserlân en eastenryk de grutste mar dy t hielendal yn dútslân leit is de mritz yn meklenburch foarpommeren dútslân is sûnt in demokratysk parlemintêre bûnssteat de grûnwet waard kundich makke op maaie de grûnwet kin troch in twatredde mearderheid yn e bûnsdei en bûnsrie feroare wurde de lêste feroaring wie yn guon artikelen dêr t de grûnslach fan de grûnwet yn omskreaun is kinne net feroare wurde dútslân hat dielsteaten bundeslnder sûnt dêrfoar wie it east en west dútslân de bûnssteat is it machtichst bundesrecht bricht landesrecht mar de dielsteaten hawwe ek aardich wat foech de federaasje nimt bûtenlânske saken en definsje foar har noed dútslân hat algemien stimrjocht sûnt fan jier ôf soms ek fan jier ôf foar de regionale ferkiezings en hat in twakeamersysteem de bûnsdei hat op syn minst leden en wurdt alle fjouwer jierren troch it folk keazen yn it kiessysteem fan de bûnsdei is der in mearderheids en distriktenstelsel by de ferkiezings is der in kiesdrompel fan fiif persint de bûnsrie hat leden dat binne de fertsjintwurdigers en dielsteatregearen net fan de dielsteatbefolking baden wuertemberch beieren nedersaksen en noardryn westfalen hawwe seis stimmen hessen hat fiif berlyn brandenburch rynlân palts saksen saksen anhalt sleeswyk holstein en tueringen hawwe elk fjouwer bremen hamburch meklenburch foarpommeren en it saarlân hawwe trije stimmen der moat sa stimd wurde dat net in lid stimt mar it bûnslân dat wol sizze dat as hessen foar a stimt kar a fiif stimmen hat federale wetten dy t mei it foech fan de dielsteaten te krijen hawwe of saken dy t de dielsteaten dwaan moatte moatte earst troch de bûnsrie goedkard wurde de dielsteaten hawwe in eigen grûnwet regear en parlemint de dielsteatparleminten wurde yn fjouwer dielsteaten nei fjouwer jier keazen yn de oare tolve dielsteaten bart dat alle fiif jierren it haad fan de steat de bûnspresidint is der om de steat te fertsjintwurdigjen en wurdt alle fjouwer jierren troch de bûnsgearkomste keazen de bûnspresidint kin mar ien kear op e nij keazen wurde de bûnskânselier is it haad fan it regear en dy beskiedet de rjochtlinen fan de polityk de kânselier wurdt troch de bûnsdei nei in útstel fan de presidint keazen hy hja wurdt krekt as syn ministers troch de presidint beneamd sûnt binne de wichtichste nasjonale partijen yn dútslân de cdu de spd de fdp linkspartei en bndnis die grnen binne trochstrings opposysjepartijen dy t út en troch koalysjes foarme mei de cdu of spd it leger fan dútslân de bundeswehr hat ferskate ûnderdielen lykas heer lânmacht marine marine luftwaffe loftmacht zentraler sanittsdienst sintrale medyske tsjinst en streitkrftebasis stypjende ienheid it tsjinstplichtsysteem is net sa dat eltse man fan jier tsjinstplicht dwaan moat op jannewaris waard de lêste ljochting tsjinstplichtigen oproppen it dútske leger giet oer op in leger dat allinnich noch mar út beropsmilitêren en frijwilligers bestiet der is noch altiten in soarte fan tsjinstplicht mar dat kin ek zivildienst rûch oerset as boargertsjinst wêze of frijwilliger by in brânwacht of it reade krús yn besleinen de militêre útjeften fan it byp de dielsteaten bundeslnder iental bundesland binne dútslân hat miljoen ynwenners wêrfan net religieus is mei miljoen op is it roomsk katolike leauwen it grutste leauwen dêr t de oanhingers fan foar it meastepart yn it westen en suden wenje hast an de befolking miljoen is protestant dy wenje benammen yn it noarden it tal minsken dat sneins yn e tsjerke sit is persint by de katoliken en sa n oardel persint by de protestantske tsjerke yn dútslân is in lytse joadske mienskip mei miljoen en likernôch miljoen moslims mear as de helte fan de befolking yn it gebiet dat eartiids east dútslân wie en yn e dielsteat hamburch leaut net de katolike en protestantske tsjerken en de synagogen krije jild fan de steat suver alle ynwenners fan it lân prate dútsk utsein de denen en friezen yn sleeswyk holstein de friezen yn it sealterlân east fryslân de sorben yn east dútslân brandenburch en saksen en de sigeuners ferspraat oer it hiele lân dy folksgroepen hawwe op jeropeesk en dútsk nivo erkenning as taalminderheid en nasjonale minderheid oan it begjin fan de santiger jierren hawwe miljoenen gastwurkers út oare lannen wei har nei wenjen set yn dútslân meinoar binne der miljoen bûtenlanners dêr t it tal dútsers mei op miljoen komt de grutste ymmigrantetalen binne it arabysk koerdysk en it turksk der wenje ek dútsers yn oare lannen benammen yn east jeropa dy groepen hjitte folksdútsers dy t sûnt de midskiuwen al nei it bûtenlân tsjogge dy groepen hawwe noch hieltyd de dútske kultuer en prate dútsk yn guon east jeropeeske lannen binne dy erkend as nasjonale minderheid dútslân hat de grutste nasjonale ekonomy yn jeropa en is de op twa nei grutste fan de wrâld sûnt de e iuw is dútslân in lân dat de motor fan jeropa west hat mei nije ûntjouwingen by de roes de eksport fan guod fan dútslân nei oare lannen is ien fan de redenen fan de wolfeart dútslân is it grutste eksportlân mei triljoen euro oan eksportearre saken yn en de hannelbalâns wie miljard euro yn e plus de eksport fan dútslân nei lannen fan de jeropeeske uny wie miljard euro yn menoar eksportearre dútslân yn foar miljard euro oan guod oer de hiele wrâld it wichtichste dútske eksportguod yn de tsjinstesektor smyt likernôch fan it bruto ynlânsk produkt op de yndustry persint en de lânbou gâns produkten komme fan yngenieurs lykas auto s masines metaal en gemysk guod dútslân is lieder op it mêd fan duorsume enerzjy technology de grutste jierlikse ynternasjonale hannels eveneminten en kongressen wurde yn stêden as hannover frankfurt and berlyn holden fan de grutste bedriuwen fan de wrâld dy t by in oandielenmerk ynskreaun binne hawwe neffens fortune global de bedriuwen mei de grutste omset har haadkertier yn dútslân de tsien grutsten binne daimler volkswagen allianz bedriuw mei de measte winst siemens deutsche bank bedriuw mei de twadmeaste winst e on deutsche post deutsche telekom metro en basf de deutsche post robert bosch en edeka binne de grutste wurkjouwers wrâldferneamde bedriuwen binne mercedes benz sap ag bmw adidas audi porsche en nivea dútslân is in sterk foarstanner fan jeropeeske ekonomyske en politike yntegraasje en it kommersjele belied wurdt fierhinne beskieden troch oerienkomsten mei lidsteaten fan de jeropeeske uny ju en de wetjouwing fan ju mienskiplike merk dútslân hat de mienskiplike jeropeeske munt de euro dy t yn it plak kaam fan e dútske mark it jeropeeske monetêre belied komt fan de jeropeeske sintrale bank dy t yn frankfurt am main fêstige is it modernisearjen en yntegrearjen fan de ekonomy yn east dútslân bliuwt in dreech proses en duorret oant alle jierren giet der sa n biljoen nei east dútslân der is in delgong fan wurkleazens en it tal wurkleazen yn novimber wie it persint wurkleazen yn it gebiet dat oant west dútslân wie is en yn it gebiet dat oant east dútslân wie binne dat yn wie dútslân nûmer fiif op e list fan lannen dy t it measte enerzjy ferbrûke en twa tredde part dêrfan wie ymportearre yn itselde jier wie dútslân de grutste jeropeeske ferbrûker fan elektrisiteit it elektrisiteitsferbrûk yn dat jier wie kilowatt yn it oere it dútske regear komt mei inisjativen wat duorsume enerzjy oangiet hja wolle dat duorsume enerzjy yn fan de totale streamfoarsjenning beslacht yn wie der in oerienkomst fan it regear dêr t yn stie dat der yn gjin nuklêre sintrales mear yn dútslân wêze meie yn besloech duorsume enerzjy mar fan de totale streamfoarsjenning omdat dútslân op in sintraal plak yn jeropa leit is it in lân fan belang wat transport oanbelanget dútslân hat in drok transport netwurk dat ek noch fan dizze tiid is de dútske sneldiken autobahn is it tredgrutste sneldikenetwurk fan e wrâld der binne op de measte plakken gjin faasjebeheinings de meast wichtige stêden fan dútslân binne ferbûn mei in faasjetrein de intercityexpress of ice rydt ek nei oare lannen de faasje fan de trein is tusken de km h en km h de deutsche bahn stiet noed foar de ice dy t om it healoere oere of oardeloare by de stasjon delrydt de nasjonale feestdei is de dei fan de dútske ienheid op oktober it is de iennichste feestdei dy t troch de steat dútslân fêstlein is alle oare feestdagen wurde keazen troch de dielsteaten fan dútslân der binne acht oare dagen dy t yn alle dielsteaten fierd wurde kristlike feestdagen goede freed peaskemoandei himelfearstdei pinkstermoandei en de twa krystdagen oare net kristlike feestdagen binne nijjier en dei fan de arbeid de feestdagen en de sneins wurde yn dútslân tage der arbeitsruhe und der seelischen erhebung neamd de meast populêre sport yn dútslân is fuotbal mear as seis miljoen leden en klups binne oansletten by de deutscher fuball bund dútske fuotbal bûn de heechste difyzje fan it dútsk fuotbal hjit de bundesliga de bekendste kommersjele tillefyzjestjoerders binne prosiebensat media ag de rtl group mtv networks deutschland en nbc universal deutschland dêrnjonken binne der ek stjoerders wêrfoar apart betelle wurde moat bygelyks premiere en arena der is in ryk ferskaat oan kranten yn dútslân de meast lêzen deiblêden binne de bild de frankfurter allgemeine zeitung en de sddeutsche zeitung der spiegel en focus binne de meast bekende wykblêden de skiednis fan de dútske kultuer rint in hiel ein fierder werom as it bestean fan dútslân as politike ienheid op kultureel mêd is de dútske kultuer nau ferbûn mei de dútske taal rûchwei nei feroaret it begryp dútske kultuer it is dan ferbûn mei it dútske steatsgebiet sa is it mooglik dat minsken dy t yn har tiid bydroegen hawwe oan de dútske kultuer fan bûten de hjoeddeiske dútske lânsgrinzen komme mar likegoed ûnderdiel binne fan de dútske kultuer in soad dútsers om utens soms om politike of religieuze redenen flechte binne nau ferbûn mei de dútske kultuer in tal foarbylden binne albert einstein karl marx en friedrich engels it oansjen fan de dútske kultuer waard slim tamtearre troch de twadde wrâldkriich en de holocaust hjoed wurdt de dútske taal en kultuer yn de wrâld op lokaasjes fertsjinwurdige troch it goethe institut de measte ferneamde dútske filosofen binne nikolaus von kues gottfried wilhelm leibniz immanuel kant georg wilhelm friedrich hegel karl marx arthur schopenhauer friedrich nietzsche en martin heidegger bekende dútske filosofyske streamingen binne it dútske idealisme en it troch karl marx en friedrich engels ûntworpen marxisme de saneamde frankfurter skoalle fan theodor adorno en max horkheimer kaam yn de e iuw mei de krityske teory jrgen habermas wie harren opfolger en is ien fan de ferneamdste filosofen op e wrâld ien fan de ferneamdste keunstners út de renêssânse is albrecht drer peter paul rubens is berne yn siegen mar ferhuze letter nei antwerpen de dútske literatuer begjint al yn de midsiuwen in foarbyld dêrfan is walther von der vogelweide de measte ferneamde histoaryske dútske skriuwers binne johann wolfgang goethe friedrich schiller en de bruorren grimm de dútske winners fan de nobelpriis foar de literatuer wienen theodor mommsen paul heyse gerhart hauptmann thomas mann hermann hesse heinrich bll en gnter grass op it mêd fan muzyk hat de dútske kultuer in ryk ferline mei mannen as johann sebastian bach ludwig van beethoven richard wagner en wolfgang amadeus mozart hjoed binne herbert grnemeyer nena tokio hotel en rammstein net allinnich yn dútslân mar ek yn in hiel soad oare lannen bekend yn dútslân is der in wiidweidich oanbod oan regionale itensprodukten yn noard dútslân wurde de jirpels op ferskillende manieren klearmakke yn it suden ite se faak kndel sptzle en nudeln soarte fan pasta regionale spesjaliteiten binne weiwurst beieren frankfurter kranz hessen bratwurst noard beieren en tueringen schwenkbraten saarlân maultaschen baden wuertemberch schwarzwlder kirschtorte baden wuertemberch thringer rostbratwurst tueringen en saumagen rynlân palts wat it drinken oangiet is dútslân bekend om syn ferskaat oan biersoarten yn it súdwesten binne de wyngerden it dan ek yn e reden dat der neist bier ek faak wyn dronken wurdt in twadde útsûndering is east fryslân dêr t benammen in soad tee dronken wurdt en dêr t sprake is fan in teekultuer sa as ek yn oare lannen fan de jeropeeske uny jildt foar dútslân de trend dat minsken hieltyd minder de tradisjonele drege kost en wat mear lichtere fetearm ite yn de dútske regio s binne der ferskate brea en woarstsoarten tradisjoneel is it waarme miel middeis en de jûns in breamiel de dei begjint trochstrings mei in moarnsbrochje mei in stik bôle of brtchen semmeln belein mei tsiis of skinke mar ek wol ris wat swiets hunich jam ensfh en dêrby faak in sean aai by it moarnsbrochje wurdt ornaris kofje yn noard dútslân tee of molke dronken sleeswyk holstein dútsk schleswig holstein deensk slesvig holsten noardfrysk slaswik holstiinj is in dielsteat bundesland fan dútslân mei ynwenners en mei in oerflak fan km² sleeswyk holstein waard yn oprjochte út e provinsje sleeswyk holstein fan e frijsteat prusen yn nazy dútslân foar bestie it út twa parten hartochdom sleeswyk en hartochdom holstein it dútsk slacht foar master op yn sleeswyk holstein de twadde minderheids taal is it deensk mei sa n sprekkers yn de kreis noard fryslân fraschlnj praat fan de befolking noardfrysk yn flensburch is de lokale krante trijetalich deensk dútsk en noardfrysk de haadstêd is kiel de steat is dy haadstêdregio meiteld opdield yn distrikten en stêden yn sleeswyk holstein krije de fdp en de grienen oer it generaal minder stimmen by de ferkiezings as yn oare west dútske dielsteaten de spd is benammen yn e stêden grut en de cdu is populêr yn noard fryslân en ditmarschen en yn e plattelâns mienskippen fan steinburch rendsburch eckernfrde en krite segeberch de sdschleswigsche whlerverband is wat bysûnders dy partij fertsjintwurdiget de politike belangen fan de deenske en fryske minderheid de sdschleswigsche whlerverband hoecht net te foldwaan oan de fiif persint kiesdrompel om yn e lândei fan sleeswyk holstein te kommen jeropa of europa wurdt almeast sjoen as in apart wrâlddiel al foarmet it tegearre mei aazje ien grutte lânmassa dy t jeraazje neamd wurdt ta jeropa wurdt it gebiet rekkene tusken yn it suden de middellânske see yn it westen de atlantyske oseaan ynklusyf yslân yn it noarden de poalsee en yn it easten de oeral de uralrivier de kaspyske see de kaukasus de swarte see en de bosporus de lange skiednis fan behearsking fan de middellânske see troch grikelân en it romeinske ryk hat ta gefolch hân dat alle eilannen yn de middellânske see dy t net tsjin de kust oan lizze ek ta jeropa rekkene wurde jeropa hie in befolking fan likernôch ynwenners yn en yn it oerflak fan jeropa beslacht sawat km der lizze selsstannige lannen hielendal of foar in part yn jeropa der lizze njoggen ôfhinklike territoaria yn jeropa gibraltar guernsey jersey en man binne allegearre saneamde crown dependencies gebieten dy t ôfhinklik binne fan de kroan fan grut brittanje yn it gefal fan gibraltar giet it om in eardere koloanje wylst guernsey en jersey dy t mei inoar de kanaaleilannen foarmje en it eilân man yn de ierske see fanâlds kroandomeinen wienen akrotiri en dhekelia binne soevereine britske legerbases op syprus de berch athos yn noardlik grikelân ek wol bekend as agion oros hillige berch foarmet in semy autonome mûntserepublyk de faerer binne in oerseesk gebietsdiel fan denemarken mei folslein selsbestjoer en jan mayen en spitsbergen binne ôfsjoen fan ûndersikers militêr personiel en mynwurkers ûnbewenne gebietsdielen fan noarwegen fierders binne der noch in tal gebieten mei in ûnwisse status de lannen yn jeropa binne ferbûn troch tal fan ferdraggen en organisaasjes op lânnivo binne dat ûnder oaren de neikommende it komôf fan de namme jeropa is net wis it liket dat it eartiids it grykske lân oantsjut hat tsjinoer de grykske eilânen en dan letter it noarden fan grykelân dat sels gjin eilân is en sa letter gâns it wrâlddiel mar neffens de myte fan europa wie se in famke út fenisje dat nei it westen nei kreta brocht waard de betsjutting wurdt hjoed dan ek wol socht yn it semityske wurd ereb sinne ûndergong jeropa wurdt dan it lân nei it westen yn it heine easten moat kreta it lân west hawwe dêr t de sinne ûndergie en sa fierder foar grykelân en it suden en westen fan jeropa sa is jeropa dus it jûntiidslân de jeropeeske uny ôfkoarting ju of europeeske uny ôfkoarting eu is in steatebûn mei jeropeeske lidsteaten de oarspronklike uny waard yn mei it ferdrach fan maastricht oprjochte de uny sa t dy no is is basearre op it ferdrach fan lissabon dat op desimber fan krêft wurden is de jeropeeske uny hat miljoen ynwenners en in oerflak fan km de europeeske uny is mear as in steatebûn konfederaasje fan soevereine lannen mar is gjin federale steat lykwols hawwe de lidsteaten fan de jeropeeske uny yn de rin fan e tiid in stik fan harren soevereiniteit ôfdroegen oan de eu troch it foech op in heger nivo fan eu lidsteat nei eu del te lizzen liket de jeropeeske uny hieltyd mear op in federaasje dêr t de klam hieltyd mear op de eu as op de yndividuele lidsteaten komt te lizzen de jeropeeske uny wurket as in rjochtsteat soks betsjut dat alles wat dien wurdt út ferdraggen wei komt dy t frijwillich en demokratysk goedkard binne troch alle lidsteaten earder tekene ferdraggen binne feroare en bywurke om maatskiplike ûntjouwings by te hâlden de uny hat in nij type federale opbou dy t net te omskriuwen is mei de tradisjonele juridyske yndielingen al nei de earste wrâldkriich wienen der inisjativen om ta in uny fan europeeske steaten te kommen lykas yn mei de paneuropeeske uny dy insjativen wienen lykwols fergees mei de ein fan de twadde wrâldkriich begjint it proses fan europeeske yntegraasje troch ekonomyske sektoaren mei militêre relevânsje yntinsyf mei inoar oparbeidzje te litten soe in nije oarloch tusken eardere fijannen foarkommen wurde kinne of suver ûnmooglik wêze sa soe der politike stabiliteit komme en in duorsume yntersteatlike fertrouwensbân ûntstean der wienen ek feilichheidsaspekten dy t meispilen yn t begjin fan de kâlde oarloch woenen de westeuropeeske steaten better gearwurkje en de nije bûnsrepublyk dútslân polityk ûnderdiel meitsje fan it westlike blok op maaie hold robert schuman as minister fan bûtenlânske saken fan frankryk in taspraak dy t letter de schuman ferklearring neamd wurde soe yn dy taspraak stelde hy foar om in europeeske koalen en stiel mienskip op te setten dy dei is letter as jierdei fan de europeeske uny keazen it schuman plan late op april ta de oprjochting fan de europeeske mienskip foar koalen en stiel de oprjochtingslannen fan de mienskip wienen belgje dútslân frankryk itaalje lúksemboarch en nederlân mei it oprjochtsjen fan dizze mienskip waard der in basis lein foar de lettere europeeske uny bygelyks de ynsituten fan de europeeske mienskip foar koalen en stiel emks lykje op dy fan de hjoeddeistige europeeske uny hege autoriteit mei supranasjonale kompetinsjes hjirút ûntstie letter de europeeske kommisje in ministerried as wetjouwend orgaan de hjoeddeistige ried fan de europeeske uny en in riejouwende gearkomste it lettere europeesk parlemint de taken en ferantwurdlikheden fan dy ynstituten binne lykwols bot feroare troch de tiid it súkses fan de europeeske mienskip foar koalen en stiel wie sa grut dat yn mei it ferdrach fan rome de europeeske mienskip foar atoomenerzjy euratom en de europeeske ekonomyske mienskip emm oprjochte waarden troch euratom soe der yn europeesk ferbân wurke wurde oan de freedsume tapassing fan kearnenerzjy doel fan de europeeske ekonomyske mienskip wie in mienskiplike merk mei frij ferkear fan guod tjinsten kapitaal en arbeidskrêften de emks emm en euratom hienen sûnt elk in eigen kommisje en in eigen ried yn waard it fúzjeferdrach fan krêft yn tekene mei it fúzjeferdrach waarden de trije separate kommisjes en rieden gearfoege foar alle trije europeeske mienskippen sadat der tenei noch sprake wie fan ien europeeske kommisje en ien europeesk parlemint yn is de mienskip útwreide mei denemark ierlân en grut brittanje yn juny wurde foar it earst direkte ferkiezings foar it europeesk parlemint holden yn kaam grikelân by de mienskip en yn kamen spanje en portegal der by mei de werieniging fan dútslân yn groeide it tal ynwenners fan de europeeske mienskip mei miljoen minsken dy t ôfkomstich wienen út de eardere ddr mei it ferdrach fan maastricht tekene fan krêft op jannewaris waard de europeeske uny oprjochte mei it ferdrach waard de oprjochting fan in ekonomyske en monetêre uny besletten dat úteinlik ta de ynfiering fan de muntienheid euro late mei it ûndertekenjen fan it ûndertekenjen fan it ferdrach waard de pylderstruktuer fan de europeeske uny ynfierd de eardere trije europeeske mienskippen waarden omfoarme ta de earste pylder fan de europeeske uny de oare twa pylders wienen sûnt it mienskiplik bûtenlânsk en feiligensbelied en de polysjele en justysjele gearwurking yn strafsaken yn waard de uny útwreide mei eastenryk finlân en sweden yn folge de grutste útwreiding fan de uny yn de skiednis fan de eu doe t estlân hongarije letlân litouwen malta poalen syprus sloveenje slowakije en tsjechje lid waarden fan de uny op jannewaris waarden roemeenje en bulgarije as e en e steat lid fan de uny op july waard kroatië as e steat lid fan de uny mei it ferdrach fan amsterdam en it ferdrach fan nice waard it ferdrach fan maastricht oanpast om sa de wurkwize fan de ynstituten te optimalisearjen yn lei der in útstel om ta in europeeske grûnwet te kommen dy t lykwols troch in referindum yn frankryk en nederlân opkeard waard dêrfoar yn it plak kaam it ferdrach fan lissabon mei dat ferdrach waard it ferdrach oangeande de europeeske uny foar de tredde kear nei amsterdam yn en nice yn wizige mei it fan krêft wurden fan it fedrach fan lissabon op desimber kaam der ek in ein oan de pylderstruktuer fan de europeeske uny yn krige de eu de nobelpriis foar de frede de eu ynstellingen wurkje mei ferskillende ferdraggen as grûnslach under titel iii bepalingen oangeande de ynstellingen fan it ferdrach oangeande de europeeske uny en ûnder it sechsde diel ynstitusjonele en finansjele bepalingen fan it ferdrach oangeande de wurking fan de europeeske uny is de rjochtlike grûnslach foech en wurkwize fan de eu ynstellingen beskreaun de opbou fan de eu ynstellingen is sûnt de oprjochting yn aardich lyk bleaun de eu hat sân offisjele ynstellings dy kinne kategorisearre wurde yn fjouwer politike en trije net politike ynstellingen it europeesk parlemint is mei rie fan de europeeske uny de wetjouwende macht fan de eu it europeesk parlemint wurdt as iennige europeeske ynstelling direkt troch it folk keazen yn de rie fan de europeeske uny komme de ministers útfierende macht fan de lidsteaten gear de gearstalling fan de rie is ôfhinklik fan it tema dat op it aljemint komt de europeeske kommisje is it útfierende orgaan fan de jeropeeske uny en kin as it regear sjoen wurde yn de europeeske rie sitte de politike lieders fan de lidsteaten de europeeske rie is gjin wetjouwende macht mar jout jout de uny ympulsen dy t nedich binne foar syn ûntjouwing en leit dêrfoar algemiene politike doelstellingen en prioriteiten fêst de europeeske rie is it fjirde politike orgaan fan de eu it meitsjen fan wetjouwing en it generale belied fan de europeeske uny wurdt dien troch de trije belangrykste politike ynstellingen de rie fan de europeeske uny fertsjintwurdiging lidsteaten it europeesk parlemint folksfertsjintwurdiging direkt keazen troch de ynwenners fan de eu en de europeeske kommisje polityk ûnôfhinklik fan lidsteaten en tsjinnet it kollektyf belang fan de uny by de eu wetjouwing kin in skieding makke wurde tusken wetjouwing wêrfoar ymplemintaasje op nasjonaal nivo nedich is en wetjouwing dêr t gjin ymplemintaasje op nasjonaal nivo nedich is de wichtichste typen wetjouwing binne feroardeningen en rjochtlinen net politike mar wol offisjele ynstellings binne it hôf fan justysje fan de europeeske uny de europeeske rekkenkeamer en de europeeske sintrale bank it hôf fan justysje fan de europeeske uny hâldt tafersjoch op it neilibjen fan de eu wetjouwing it is de rjochterlike macht en draacht by oan de goede ynterpretaasje en tapassing fan wetten yn alle lidsteaten de europeeske rekkenkeamer hâldt tafersjoch op de finansiën fan de eu de europeeske sintrale bank yn frankfurt is de sintrale bank fan de eurosône de europeeske uny hat in begrutting fan sa n eur miljard per jier finansiere troch bydragen fan de lidsteaten de eu útjeften fine foar it grutste part plak yn de lidsteaten en ûnder de ferantwurdlikheid fan de lidsteaten de europeeske rekkenkeamer beoardielet alle jierren oft dy útjeften rjochtmittich binne de europeeske uny joech yn sa n miljard euro út dat is sa likernôch fan it bruto ynlânsk product fan de op dat stuit lidsteaten by elkoare ta ferliking it nasjonale budzjet fan frankryk leit om de miljard euro de europeeske uny mei gjin begruttingstekoart hawwe yn tsjinstelling ta de nasjonale begruttingen alle útjeften moatte dutsen wurde troch ynkomsten sa likernôch trijekwart fan de eu syn ynkomsten bestiet út bydragen fan de lidsteaten de rest binne eigen middelen de eigen ynkomsten binne de bydragen fan de lidsteaten binne bûn oan de grutte fan de nasjonale ekonomy it bruto nasjonaal ynkommen bni de bni ôfdracht fan elke lidsteat is fan twa faktoaren ôfhinklik de begrutting fan de eu mei gjin tekoart hawwe de bni ôfdracht is dêrom fariabel en beslacht it ferskil tusken totale útjeften en de eigen middelen fan de eu it oandiel fan it bni fan de lidsteaten yn it eu totaal wurdt brûkt as ferdielkaai mear as fan de totale eu budzjet giet nei lânbou en plattelânsûntwikkeling dat is dêrmei de grutste útjeftepost yn de begrutting in oare grutte útjeftepost fan de eu wurdt foarme troch de saneamde struktuer en koheezjefûnsen dy fûnsen foar duorsume groei hawwe ta doel it ferminderjen de ûnderlinge ekonomyske ferskillen tusken regio s en it ferbetterjen fan de ekonomyske struktuer yn de eu by t lêste spylje ynfrastruktuer plattelânsûntwikkeling en befoardering fan de wurkgelegenheid in wichtige rol it jild giet benammen nei earme regio s yn de eu mar ek nei rikere lannen bygelyks foar de werstrukturearring fan âlde bedriuweterreinen en opliedingen de ferdieling yn wie as folget hjirboppe stiet te lêzen dat de kosten fan de eu administraasje sa n fan de begrutting útmeitsje dat giet om de salarissen fan de europeeske amtners oersetkosten en wenlêsten it totale personielsbestân fan de eu is fergelykber mei dat fan in ministearje yn in soad lidsteaten de jeropeeske uny beslacht jeropa fan de atlantyske oseaan yn it westen en ruslân wyt ruslân oekrane turkije en de swarte see yn it easten yn it suden grinzet de jeropeeske uny oan de middellânske see mei oarekant it wetter afrika binnen dit gebiet binne de neikommende lannen gjin lidsteat mar dogge allegear wol mei yn gearwurkingsprojekten yslân noarwegen switserlân en it eardere joegoslaavje útsein kroaasje en sloveenje de jeropeeske uny grinzet oan oare lannen de jeropeeske uny hat lidsteaten de ultraperifeare regio s hawwe troch harren sosjale en ekonomyske omstannichheden spesifike ôfspraken mei de eu se binne wol folweardich ûnderdiel fan it eu gebiet de lannen en gebieten oersee lgo binne lannen of gebietsdielen dy t in spesjale relaasje mei ien fan de eu lidsteaten ûnderhâlde foarbylden binne de curaao de falklâneilannen en grienlân lykwols binne der ek ôfhinklike gebieten lykas it eilân man en de faerer dy t gjin lgo binne en dêrtroch sa goed as hielendal bûten de ynfloedsfear fan de eu ferdraggen falle lannen dy t jerne lid wurde fan de eu wurde kandidaat lidsteaten neamd dêrby wurdt it ferskil makke tusken kandidaten en mooglike kandidaten kosovo is net fan alle eu lidsteaten erkend en hat dêrtroch in aparte posysje grienlân wie as ûnderdiel fan denemarken earst ek ûnderdiel fan de europeeske mienskip sa koenen europeeske seefiskers yn de wetters om grienlân hinne fisken en europeeske bedriuwen sykje nei boaiemskatten in protte grienlanners wienen it dêr net mei iens en woenen in referindum ha dat krigen se op febrewaris en stapten nei ûnderhannelingen út de eu grienlân hold lykwols de status fan lgo lannen en gebieten oersee op juny waard yn it feriene keninkryk in referindum oer it lidmaatskip fan de europeeske uny holden ingelsk united kingdom european union membership referendum ek eu referendum de kiezers stimden mei in mearderheid fan fan de stimmen foar de brexit dus foar opsizzing fan it eu lidmaatskip de opkomst by dat referindum wie it referindum wie lykwols fan riejouwende aard en dus gjin binende útslach it britske parlemint moast dus foar de útstap stimme it wie net dúdlik of de parleminten fan noard ierlân skotlân en wales in feto rjocht hienen de ûnderhannelingen oer de útstap duorren mear as twa jier per febrewaris hat it feriene keninkryk de jeropeeske uny ferlitten de jeropeeske uny hat sa likernôch miljoen ynwenners jannewaris de offisjele talen fan de ynstituten fan de jeropeeske uny binne de eu hat gjin formele bining mei hokfoar leauwen dan ek kêst fan it ferdrach oangeande de wurking fan de jeropeeske uny ferwiist nei nasjonale wetjouwing de dominante religy yn de jeropeeske uny is it kristendom it kristendom lit him yn trije haadstreamingen yndiele it protestantisme de roomsk katolike tsjerke en de eastersk ortodokse tsjerke neist it kristendom leaut in minderheid fan de ynwenners oan it joadendom en de islam respektivelik miljoen joaden en miljoen moslims as men de europeeske uny as ienheid sjocht dan hat de eu mei in byp fan miljard usd yn de grutste binnenmerk fan de wrâld it persoanlik ynkommen leit yn de súdlike en eastlike lidsteaten leger as yn it westen en noarden it heechste gemiddelde hat lúksemboarch mei miljard dollar per jier yn bulgarije wurdt mei dollar per jier it minst fertsjinne de ferwachting is dat troch de komst fan nije lidsteaten en harren ekonomyske groei de eu syn titel as grutste ekonomy op de wrâld hâlde kin yn en wienen der al plannen foar in monetêre uny lykwols krigen dy plannen mei it ferdrach fan maastricht yn in earste grûnslach de mienskiplik munt waard yn foar de sintrale banken ynfierd en yn as wettich betelmiddel op dat stuit hienen tolve lannen de euro as betelmiddel ynfierd hjoed de dei meitsje lannen diel út fan de eurosône it lêste lân dat lid waard wie litouwen op jannewaris de jeropeeske sintrale bank is ferantwurdlik foar it monetêr belied yn de eurosône in binnenmerk is in gebiet dêr t gjin grinzen binne as it om guod wurksykjende minsken tsjinsten of kapitaal giet de jeropeeske uny foarmet mei yslân lychtenstein en noarwegen ferienige yn de jeropeeske frijhannelassosjaasje de jeropeeske ekonomyske romte de eu hat yn mei switserlân sân bilaterale ferdraggen tekene de eu hat ek in eigen dûane uny yn dat gebiet wurdt gjin tol frege de jeropeeske dûane uny hat in mienskiplike toltaryf mei lannen bûten de eu neist de jeropeeske dûane uny is der ek noch in aparte dûane uny fan de eu mei andorra san marino en turkije in inisjatyf dat mei in protte omtinken rekkenje kin is de titel kulturele haadstêd fan europa sûnt wurdt de titel ferliend oan ien as mear europeesk stêden sa n europeeske haadstêd organisearret yn it oanbelangjende jier in grut ferskaat oan kulturele eveneminten de europeeske haadstêden kinne yn sa n jier rekkenje mei mear publisiteit en mear toeristen dy t nei de stêd komme dêrneist hat de eu ferskillende programma s foar minderheden en taalferskaat it europeesk buro foar lytse talen eblul waard yn oprjochte yn waard it mercator netwurk opset it foech foar ûnderwiis leit by de lidsteaten de rol fan de eu beheind him inkeld ta stipe oan de nasjonale oerheden de klam leit yn it ûnderwiis op útwiksels it lifelong learning programme llp is de opfolger fan it sokrates program it llp hat ferskillende ûnderdielen dêr t it erasmus program faaks noch de bekendste fan is yn begûn it erasmus program foar ynternasjonale útwiksels tusken studinten en dosinten sûnt it begjin hawwe sa likernôch miljoen studinten gebrûk makke fan it program in oar ûnderdiel fan it llp is it comenius program dat partnerskippen tusken skoallen basisskoallen en fuortset ûnderwiis befoarderet lingua is in program foar it learen fan frjemde talen it leonardo da vinci program ûndernimt aktiviteiten foar studinten dy t in beropsoplieding dogge it bolognaproses is in inisjatyf fan de ried fan jeropa en net fan de eu troch syn stipe oan it bolognaproses draacht de eu by oan in jeropeeske standardisaasje yn it heger ûnderwiis it european credit transfer system ects wurdt sûnt de ynfiering fan de bachelor masterstruktuer yn it heger ûnderwiis brûkt om de swierte fan dielen fan opliedingen fan hegeskoallen en universiteiten mei oan te jaan de jeropeeske rie foar undersyk european research council erc is in organisaasje dy t jildstipe jout foar wittenskiplike ûndersyk de erc begûn yn en wie in inisjatyf fan de jeropeeske kommisje de jeropeeske kommisje hat fierders in waarnimmersstatus yn de cern de jeropeeske uny is ien fan de partners binnen it iter projekt in ynternasjonaal gearwurkingsprojekt dat wittenskiplik ûndersyk docht nei kearnfúzje nettsjinsteande it lytse persintaazje fan it byp hat it europeeske lânboubelied in bysûndere rol spile yn de europeeske ienwurding yn die de europeeske kommisje it inisjatyf en kom mei in mienskiplik belied op dat mêd it europeeske lânboubelied waard troch de rie fan ministers yn goedkard en kaam alsa yn wurking doel wie in ferheging yn produktiviteit en it foarkommen fan priisskommelingen sadat de itensproduksje feilich steld wie en de konsumint wis wêze koe fan in passende priis it systeem mei priisgarânsjes hie in njonkeneffekt dat net winsklik wie produsinten krigen in minimumpriis foar harren produkten oerproduksje waard opkocht yn it begjin like it belied noch in súkses mar de oerproduksje boaze hieltyd fierder oan de gefolgen wienen saneamde de bûterberch molkesee en wynsee omdat de europeeske ekonomyske mienskip de garânsje joech en keapje de oerskotten op moasten de europeeske húshâldingen dêr desennialang oan meibetelje it lânboubelied besloech jierrenlang mear as de helte fan útjeften fan de europeeske ekonomyske mienskip dêrneist kaam der troch it priisgarânsjesysteem in rem op ymport út ûntwikkelingslannen de oerskotten waarden mei europeeske subsydzjes dumpt yn de ûntwikkelingslannen en de boeren yn dy lannen moasten it belije troch mc sharry herfoarming fan waard it systeem stadichwei ôfboud lykwols kamen der oare subsydzjes foar yn t plak dy t los steane fan produksjehoemannichten de grûnslach fan it hjoeddeistige lânboubelied hat twa pylders it merk en ynkomstebelied pylder i en it plattelânsûntwikkelingsbelied pylder ii yn it tiidrek sil it lânboubudzjet foar beide pylders jierliks persint fan it totale eu budzjet beslaan it ynfrastrukturele belied fan de eu rjochtet him benammen op it ferbetterjen fan it grinzeleaze ferfier fan minsken en guod yn de europeeske binnenmerk it projekt trans europeeske netwurken ten is ornearre om dat belied om te setten by it ten projekt sil wurke wurde oan de op en útbou fan sneldiken treinspoaren farrûtes havens fleanfjilden mar ek it ferbetterjen navigaasje en ferkearsmanagementsystemen en it harmonisearjen fan bygelyks ynformaasjesystemen in oar europeesk netwurk is it satellytnavigaasjesysteem galileo it wurdt boud troch de europeeske uny yn gearwurking mei de europeeske romtefeartorganisaasje esa it hiele systeem soe yn operasjoneel wurde moatte dêr binne meinoar satteliten foar nedich galileo wurdt foaral boud om de europeeske ôfhinklikens fan de feriene steaten lytser te meitsjen om dat de feriene steaten de hiele kontrôle oer it global positioning system gps hat in oar projekt is single european sky it europeeske loftferkear wurdt op dit stuit noch kontrolearre troch de lidsteaten dy t elk in eigen loftferkearslieding hawwe mei it tekenjen fan it ferdrach fan maastricht yn krige de europeeske uny nije taken op it mêd fan justysje en ynlânske polityk foar it útfieren fan de ôfspraken neffens de ferdraggen fan de europeeske uny binne ferskate agintskippen oprjochte europol foar gearwurking tusken plysjes eurojust foar gearwurking tusken rjochterlike autoriteiten en frontex foar gearwurking tusken grinswachten troch it ferdrach fan schengen waarden de binnengrinzen tusken de schengen lannen iepen steld de eu brûkt it schengen ynformaasje systeem as mienskiplike databank foar plysjes en grinswachtautoriteiten wikipedy hat ek in temaside oer de europeeske uny frankryk offisjeel de frânske republyk is in lân yn west jeropa de haadstêd is parys frankryk is lid fan de feriene naasjes mei in permaninte sit yn de feiligensrie it lân is ek lid fan de noard atlantyske ferdrachsorganisaasje de rie fan jeropa en de jeropeeske uny it is ien fan de dielnimmers oan de jeropeeske monetêre uny en hat jannewaris de frânske frank as muntienheid ynruile foar de euro yn jeropa heart ek it eilân korsika by frankryk en fierder binne der noch oerseeske departeminten en oerseeske gebieten yn oare wrâlddielen frankryk wurdt begrinzge troch de pyreneeën foarmje de súdgrins mei spanje yn it easten lizze de frânske alpen de jura en de fogezen en yn it noardeasten lizze de frânske ardennen likernôch persint fan it oerflak is bosk it is dêrmei it boskrykste lân fan de jeropeeske uny sintraal frankryk wurdt dominearre troch it sintraal massyf in platoberchte mei as heechste punt de puy de sancy m fierder binne der yn it suden noch de sevennen te finen ien fan de sân nasjonale parken fan frankryk korsika is it grutste frânske eilân yn de middellânske see mei in oerflak fan km² it eilân is berchachtich mei mear as bergen boppe de meter dêr t it winterdeis regegeld sneit fierders hat frankryk oerseeske gebieten lykas martinyk en guadelûp yn it karibysk gebiet frânsk guyana yn súd amearika runion yn de yndyske oseaan en ferskate eilannen yn de stille oseaan en in part fan antarktika op de grins mei switserlân leit de mar fan genêve fan switserlân út troch dit mar en tusken de alpen en it sintraal massyf troch rint de wylde rône nei de middellânske see westlik fan it sintraal massyf leit de leechflakte fan akwitaanje dêr t de garonne en de dordogne nei de atlantyske oseaan trochhinne rinne noardliker rint de loire yn deselde rjochting troch noard frankryk rint de seine fan de omkriten fan dijon ôf troch parys nei it noardwesten en komt by le havre yn it kanaal út nei it noarden rinne de yser de skelde en de maas nei belgje en de grinsrivier de ryn rint by de eastgrins fan frankryk ek nei it noarden de grinzen fan it hjoeddeiske frankryk rinne hast lykop mei de grinzen fan galje dêr t de keltyske galjers eartiids wennen julius caesar fan it romeinske ryk ferovere galje yn de e iuw en de galjers namen de romaanske taal latyn de grûnslach foar it frânsk en kultuer oer it kristendom waard yn e e en e iuw it nije leauwen dat yn de fjirde en fyfde iuw rûnom sa djip woartele wie dat hiëronimus fan stridon skreau dat galje frij fan ketterij wie yn e fjirde iuw kamen oer de ryn germaanske stammen nei galje benammen de franken dêr t letter it wurd francie fan kaam fan alle germaanske groepen fan grutte folkeferfarren wienen de franken de earsten dy t it kristlike leauwen oannamen yn e iere midsiuwen hienen de friezen en de saksen der gâns lijen fan de karolingen hearsken oant oer frankryk doe t hugo capet kening fan frankryk waard tusken en die frankryk me capet fjouwer krústochten fanwegen harren normandyske komôf bestjoerden de ingelske keningen as fazal grutte parten fan it westen fan frankryk nei de dea fan kening filips iv yn ferlearen de ingelsen oanspraak op e frânske troan de befolking fan frankryk wie yn dy tiid fjouwer kear grutter as de ingelske mar dy hiene militêre superieuren nei de hûndertjierrige kriich ferlear ingelân harren oanspraken op it kontinintale jeropa kales bleau lykwols oant ingelsk yn e santjinde iuw rekke it frânske keningskip mei loadewyk xiv op it hichtepunt yn e santjinde en achttjinde iuw wie dat mei frânske taal lyksa dy waard yn literêre rûnten en bestjoeren yn it bûtenlân brûkt oan e ein fan de e iuw hie frankryk koloanjes by de roes yn noard en súd amearika afrika en aazje nei de frânske revolúsje fan waard frankryk in republyk de frânske republyk bleau net sa lang want yn kaam napoleon i oan e macht napoleon waard letter keizer fan it earste frânske ryk yn waard napoleon yn e slach by waterloo ferslein it westfront fan de earste wrâldkriich wie foar in part yn it noard easten fan frankryk de striid yn e rinfuorgen wie grutste slachting fan de frânske skiednis de twadde wrâldkriich wie oars doe slagge it dútslân om maaie juny fan frankryk mei in pear wiken te feroverjen nei de twadde wrâldkriich krige frankryk in sit yn e feiligensried fan de feriene naasjes frankryk wie foar jeropeeske gearwurking sa docht bliken mei de emks dat letter de jeropeeske uny waard oan e ein fan de njoggentiger jierren wienen der yn frankryk stêden dêr t mear as minsken wennen inkeld parys hie mear as ien miljoen likernôch fan de befolking libbet yn e stêden oan de ein fan de twadde wrâldkriich woeks de befolking minder hurd as yn oare jeropeeske lannen mar dat feroare nei de kriich frankryk hat krekt as oare jeropeeske lannen in etnysk ferskaat troch de ymmigranten grutte groepen noard afrikanen teagen nei de frânske stêden benammen nei parys en marseille it frânsk is de nasjonale taal yn frankryk by it rjochtsprekken of yn in bestjoer mei inkeld frânsk brûkt wurde der wurdt yn frankryk ek bretonsk praat as minderheidstaal dat gjin stipe fan it regear krijt en it sprekkers hurd efterútbuorket oare talen binne it korsikaansk op it eilân korsika nederlânsk dútsk baskysk katalaansk oksitaansk it roomsk katolisisme is fierwei de beskiedene godstsjinst sa n fan it folk is it wylst mar nei de tsjerke giet mei de ymmigranten út aazje turkije en noard afrika binne der no tusken de trije en fiif miljoen moslims der binne net safolle protestanten en joaden it frânske leger hat fjouwer ûnderdielen de frânske presidint is de heechste befelhawwer fan it frânske leger it hat it tredgrutste budzjet nei de feriene steaten en ruslân en hat ek nuklêre wapens de dassault rafale is in fjochtfleanmasine dy t yn frankryk boud is frankryk is lid fan de g groep fan yndustrylannen sûnt is de muntienheid fan frankryk de euro de lânbousektor is aardich grut as it ferlike wurdt mei oare westerske lannen yndustriën sa as dy fan masjines gemyske produkten auto s metalen fleanmasines elektroanyske apparatuer en itensprodukten beslagge in grut part fan de frânske ekonomy mear as de helte fan de hannel fan frankryk is mei oare leden fan de jeropeeske uny japan de feriene steaten en sina binne lannen dêr t frankryk in protte hannel mei hat it bruto ynlânsk produkt byp woeks tusken en alle jierren mei in trochsneed fan en hie yn in wearde fan miljard euro de grutste frânske bedriuwen yn wienen sûnder banken en fersekerders frankryk is in demokratyske republyk de presidint wurdt sûnt foar fiif jier keazen earder wie dat sân jier op it stuit is emmanuel macron presidint fan frankryk de frânske folksfertsjintwurdiging bestiet út de assemble nationale mei sitten en de senaat mei de earste minister is op it stuit jean castex frankryk is opdield yn regio s en yn likernôch hûndert departeminten de oerseeske departeminten dpartements d outre mer dom binne it súd amearikaanske frânsk guyana de karabyske eilannen guadelûp en martinyk en yn de yndyske oseaan runion fierders binne der oerseeske gebieten territoires d outre mer tom dy t yn in losser ferbân mei it memmelân stean frankryk hat bestjoerlike distrikten yn it lân frankryk frankryk hat fjouwer gebieten bûten jeropa dy t ek ûnder it frânsk regear falle wichtichste havens binne bordeaux calais duinkerken le havre marseille nantes parys roue en strasbourg parys hat it grutste fleanfjilden fan frankryk oare grutte fleanfjilden binne te finen yn lyon nice en marseille de maksimum snelheid op de autodyk is km h op de measte autodiken moat tol betelle wurde der binne mar in pear autodiken tolfrij autodiken yn de stêden en de a der binne fansels ek útsûnderingen yn guon stêden binne doch toldiken ringdyk noard lyon en a by parys de hege snelheidstrein yn frankryk hjit de tgv de socit nationale des chemins de fer franais sncf is de frânske nasjonale spoardykûndernimming frankryk hat de frânske taal en kultuer hie oant de twadde wrâldkriich gâns mear betsjutting yn oare jeropeeske lannen as hjoed de dei it frânske regear hat regels foar it brûkme fan frânske taal op e tillefyzje en besiket de frânske muzyk en literatuer te stypjen mei de museums sa as it louvre en iuwenâlde boukeunst is parys de kultuermetropool frankryk hat in grut muzikaal ferskaat en libbendige muzykkultuer neist de ferneamde fertsjinwurders fan de chanson lykas dith piaf binne der ek moderne frânske muzikanten en avantgardyske muzykrjochtingen daft punk david guetta en tienne de crcy pronken mei de french house gotan project is pionier wat de saneamde electrotango oangiet en st germain makket in griemmank fan jazz en house de band air is meast ferneamd om har sfearfolle muzyk it ûnterrjocht yn frankryk is goed der binne universiteiten yn parys lyon toulouse marseille bordeaux rijsel montpellier straatsburg rennes grenoble en nancy underwiis yn frankryk begjint mei it beukerûnderwiis coles maternelles foar bern tusken de oant jier is it ûnderrjocht ferplichte hja begjinne mei it basisûnderwiis cole lmentaire en dêrnei it fuortset ûnderwiis collge dat duorret oant it bern is en moat dêrnei moat it bern op syn minst noch ien jier technysk ûnderwiis of beropsûnderwiis ha in wike is in perioade fan sân dagen yn oare kultueren binne ek wol wiken fan fiif dagen der is gjin astronomyske grûn foar in wike it is gewoan in yndieling fan dagen eltse dei fan de wike hat in namme moandei tiisdei woansdei tongersdei freed sneon en snein de lingte fan sân dagen komt út babyloanje dêr t de wike dagen hie foar elts fan de himellichems dy t eachswei te sjen binne de sinne de moanne mars merkurius jupiter fenus en saturnus ek yn de bibel wurdt in perioade fan sân dagen neamd by de skepping fan de wrâld fia it joadske en it kristlike leauen is de wike nei jeropa kaam oarspronklik fierden de kristenen de earste dei fan de wike mar ûnder ynfloed fan de sabbat is dy dei de sânde dei wurden sadwaande rint de wike no fan moandei oant snein de wiken yn in jier wurde nûmere dêrby is de earste wike fan it jier de earste wike dy t fjouwer of mear dagen yn it nije jier hat mei oare wurden it is de wike mei de earste tongersdei fan it jier in wike is sân dagen oeren minuten sekonden utsein simmertiidsoergongen en skrikkelsekonden by de yntroduksje yn it germaanske part fan jeropa waarden de measte nammen dy t sjoen waarden as dy fan de romeinske goaden oanpast ta dy fan oerienkomstige germaanske of fryske goaden tii wêda tonger en freê de sneon betsjut yn it frysk sinnejûn dus de dei foar de snein yn it wâldfrysk wurdt ek noch wol in protte saterdei brûkt wat ôflaat is fan saturnus god in dei is de perioade dêr t in planeet yn om syn as draait yn t bysûnder de rotaasjeperioade fan de ierde de dei hat net in konstante doer op grutte skaal sjoen nimt de rotaasje fan de ierde ôf en op lytsere skaal feroaret de rotaasje mei de temperatuer fan de ierde yn de moderne tiid binne dizze ferskillen mjitber wurden en dêrtroch is it mooglik wurden de tiidrekkening der oan oan te passen troch it tafoegjen fan skrikkelsekonden in dei wurdt opdield yn oeren teld as twa kear tolve de dei bejint net op elts plak op ierde tagelyk yn eltse tiidsône begjint in nije dei as it yn dy tiidsône tolve oere nachts wêst hat by de simmertiidsoergongen is de dei ien oere langer of koarter yn de tsjinstelling mei nacht is de dei allinnich de perioade tusken sinne opgong en sinne ûndergong by dy betsjutting wurdt foar in perioade fan oere it wurd etmel brûkt in gewoane dei is oeren minuten sekonden sân dagen binne in wike of dagen binnen in moanne of dagen binnen in jier de olympyske spullen binne in ynternasjonaal sportevenemint dêr t eltse fjouwer jier twa fan hâlden wurde de olympyske simmerspullen en twa jier letter de olympyske winterspullen de organisaasje fan de spullen is yn hannen fan it ynternasjonaal olympysk komitee mar de organisaasje fan elts apart spul docht de stêd dêr t de spullen hâlden wurde troch in apart organisaasjekomitee op it stuit is jacues rogge foarsitter fan it yok yn de klassike âldheid waarden alle fjouwer jierren by olympia spullen hâlden ta eare fan seus earst sûnt f kr waarden de nammen fan de winners byhâlden de spullen begûnen as yn iendeiswedstriid yn hurdrinnen letter kamen der ek de estafette it fakkelrinnen de fiifkamp diskussmiten fierspringen hurdrinnen spearsmiten en wrakseljen de pankration it wapenrinnen en it weinrinnen by en waarden de spullen in wike de dielnimmers wienen frije hellenen en letter ek romeinen mar allinnich foar it weinrinnen koenen froulju ynskreaun wurde dat froulju ynskreaun wurde koenen woe net sizze dat se sels meidienen by it weinrinnen waarden de hynders ynskreaun op de namme fan de eigner net dy fan de stjoerman yn it jier makke teodosius de grutte in ein oan de klassike olympyske spullen de moderne olympyske spullen wienen in idee fan de franske baron pierre de coubertin dat er op novimber foar it earst publyklik makke pas yn waard it ynternasjonaal olympysk komitee oprjochte mar doe gie it hurd dat dêr t de coubertin tocht hie de earste spullen in yn parys te hâlden waarden yn de earste moderne spullen al organisearre yn atene grikelân hie de spullen graach altyd organisearje wollen mar om it idee fan ynternasjonale spullen fuort te sterkjen waarden de spullen eltse fjouwer jier yn in oar lân organisearre yn waard yn sjamoniks in ynternationale wintersportwike organisearre doe t dat in súkses waard waarden fjouwer jier letter yn sankt moritz de twadde olympyske winterspullen organisearre oant en mei waarden de beide spullen yn itselde jier hâlden mar yn waarden wer winterspullen hâlden yn lillehammer sadat se no krekt út de pas rinne mei de olympyske simmerspullen de amerikaanske swimmer michael phelps behelle by de spullen van yn londen syn ste olympyske medaille hy swom dêrmei it rekôr fan larisa latina út de eardere sovjet uny dy t op de spullen fan en yn totaal olympyske medailles behelle by it gymnastyk út de boeken de slach by warns wie op septimber tusken in legermacht fan de friezen en it leger fan de hollanske greve willem fan henegouwen de friezen behellen de oerwinning yn de slach dy t noch alle jierren betocht wurdt de friezen hienen yn e midsiuwen har eigen frijheidsideology mei in eigen bestjoerlik systeem en rjochtspraak dat waard it konsept fan de fryske frijheid dy fryske frijheid soe neffens ferskillende boarnen foar elk fan de sân fryske seelannen jilde mar wie yn e praktyk it sterkst tusken it fly en de wezer mei de upstalbeam as belangrykste utering dêrfan yn de rin fan de midsiuwen krigen de friezen te meitsjen mei in lange rige oanfallen op harren autonomy alle sân fryske seelannen waarden oanfallen troch wrâldske en geastlike hearen dy t harren rjochten jilde litte woenen foarbylden dêrfan binne de frysk hollânske oarloggen de westfryske oarloggen en de slach by it wremer djip mei it ferlies fan de friezen yn de slach by froanen kaam der yn in ein oan de fryske frijheid yn westfryslân de sudersee sil help tsjin de besetter fan de oare fryslannen út opkeard hawwe de greven fan hollân hienen dêrtroch de hannen frij en koenen fierder mei gebietsútwreiding nei westfryslân soe westerlauwersk fryslân it doel wurde fan de hollânske ekspânsje yn starum woenen de hollanners by it sint odulphuskleaster in sterk fort meitsje om dêrwei de fryske goen oan de lauwers ta te feroverjen de hollanners stutsen yn de iere moarn fan septimber fan wâl yn inkhuzen it leger fan de hollaners fear ûnder lieding fan greve willem fan henegouwen en hartoch jan fan beaumont oer de sudersee nei starum en laaksum ta it doel fan de ûndernimming wie it ynnimmen fan starum dêr t se by it sint odulphuskleaster in fort bouwe woenen it plan wie om dan út starum wei de fryske goen oan de lauwers ta te feroverjen de skippen fan de hollanners moasten dêrom net allinnich ridders en oar kriichsfolk meinimme mar ek arbeiders en boumaterialen en iten de hollânske ridders koenen troch de beheinde romte allinnich mar harren harnassen meinimme de hynders koenen net mei de sudersee oer de troepen fan hartoch jan fan beaumont kamen noardlik fan starum op e wâl en teagen fuort op de stêd oan it leger fan greve jan fan henegouwen soe fan de oare kant nei starum ta komme en gongen by laaksum it lân op de doarpen laaksum en warns waarden yn e brân stutsen troch de troepen fan jan fan henegouwen by warns begûn it tsjinoffensyf fan de friezen de ridders mei har swiere harnassen en sûnder hynders wienen gjin sterke partij tsjin it fryske leger dat út boeren en fiskers bestie dêrtroch moasten de hollanners flechtsje nei it reaklif ta yn de sompige grûn by it klif waarden de hollanners ferslein dêrby koe ek greve willem it libben net mear hâlde doe t de troepen fan de hartoch fan beaumont dat hearden woenen ek sy weromflechtsje underweis nei de skippen ta waarden de hollanners folge troch de friezen lang om let koe der mar in lyts part fan dat leger weromkomme nei amsterdam de strategyen fan de hollanners yn de slach by warns dienen gjin fertuten yn it foarste plak waard de legermacht fan de hollanners yn twa groepen opdield willem kaam noardlik fan starum oan lân en jan fan beaumont súdlik fan de stêd boppedat sette willem gleonhastich op starum oan sûnder te wachtsjen op syn bôgesjitters it slagge willem en man kriichsfolk om by it sint odulphuskleaster te kommen omdat de friezen har bewust komme lieten de friezen koenen dêrtroch willem en syn man fan de oare troepen skiede en him oer it mêd komme dêrnei weefden de friezen mei de oare troepen ôf dy t net mear werom koenen nei de skippen om t dy te fier foar de kust leinen de hartoch fan beaumont hie oare swierrichheden yn it sompige lân by it reaklif de hollanners hienen derfoar keazen om gjin hynders mei te nimmen foar de ridders de ridders dy t wol harnassen droegen wienen dêrtroch minder mobyl as it fryske kriichsfolk it kamp fan de hollanners wie net taktysk keazen sadat de hollanners oan de iene kant allinnich mar nei see ta koenen wylst se fan de oare kant oanfallen waarden troch friezen de friezen folgen de hollanners it wetter yn sadat se allegear deaslein waarden troch de oerwinning fan de friezen soe de fryske frijheid noch sa n jier oanhâlde yn it jier besochten de hollanners nochris in oanfal op fryslân yn de slach by skoattersyl dy slach like ynearsten wûn troch de hollanners mar dy lutsen har nei tsien dagen werom de friezen wienen ûnderwylst sels fertiisd yn in partijstriid tusken de skieringers en fetkeapers dy partijstriid krige syn hichtepunt yn de grutte fryske oarloch yn kaam der yn westerlauwersk fryslân in ein oan de fryske frijheid keizer maksimiliaan i fan it hillige roomske ryk makke yn dat jier albrecht fan saksen gûverneur potestaat fan fryslân tusken fly en iems de fryske frijheid kaam troch de ynterne partijstriid fan de skieringers en fetkeapers oan syn ein de lêste kear dat de hollanners ferdreaun waarden út fryslân wie yn it jier neffens de frjentsjerter heechlearaar en frysk skiedskriuwer pier winsemius hawwe de friezen de e septimber ta eare fan maria ynsteld as tank foar de behelle oerwinning op de greve us frysk ljeaffrouwedei mei de komst fan albrecht fan saksen yn wurdt dat tsjerklik feest ferbean en ek ûnder it regear fan karel v fan it hillige roomske ryk bliuwt dat sa de moderne betinking fan de slach by warns wurdt sûnt holden yn de tritiger jierren fan de e iuw kaam it idee op om in nasjonale fryske tinkdei te organisearjen nei de twadde wrâldkriich hat dat syn beslach krigen op it reaklif pas op septimber jier nei de slach út slagget it om op it reaklif in bewegingsdei te organisearjen op oanstean fan de krekt oprjochte ried fan de fryske beweging yn keapet de dêrfoar oprjochte stifting slach by warns in stik lân op it reaklif om dêr in monumint op sette te kinnen it jild wurdt byinoar helle troch it útjaan fan keapbewizen foar de kante meter mei ynset fan frijwilligers by de bou fan it monumint neffens plan en tafersjoch fan arsjitekt arjen witteveen kin yn de betinking by de stien holden wurde grif sille in soad minsken by it hearren fan de slach by warns fuortendaliks tinke oan de rigel leaver dea as slaef dy rigel is te finen op de tinkstien de betinking fan de slach by warns wurdt noch alle jierren op de lêste sneon fan septimber betocht by de betinking hearre muzyk en sprekkers de ûnderwerpen fan de sprekkers binne ornaris taal ûnderwiis taalbelied desintralisaasje en demokrasy hegebeintum is in terpdoarp yn de gemeente noardeast fryslân mar lei foar yn de gemeente ferwerderadiel mei likernôch jannewaris ynwenners is it in lyts doarp hegebeintum leit op de heechste terp fan nederlân meter boppe nap troch setting of boaiemsakking fan de grûn is de hichte fan de terp yn de rin fan de iuwen leger wurden yn it ferline moat de terp noch heger west hawwe de terp is al fan foar kristus ôf bewenne it typysk fryske tsjerkje mei stikken dowestien út de e iuw dat boppe op de terp fan hegebeintum stiet kin besichtige wurde ûnderoan de terp is in besikerssintrum opfallend oan de tsjerke binne de roubuorden yn dit archeologysk stipepunt fan it frysk museum wurdt in byld jûn fan alles wat mei de skiednis fan terpen te krijen hat dêr wurdt in grutte kolleksje rouboerden mei kleurige wapens bewarre fan de foarname famyljes van coehoorn van nijsten en de schepper fan harstastate dy t dêr nei t tsjerke giene by it ynformaasjesintrum sit ek de vvv fan ferwerderadiel de harstastate is in state mei in mânske esk yn de tún mei in stinzefloara it is teffens in bêd en brochje lokaasje en hat in teetún súdlik fan it doarp stiet de hegebeintumermole út fan it eardere kleaster foswert tusken ferwert en wânswert oer it kleaster en troch de lannen lâns de wetters de traan en de ferwerter feart nei hegebeintum oer de terp fan hegebeintum en de vogelzangsterwei nei de ryp ut de ryp wei oer de kahoorsterleane nei de seedyk it paad is km lang hegebeintum hat mei ferwert in buertferiening it skriuwen fan frysk op kompjûters is net sûnder tûkelteammen om t de measte kompjûters yn de feriene steaten ûntwikkele binne is der faak net achte op it ynfieren fan letters dy t net yn it ingelsk brûkt wurde yn it bysûnder is it skriuwen fan letters mei diakrityske tekens ensfh net sûnder mis mooglik ferskate programma s en bestjoeringssystemen binne oanpast oan it ynfieren fan oare tekens en fral foar grutte talen binne der aparte kaaibuorden makke mar der is gjin oplossing dy t foar eltse taal en elts programma jildt sa jout ek it skriuwen fan frysk problemen der is gjin spesjaal frysk kaaiboerd en lykas by oare talen binne der problemen mei it ynfieren fan diakrityske tekens der is gjin fêste oplossing foar it probleem by microsoft programma s is faak ien fan de folgjende oplossings mooglik yn dat lêste gefal giet it meast om de neikommende koades by linux kin de wize fan fêstlizzen fan ynstellingen per distribúsje ferskille earst moat de lang omjouwingsfariabele fêstlein wurde op systeem of brûkersnivo foar it frysk is dat fy nl standert yn glibc fy nl euro of fy nl utf taal lan tekenset utf mar iso of iso komt ek foar meastal sil foar in nederlânske taal en lânynstelling keazen wurde mei deselde tekenset in fryske lang kin altiten noch eksportearre wurde yn in sub shell by it opstarten fan in inkeld programma fryske oersettingen sille dan ek automatysk te sjen wêze foar it brûk fan utf yn de console en it euroteken yn de console of x server kinne ekstra ynstellingen nedich wêze de kaaiboerdyndieling moat apart ynstelle wurde foar de console en de grafyske skyl x server by sawol in amerikaansk as nederlânsk kaaiboerd kin keazen wurde út twa manieren om letters mei aksinten te typen op in mac kinne diakrityske tekens oanbrocht wurde mei in kaaiekombenaasje foarôf der fan útgeande dat jo wurkje mei in nederlânsk kaaiboerd en de taalynstellings ek op nederlânsk stean ha brûke jo op in mobile telefoan of tablet mei os giet it oars troch it lûd dêr t it diakrityske teken boppe moat langer yndrukt te hâlden ferskynt in rige tekens dêr t jo út kieze kinne net allinnich it skriuwen fan de letters is in probleem ek by it skriuwen fan tekst is net faak rekken hâlden mei it frysk sa wurdt der by tekstbewurkers meast gjin fryske staveringshifker levere wannear t wurdlisten foar de staveringshifker te krijen binne moatte dy hânmjittich tafoege of ynstallearre wurde der binne fjouwer ferskillende systemen foar staveringshifking dy t meast net frij keazen wurde kinne by it kontrolearjen fan teksten kinne ûnbekende wurden sels oan de listen tafoege wurde troch mei de mûs op in knopke te klikken dêr t it skriuwen fan frysk al in probleem is binne der fansels ek net folle programma s dy t fryske tagong hawwe dat jildt benammen foar bestjoeringssystemen der binne al wat projekten om foar iepenboarne programmatuer de tagong oer te setten nei it frysk ta programmeurs fan iepenboarne programma s stelle yn it miene bydragen fan elkenien oan nije oersettingen tige op priis om t it de status fan it programma ferheget en mear brûkers bynt sawol it programmearjen as it oersetten is meast hobbywurk foar it skriuwen en ûnderhâld fan oersettingen is gjin hege kompjûterkennis fereaske mar wol bedreaunens mei it gebrûk fan it programma websiden en dvd s biede de taal ûnôfhinklik fan it kompjûtersysteem oan faak wurde der op e eftergrûn automatysk wat lytse helptriemmen ferpleatst nei de kompjûter yn in protte gefallen is it gebrûk fan frysk net wûnderlik bygelyks mei de webstee fan omrop fryslân of in film dvd guon gefallen binne lykwols it neamen wurdich harstastate leit eastlik fan it doarp hegebeintum yn ferwerderadiel de âldste bewizen fan it bestean fan de state stamme út de tsjintwurdige harsta state hat syn foarm krigen om hinne de boppeferdjipping en de oanbou binne doe ôfbrutsen omdat it net mear brûkt waard foar permaninte bewenning teffens waard it hûs doe beplastere de tún is yn feroare yn in lânskipstún troch de ferneamde túnarsjitekt l p roodbaard under oaren de geslachten van coehoorn van nijsten en de schepper hawwe op de state tahâlden de hearebanken roubuorden en grêfkelder fan de bewenners binne te finen yn de tsjerke fan hegebeintum yn waard harstastate troch de eigeners de famylje van riemsdijk skonken oan feriening hendrick de keyser ta behâld fan de state yn de takomst it gebou sil iepene wurde foar it publyk kuorbal is in balsport foar mingde partoeren it is in doelsport foar twa partoeren fan elts fjouwer froulju en fjouwer manlju if fjild is opdield yn twa fakken mei yn elts fak fan elts partoer twa froulju en twa manlju it doel is in koer meter heech oan in peal yn it fak fan de tsjinstanners de spilers meie net mei de bal rinne en meie net yn it oare fak komme foar wie it fjild opdield yn trije fakken sadat in partoer doe spilers hie kuorbal waard yn betocht troch nico broekhuysen in ûnderwizer út amsterdam hy hie yn sweden it spul ringbal leard en ûntwikkele dêr in ferzje út dy t dúdlik genôch wie om it syn learlingen te learen de sport waard al gau populêr op skoallen net allinnich by de bern mar ek by de grutte minsken mei trochdat it in mingde sport wie sadat it makliker wie genôch spilers te finen waard de sport yn hast elk doarp spile hjoeddedei wurdt kuorbal yn organisearre foarm spile yn lannen de bûnspartij foar jonges is it nederlânsk kampioenskip keatsen frysk spul organisearre troch it knkb it dielnimmen stiet iepen foar jongespartoeren en jierrigen fan de by it knkb oansletten ferienings alle ferienings meie ien partoer ynskriuwe it plak dêr t dizze partij hâlden wurdt wikselt it winnende partoer is in jier hâlder fan de wikselpriis de thomas de groot wandelbal dizze bûnspartij waard foar it earst spile yn frjentsjer wie mei de keatsers hennie seerden anske de boer en andr roosenburg de earste winner fan it jongesbûn yn it klassemint fan de measte oerwinnings stiet frjentsjer mei mar leafst seges al jierren op kop op it twadde plak steane wytmarsum en makkum mei oerwinnings bysûnder dêroan is dat de wytmarsumers de oerwinnings op rige hellen yn en der binne trije ferienings dy t it jongesbûn trije kear wûn hawwe ljouwert arum en berltsum yn de skiednis fan it nederlânsk kampioenskip foar jonges binne der mar fiif keatsers yn slagge de partij trije kear te winnen joop greuter en tjeard van der kooi beide fan ljouwert jasper boomsma fan berltsum en de wytmarsumers herman sprik en jacob zaagemans in skrikkelsekonde is in sekonde dy t tafoege wurdt ta korreksje fan it ferbân tusken de sinnedei en de oerwurkdei om t de sekonde hjoeddeisk in definysje hat dy t gjin ferbân hâldt mei de dei is it no mooglik dat in dei net krekt sekonden lang is de gemiddelde rotaasje fan de ierde nimt marzjinaal ôf dat de middeldei yn de rin fan jierren is yndie krekt wat langer hjirom moat út en troch in sekonde tafoege wurde om foar te kommen dat de oerwurkdei foar midsnacht einiget sûnt de ynfiering fan dit systeem yn binne der totaal skrikkelsekonden tafoege wat likernôch del komt op alle moanne in skrikkelsekonde de sekonde wurdt ynfoege oan de ein fan in moanne en leafst wurde hjirby de oergongen brûkt fan desimber nei jannewaris en fan juny nei july nei utc komt dan de skrikkelsekonde utc en pas dan begjint de nije dei op utc de oanpassing wurdt tagelyk dien foar alle tiidzônes dat yn tiidzônes op it eastlik healrûn wurdt de sekonde tafoege yn de rin fan de nije dei wylst op it westlik healrûn de âlde dei langer wurdt yn it systeem wurdt ek rekken hâlden mei negative skrikkelsekonden as dêr ferlet fan is wurdt utc oerslein om t oannaam wurdt dat de rotaasje fan de ierde marzjinaal ôfnimt wurdt net ferwachte dat dit ea barre sil lykwols is tsjin de ferwachting foar langere tiid yn sûnt it ynfoegjen fan de earste skrikkelsekonde de rotaasjefeart tanaam dat mooglik is it al sa hat it ynterfal tusken de lêste twa skrikkelsekonden desimber en desimber folle langer west as ea earder it wurdt wolris tocht dat skrikkelsekonden de lytse ôfwiking fan de gregoriaanske kalinder oanpasse moatte mar dat is net sa dat ôfwiken hâldt ferbân mei de rotaasje fan de ierde om de sinne dat as it ea sa fier komt dan moat dat oanpast wurde mei in skrikkeljier nijmoanne is it begjin fan de nije moannesyklus hjoeddeisk kin eksakt útrekkene wurde op hokfoar stuit de moanne krekt yn deselde rjochting stiet as de sinne sadat de moanne safier as wy dy sjen kinne hielendal tsjuster is sadwaande is nijmoanne it stuit as de moanne tsjuster is eartiids wie it net mooglik en rekken dit presiis út dat doe wie it pas wis dat in nije moannesyklus begûn wie as it earste skyltsje moanne sichtber wie it sjen fan de nije moanne wie dan ek foar moannekalinders en sinnemoannekalinders it begjin fan de nije kalindermoanne en dêrmei gou dat ek foar it nije jier hjoeddedei wurdt foar de measte sinnemoannekalinders in moanne begjin útrekkenne mar foar de islamityske kalinder wurdt hieltiid noch moannewacht hâlden om te sjen oft de moanne sichtber wurdt sadat it nije jier begjint in kalinder is de wize fan kombinearjen fan dagen ta gruttere ienheden lykas wiken moannen en jierren en in oersjoch fan sa n yndieling de kalinder dy t op it stuit jildt foar it grutste part fan de wrâld is de gregoriaanske kalinder dit is in oanpassing fan de juliaanske kalinder dy t op himsels wer de oanpassing wie fan noch âldere kalinders troch dit komôf is der in tal fan útsûnderings yn de kalinder en dêrom hawwe der yn de rin fan de tiid ferskate útstellen wêst foar it ienfâldiger meitsjen fan de kalinder mar yn ús komplekse maatskippij blykt dit hast ûnmooglik te wêzen dizze swierrichheid hat de reden wêst dat de ienichste twa útstellen dy t ynfierd binne beide út in revolúsje foarkommen binne nei de frânske revolúsje hat der trettjin jier in republikeinske kalinder west en nei de russyske revolúsje wie der twa jier in sovjet revolutionêre kalinder mar ek foar dizze twa kalinders die bliken dat it úteinliks net mooglik wie en feroarje de kalinder definityf de fryske flagge is yn blau trije rjochtsskeane banen mei dêrop sân reade pompeblêden oardere twa trije twa dat tal fan sân banen en sân pompeblêden is in ferwizing nei de sân seelannen de foarm fan de pompeblêden is presiis fêstlein it meie gjin herten wêze de flagge is nei alle gedachten yn dizze ferzje makke troch de famylje de zee fan jirnsum om hinne en sa n twa jier letter yn de hannel brocht de flagge wie nei sizzen makke nei in âlde print fan it fryske wapen dy t spitigernôch yn troch brân ferlern gien is sûnt likernôch wienen yn inkelte gefallen al eardere flaggen mei sa n selde motyf brûkt dat motyf is oernaam fan de wapens fan de fryske keningen sa t dy yn de e iuw en letter yn de wapenboeken stiene it tal banen en pompeblêden wie op de ôfbylden al oars der wienen gauris acht banen en it tal pompeblêden wie meast alve al is elts getal fan sân oant alve wolris tekene in opfallend ferskil mei de hjoeddeiske flagge is dat de lytse baan boppenoan yn de punt yn de ôfbylden altyd wyt is dêr t dy by de flagge blau is men nimt oan dat neffens dy wapenboeken oan it begjin fan de e iuw in wapen mei it no bekende patroan tekene waard en oan de ein fan de iuw de fryske flagge mei datselde patroan noch âlder as de wapenboeken is it noardske gûdrûnliet út likernôch de âlfde iuw dat ferhellet fan foarfallen út de njoggende iuw en wurdt de flagge fan hear herwik fan seelannen beskreaun dy t in wolkeblaue flagge mei seeblêden hat op oktober waard de flagge troch deputearre steaten erkend yn de ferzje dy t tekene wie troch heerke wenning foar de kroaningsfeesten fan keninginne wilhelmina it duorre oant ear t de provinsje de flagge sels ek brûke soe op it provinsjehûs earst yn is de flagge troch provinsjale steaten goedkard de flagge waard derby net omskreaun as flagge fan de provinsje lykas dat by oare provinsjes bard is mar as fryske flagge jeu de pelote is in foarm fan keatsen dy t yn parten fan belgje spile wurdt de measte ferienings binne te finen yn de dender en skeldestreek en yn de provinsjes henegouwen en namen in pelotepartoer bestiet út persoanen it partoer dat as earste earsten hellet is winner fan de wedstryd de telling yn de earsten is wakker gelyk oan dy by it frysk spul earst in punt wurdt by pelote in fyftjin neamd der binne mear oerienkomsten mei it frysk spul mar ek in tal wichtige ferskillen sa wurdt it jeu de pelote spile op pleinen ynstee fan op gersfjilden en is de foarm fan de keatsbaan ek oars skema pelotebaan in pelotefjild bestiet út trapezia de grutste dêrfan is de romte fan de foarline oant de boppeline it grut spul neamd de boppe is meter breed de foarline meter de ôfstân fan de boppe nei de foarline is meter it perk by pelote it lyts spul neamd is mar leafst meter djip en slút of mei in efterline dy t meter breed is yn it grut spul leit it opslachfak fan by meter tsjin de boppe oan der wurdt tsjintwurdich spile mei in kunststoffen bal mei in trochsnee fan mm en in gewicht fan gram earder waarden lykas by it frysk spul learene ballen brûkt de bal wurdt troch de opslagger mei in slach mei de bleate hân yn it spul brocht de oare spilers meie in learen want mei fersteviging brûke as beskerming n om de bal mear faasje te jaan yn grutte halen jilde de regels dy t ek by it frysk spul fan tapassing binne mei in tal ferskillen alle spilers binne ferplichte op te slaan de folchoarder fan opslaan moat foar it begjin fan de wedstryd by de skiedsrjochter bekend wêze eltse spiler slacht in hiel earst op by it opslaan moat de opslagger de bal mei de hân dêr t mei slein wurdt opgoaie as in opslagger de bal oer de efterline fan it perk slacht is dat in direkt punt spilers fan de perkpartij meie de bal mei ien as beide hannen slaan of keare as bal al as net mei in stuit oer de boppeline slein wurdt is dat in direkt punt as de bal earne yn it grut of lyts spul lizzen bliuwt of nei op syn minst ien stuit oer in sydline giet is dat in keats keatsen wurde bûten de sydlinen ek wol koardlinen neamd oanmerkt it ruiljen fan perk nei opslach en oarsom giet lykas by it frysk spul as de twadde keats makke wurdt of as der in partoer op stiet by ien keats yn fryslân wurdt al lang sa út en troch wolris in potsje pelote spile sûnt it ein fan de njoggentiger jierren wurdt yn de knkb federaasje littenseradiel in pelote doarpekompetysje yn ferskate kategoryen spile de keatsferiening onder ons yn easterlittens organisearret sûnt it iepen frysk kampioenskip jeu de pelote yn fryslân binne fjouwer pelote banen twa yn frjentsjer ien njonken sporthal de trije en ien op it terrein fan blomketerp op it doarpsplein fan easterlittens en op it parkearterrein fan de sportfjilden yn minnertsgea de planeet fenus ek wol de moarnsstjer is fan de sinne ôf de twadde planeet fan ús sinnestelsel tusken merkurius en de ierde yn fenus stiet likernôch kilometer fan de sinne dêr t er yn dagen omhinne draait de planeet hat in trochsnee fan kilometer en draait yn likernôch dagen om syn as de draairjochting is oarsom as by de measte oare planeten troch de koarte ôfstân en de permaninte wite wolken dy in protte sinneljocht wjerkeatse is fenus de helderste planeet oan ús himel om t fenus tichter by de sinne stiet liket it fan de ierde as stiet de planeet altyd yn e buert fan de sinne komt er tagelyk mei de sinne op en giet er tagelyk mei de sinne ûnder oerdeis is dat net te sjen mar de planeet is sa helder dat dy yn de skimertiid faak eachswei sichtber is hjirtroch hat fenus de nammen moarnsstjer en hjeljûnsstjer krigen fenus hat in tichte atmosfear foar it grutste part koalsoer mei wat stikstof en fierders lytse bytsjes fan oare gassen de planeet sels is út deselde materialen opboud as de ierde allinnich hat fenus in gruttere izerkearn fierders wurdt oannaam dat fenus gjin tektoanyske platen hat mar dat it oerflak al feroaret ûnder ynfloed fan fulkanen de baan fan fenus leit binnen dy fan de ierde mar leit net yn itselde flak hjirtroch komt it maar twa kear yn de likernôch jier foar dat fenus sjoen fan de ierde foar de sinne lâns giet dy twa kear hawwe in tuskentiid fan jier de lêste kear en de earste fan twa wie op juny fan oant likernôch waard oannaam dat fenus in moanne hie neith sûnt wurdt der oannaam dat fenus net in moanne hat op it stuit hat de planeet al in sabeare satelyt ve om t dy net wier ynfongen is yn de swiertekrêft fan fenus is dat lykwols net wier in moanne fan de planeet in sinnestelsel is stelsel fan in stjer en in tal fan planeten yn it bysûnder fan ús sinne mei de planeten deromhinne fierders kinne lytsere himellichems as dwerchplaneten planetoden moannen en kometen noch in part fan in sinnestelsel wêze it sinnestelsel hat planeten merkurius fenus de ierde mars jupiter saturnus uranus en neptunus der wurdt faak praat oer mooglike oare planeten njonken de acht planeten binne der yn ús sinnestelsel noch in tal dwerchplaneten yn de astroidengurl is dat seres yn de kuipergurl binne dat pluto en charon en djipper yn de gurl binne der noch mear mûglik in lytse sechtich yn it sinnestelsel binne meardere gurls mei astroden ensfh benammen binne der de astroidengurl de kuipergurl en de oort wolk mar der binne mear dizze plakken wurde ek sjoen as oarsprong fan de kometen kometen ek sturtstjer hawwe in baan dy tige elliptysk is en dêr t se op it fierste punt fier fan de sinne mei binne in komeet as de komeet fan halley komt frij gau wer werom jier mar der binne ek kometen dy t in baan hawwe fan tûzen jier of langer in astrode of in komeet dy t troch de dampkring komt hjit in meteoar troch de wriuwing fan de lucht wurdt de meteoar sa hyt dat er begjint de gloedzjen dêrtroch is er fan de ierde ôf te sjen as in ljocht yn e loft faak baarnt in meteoar op dy manear hielendal fuort wylst er noch yn de dampkring is at in meteoar al op de ierde komt hjit er in meteoaryt it sinnestelsel is in part fan in spiraalfoarmich stjerrestelsel it molkenpaad dat sa n miljard stjerren grut is it grutste part fan dizze stjerren is part fan in spiraalearm mar de sinne is dat net hie dat al sa west dan wie troch de strieling fan supernova s op ierde hast gjin libben mooglik west in tekenfilm is in film dy t net út live action bestiet mar út in grut tal opienfolgjende tekene bylden dy t it lykje litte as oft personaazjes en oare eleminten bewege as se fluch genôch efterinoar ôfspile wurde de earste tekenfilm wie fantasmagorie út fan e frânske filmmakker mile cohl de term animaasjefilm wurdt gauris lykslein mei tekenfilm mar is eins in breder begryp dêr t alles ûnder falt dat gjin live action is sa wurdt by stop motionanimaasje gebrûk makke fan opnommen bylden fan wiere foarwerpen dy t by elts byld in lyts stikje fan posysje feroare wurde mei úteinlik deselde suggestje fan beweging as de bylden efterinoar ôfspile wurde as by tekenfilms in bekende foarm fan stop motion is claymation of klaai animaasje wêrby t mei klaaiene popkes wurke wurdt men kin dus stelle dat alle tekenfilms wol animaasjefilms binne mar alle animaasjefilms binne gjin tekenfilms lju dy t tekenfilms en oare animaasjefilms meitsje wurde animators neamd it meitsjen fan tekenfilms waard foarhinne hielendal mei de hân dien wat in tiidrôvjend putsje wie om t foar eltse sekonde fan in tekenfilm tweintich ûnderskate bylden tekene wurde moasten dat wie ek djoer want alle wurktiid dy t in animator oan in tekenfilm bestege moast fansels wol betelle wurde dêrom sjocht men yn âldere tekenfilms faak ek neat bewegen útsein de personaazjes wyn bygelyks dy t de planten op e eftergrûn hinne en wer beweegt komt dan net foar om t soks it meitsjen fan in tekenfilm wer safolste djoerder makke hawwe soe sûnt de ein fan e er jierren is it mooglik wurden om tekenfilms mei de kompjûter te meitsjen saneamde kompjûtertekenfilms of kompjûteranimaasjefilms dat is folle goedkeaper as men de djoere software ienris oankocht hat en jout ek folle mear mooglikheden fanwegen de kosten dy t ferbûn binne oan it meitsjen fan tekenfilms dy t folle heger binne as dêr t men by live actionfilms mei te krijen hat wurdt de wrâldwide merk foar it meitsjen fan tekenfilms al hiel lang behearske troch in beheind tal grutte filmstudio s sa namen de walt disney animation studios hiel lang in dominante posysje yn pas sûnt de yntree fan kompjûtertekenfilms is de merk wat mear iepenbrutsen yn it ferline wie it faak sa dat as in lange tekenfilm súkses hie de studio in rige fan koarte films mei itselde haadpersonaazje makke sokke tekenfilmfigueren waarden faak bekender as de lange films fan e studio s se ferskynden yn e regel ek al gau as stripfigueren yn stripferhalen mei de komst fan e tillefyzje kaam der ek mear romte foar dy koarte films en guon saneamde tekenfilmsearjes waarden doe net mear foar de bioskoop makke mar allinne foar útstjoering fia de eter ien fan e langst rinnende tekenfilmsearjes is the simpsons in satiryske amerikaanske rige hoewol t tekenfilms faak beskôge wurde as in filmformat dat benammen gaadlik is foar bern en hoewol t in soad tekenfilms en tekenfilmsearjes ek wier foar bern makke wurde binne tekenfilms net beheind dat dy doelgroep in soad fan e tekenfilms fan disney binne bygelyks famyljefilms dy t ek ûnderhâldend binne foar folwoeksenen fierders rinne der tsjintwurdich ferskate tekenfilmsearjes op e tillefyzje lykas the simpsons mar ek family guy en american dad dy t foar folwoeksenen makke binne der wurde benammen yn japan ek pornografyske tekenfilms makke lykas de urotsukidoji rige ferneamde tekenfilmstudio s en harren bekendste produksjes binne donald duck folút donald fauntleroy duck berne op freed maart yn de omkriten fan duckburg calisota yn de feriene steaten fan amearika is de soan fan uackmore duck en hortense mcduck hy is in tekenfilm en tekenteltsjefiguer fan de walt disney studio syn karakteristike stimme yn de films waard dien troch clarence nash donald duck wurdt foar it earst neamd as in freon fan mickey mûs yn yn more hoozoo mar earst juny yn the little hen waard er ek tekene as in einfûgel mei in blau matroazepakje en in net al te bêst karakter earst wie donald in byfiguer yn ferhalen fan mickey mûs mar mei t mickey mûs mear de respektabele amerikaanske húsfader waard krige donald de rollen dy mickey net mear spylje koe fral mei t yn carl barks begûn donald duck foar tekenteltsjes te tekenen krige donald in dúdlik karakter hy is in eigenwizeling in hoattelstoat en in healwizeling en as er ien kear troch de wrâld of troch syn eigen aksjes yn e lytse loege rekket dan wit er altyd wol in plan te betinken dêr t er noch fierder mei yn de problemen komt ut de ferhalen is út te finen dat donald op freed maart berne is syn bertejier moat earne om hinne wêze de twa jierren om hinne mei in freed maart binne en om t er yn yn the little hen lykwols al grut is liket it oannimlikste bertejier yn in ferminging fan fantasij en wurklikheid brûkt de walt disney studio no it jier fan syn earste optreden as bertejier mar hâldt meast fêst oan de bertedei maart om t donald yn de ferhalen op die dei syn jierdei hat sûnt komt yn in part fan de ferhalen in grutte leafde foar sûnt katryn duck as donald wer wat úthellet dan seit katryn him krekt wêr it op stiet mar as er dan besocht hat it wer yn oarder te meitsjen is der somtiden in lokkich ein oan it ferhaal ek sûnt komt de trjilling kwik kwek en kwak yn de ferhalen foar jonkjes fan syn twillingsuster della duck dy t by him te wenjen kamen bytiden kinne sy harren omke rêde út hokfoar problemen er wer yn telâne kaam is mar oare kearen hat er spul mei harren en dan krijt er eltse smoarge streek in trijefâld wer werom sûnt is der ek syn omke dagobert duck de rykste einfûgel fan e wrâld hy is de oarsaak fan in protte fan donalds problemen om t er om jild te sparjen faak wurk oan donald jout dy kin net wegerje om t er famylje is en kin net folle lean freegje om t net sa folle kin spitigernôch binne it stiiffêst baantsjes dy t donald net oankin sa t syn omkesizzers him wer út de problemen helje moatte it is in fraach wêrom donald duck sa populêr is wylst it dochs gjin aardich persoan is mar al binne de problemen dy t er hat ekstremer as uzes se binne foar ús werkenber en somtiden soenen wy graach sa reagearre sa t donald dat docht wy dogge dat ús deistich libben nt mar we kinne sjen dat hy al er it l docht allinnich mar fierder yn de problemen komt sa jout donald ús de erfaring dat nederigens in deugd is sûnder dat wy om dat te learen sels troch it fjoer gean moatte mar om t wy itselde as hy dien hawwe koenen hawwe wy doch begrutsjen mei donald dy t al sa docht en sa yn ús stee eltse kear yn de problemen komt yn waarden der plannen makke om donald duck yn it frysk oer te setten it soe oant duorje eart de earste folslein frysktalige donald duck ferskynde by de afûk oerset troch anne tjerk popkema de slach by boksum jannewaris waard yn de tachtichjierrige oarloch útfochten tusken de spaanske troepen en de troepen fan willem loadewyk op it ein fan wie de steedhâlder fan fryslân willem loadewyk nei seelân ôfreizge om dêr de nije opfolger fan willem fan oranje de greve fan leicester yn te heljen mei de oare hege persoanen út de oare opstannige provinsjes de spanjerts dy t yn it noarden ûnder lieding stiene fan francisco verdugo yn grins brûkten dat om te besykjen fryslân ûnder kontrôle te krijen trochdat alles beferzen wie wiene de omstannichheden foar in ynfal geunstich de spanjerts sammelen in leger fan sa n man en ruters byinoar by it hús nienoard by de like it spaanske leger stie ûnder befel fan johan baptiste fan taxis op jannewaris foel it leger fryslân yn fia de jouwer en heech kaam it leger op jannewaris by warkum dêr t er syn kamp opsloech dêrby waarden warkum koudum hylpen en molkwar plondere op de de gie it nei it noarden ta wêrby se by tsjom dêr t it leger har kamp opsloech wer raar húshâlden de tsjerke fan tsjom waard mei in part fan de bewenners dy dêr hinne flechte wiene yn de brân set op de de besleat taxis om werom te gean nei grins trochdat it waar omsloech en it teiwaar like te wurden wie der benaud dat der fêst kaam te sitten yn fryslân yn ljouwert waard ûnderwilens in legerke byinoar sammele willem loadewyk hie al besocht werom te kommen nei fryslân mar siet fêst yn starum en doarde net nei ljouwert te gean fanwege de troepen fan taxis it befel fan de fryske troepen kaam yn hannen fan steen maltesen in deenske offisier dy t sûnt yn tsjinst wie fan de fryske steaten sy gongen de fijân yn de mjitte en sloegen harren kamp op de de jannewaris op by easterlittens op de de jannewaris besleat maltesen om mei syn leger tichteby ljouwert lizzen te gean en woe nei boksum yn de betide moarnsdize kamen se de spaanske ruters tsjin en de friezen sloegen rillegau yn panyk op de flecht groepkes friezen hawwe noch wol fochten mar waarden hast allegear om hals brocht in protte friezen flechten nei ljouwert de spanjerts hiene in maklike oerwinning nei alle gedachten mar inkele tsientallen deaden oan de fryske kant wiene sa n slachtoffers mar omdat it teiwaar de de goed trochsette hiene de spanjerts net folle oan dy oerwinning se moasten harren weromlûke nei grinslân en moasten de bút dy t se plondere hiene stean litte om t de sliden dêr t se dy op meinamen net mear foarút kamen allinnich de finzenen sa n man namen se mei yn maart waarden der bonken fûn ûnder de strjitte pypsterbuorren noardlik fan boksum yn in kûle yn de âlde middelseedyk under mear readbakt ierdewurk en benammen in plasse mei in kûgelgat wize op de e iuw en hâlde wierskynlik ferbân mei de slach by boksum it is net dúdlik oft de kûle in ferdigeningsbouwurk wie dêr t de soldaten yn sneuvele binne of in letter massagrêf dêr t se achternei troch de doarpsbewenners yn dumpt binne ek is it net dúdlik oan hokker kant de sneuvelen stiene oft it friezen of spanjerts wiene peter de grutte tsaar peter i aleksejevitsj romanov fan ruslân berne moskou juny sint petersburch febrewaris yn de juliaanske kalinder maaie jannewaris peter wie letterlik grut hy wie likernôch twa meter mar hy wie ek in grut steatsman dy t ruslân modernisearre hat peter de grutte wie de soan fan tsaar aleksej i michajlovitsj romanov fan ruslân en syn twadde frou natalja kyrillovna narysjkina nei de dea fan peter syn healbroer tsaar feodor iii yn waard de tsienjierrige peter tsaar mei syn mem natalya as regintesse nei in bluodderich konflikt tusken de famyljes fan de twa froulju fan aleksei i waarden as in kompromis peter en syn âldere swaksinnige healbroer iwan tegearre tsaar mei peter s healsuster sophia as regintesse dat duorre oant peter har yn ôfsette wêrnei t de healbruorren tegearre de titel fan tsaar hâlden nei t iwan stoar yn wie peter allinnich tsaar fan ruslân dêr t syn heit hoeden op in mear westersk ruslân oanstjoerd hie dêr foarme peter ruslân oft it dat woe of net om nei in naasje boud nei westersk foarbyld en dêrmei nei in jeropeeske grutmacht dat betsjutte herfoarming fan it leger en fan it regear oanpassing fan it muntstelsel de oersetting fan westerske boeken en ynfiering fan westerske klean it stiftsjen fan in nije haadstêd sint petersburch nei westersk model it oanlûken fan westerske yngenieurs en de stúdzje fan ferskate westerske techniken foar dat lêste doel gong peter wylst er op in diplomatike reis wie troch jeropa as learling oan it wurk ûnder oaren yn yn nederlân dêr t er yn saandam en amsterdam troch it wurkjen op de werven skipsboutechnyk learde en yn deptford yn ingelân dêr t er de teory fan skipsûntwerp fierder bestudearre yn eigen lân brochten de feroarings in soad protesten mar tsjinstân waard mei hurde hân delslein yn waard peter útroppen ta earste keizer fan it russyske keizerryk wat er oan syn dea yn bliuwe soe nei syn dea soe it duorje oant katarina de grutte eardat in monarch peters polityk fierderfiere soe mar troch syn ynfloed wie ruslân foarfêst modernisearre yn troude peter mei eudoxia lopoechina se krigen trije bern ûnder oaren aleksej petrovitsj romanov doe t peter fan har ferfrjemde rekke stjoerde er har nei it kleaster doe t aleksej yn nei it bûtenlân flechte liet peter him foar heechferrie deadwaan earst aleksejs soan peter ii soe keizer fan ruslân wurde yn moete peter mei martha skavronskaja de lettere katarina dêr t er syn fierdere libben mei trochbringe soe yn troude it pearke mar dat waard earst publyk makke yn se krigen alve bern wêrfan allinnich anna en elisabet folwoeksen waarden yn waard katarina i kroand ta keizerinne fan ruslân sy regearre tegearre mei peter oant syn dea en alinnich oant sy stoar yn peter de grutte hat faaks foar de gewoane boarger yn ruslân net safolle te betsjutten hân hy hat al de macht fan de tsjerke en de adel beheind mar der wienen hieltyd noch grutte ferskillen yn ruslân dy t pas yn de russyske revolúsje einige wurde soenen oan de oare kant hat hy dúdlik ynfloed hân op ruslân as gehiel troch him waard ruslân in grutmacht dêr t op it jeropeeske polityke toaniel rekken mei hâlden wurde moast ray charles ray charles robinson septimber albany juny beverly hills wie in amerikaanske sjonger pianist dy t de rhythm en blues mei grutmakke hat ray charles syn sicht naam fan syn fiifde jier ôf en doe t er wie waard er folslein blyn hy gie yn floarida nei in bysûndere skoalle foar dôve en bline bern dêr learde er brailje en hy learde der ek ferskate ynstruminten te bespyljen wylst er dêr op skoalle wie kaam doe t charles wie syn mem te ferstjerren nei t er de skoalle ferlitten hie wurke charles as muzikant earst wurke er yn floarida mar letter ferhuze er nei de steat washington hy begûn al gauweftich mei it meitsjen fan opnamen en skoarde syn earste hit mei baby let me hold your hand hy ferkoarte syn namme ray charles robinson ta ray charles om betizing foar te kommen mei de bokser sugar ray robinson yn de begjinjierren waard ray charles sterk beynfloede troch nat king cole en charles brown syn earste opnamen wienen feitlik net mear as knappe ymitaasjes fan syn foarbylden mar yn de rin fan de jierren soe er in tige werkenbere eigen styl ûntwikkelje hy wie in fenomenaal muzykman dy t yn de perioade tolve grammy awards wûn hat ray charles is opnaam yn net allinnich de jazz hall of fame mar ek de rock and roll hall of fame de blues foundation hall of fame de blues hall of fame de songwriters hall of fame de grammy hall of fame de georgia music hall of fame de florida artists hall of fame en de playboy hall of fame ray charles spile ek mei yn de film the blues brothers dêr t er de rol spile fan eigner en meiwurker fan ray s music exchange en dêr t er shake your tailfeather sjongt yn is ûnder de titel ray in film oer it libben fan ray charles makke mei jamie foxx yn de haadrol jackson deforest kelley atlanta jannewaris woodland hills juny wie in amerikaansk akteur ferneamd foar de rol fan leonard mccoy yn star trek jackson is berne yn atlanta georgia feriene steaten fan amearika op jannewaris as soan fan ernest d kelley en clara casey kelley as jonkje woe er dokter wurde mar om t syn heit in baptistysk dûmny wie en syn mem it koar organisearre kaam er al gau yn de tsjerke te sjongen hy hie der nocht oan koe solo s sjonge en kaam sa op de lokale radio dêrtroch kaam er te sjongen by it lew forbes orchestra en sa kaam er ta it beslút dat er artyst wurde soe doe t er wie gong er foar twa wiken nei kalifornje op besite by syn omke yn long beach en doe t er nei in jier wer nei hûs kaam wie dat om te sizzen dat er ferfoer nei kalifornje om akteur te wurden ien kear yn kalifornje spile er toaniel foar de long beach theatre group dit wie sjoen troch immen fan paramount studios dy t sei dat er takomst hie as akteur doe t er yn spile yn the innocent young man waard er fereale op de oare stjerre fan it stik carolyn dowling mar doe waarden ek de feriene steaten part fan de twadde wrâldkriich en kelley tsjinne yn it army air corps hy bleau al yn de feriene steaten en op it ein fan de oarloch spile er yn in training film fan de marine time to kill nei de oarloch op septimber troude jackson mei carolyn mie syn rol yn time to kill waard er op e nij opmerke troch paramount wat dit kear ta in kontrakt late syn earste filmrol wie yn vince grayson yn fear in the night en oant spile er yn oare films meast westerns en ek yn ferskate tillefyzjeôfleverings yn dizze tiid hat kelley in skoftke yn new york wenne mar nei trije jier kaam er werom nei kalifornje yn spile er morgan earp yn gunfight at the o k corral mar meast spile er de smjunt dit is wat núver om t kelley sels just in tige sêft ynboarst hie om t er net fêstsitte woe yn dy rol fan westernsmjunt spile er ek mei yn twa testôfleverings foar tillefyzjesearjes dêrtroch kaam er yn de kunde mei de skriuwer fan dy testôfleverings gene roddenberry roddenberry frege him ek as dokter foar in testôflevering fa in tredde searje wat kelley dwaan woe mits hy koe de rol spylje as in plattelânsdokter sadwaande kaam er te spyljen yn de testôflevering fan in searje neamd star trek yn star trek spile deforest de rol fan dokter leonard bones mccoy de skipsdokter fan it stjerreskip enterprise wat him wrâldferneamd makke syn rol as de mear betûfte skipsdokter paste him goed mei om t er wier mear ûnderfining hie as de oare spilers en dêr t mccoy as dokter kommentaar leverje koe op alles wat de bemanning die dêr wie kelley by steat dat kommentaar mei perfekte timing ôf te leverjen de tillefyzjesearje star trek rûn mei muoite foar trije seizoenen fan oant mar doe t de searje nei ôfrin hieltyd populêrder waard kaam der yn in tekenfilmsearje fan dêr t deforest de stimme fan dokter mccoy die fan ôf kamen der ek films oer star trek dêr t kelley fan de earste yn oant de sechde yn yn meispile perslot spile hy ek mei yn de earste ôflevering fan de nije telefyzjesearje star trek tng yn spile er noch in lêste kear mccoy doe t er de stimme die foar it aventoererprogramma doe t de searje fan star trek ôfrûn wie is kelley mei pinsjoen gongen hy is net daalks hielendal stoppe hy hat noch yn twa films en in pear tillefyzjeôfleverings meispile fierders wie er noch te gast op tal fan nei konvinsjes oer star trek mar nei hat er útsein star trek gjin akteurwurk mear dien yn stee dêrfan libben syn frou en hy stil yn sherman oaks en hat er him rjochte op skilderjen en it skriuwen fan poëzy as lêste hat er yn noch de stimme dien fan viking yn the brave little toaster goes to mars yn de rin fan syn libben hat deforest kelley de foar freonen dermei meispile yn likernôch fjirtich films en njonken yn de searje star trek yn mear as hûndert oare tillefyzjeôfleverings op desimber krige er foar syn prestaasjes in stjerre op de hollywood walk of fame akkrum is ien fan de doarpen yn de gemeente it hearrenfean it doarp hie op maart ynwenners akkrum leit oan de âlde wei nei oerisel en de nije a dy lêste giet hjir ûnder it leppe akwadukt troch om t ek de boarn troch akkrum rint dy rivier komt as de boarn fan nes it doarp yn en giet as de kromme knilles fierder nei aldskou fierders jout de meinesleat nei it súdwesten ferbining mei de snitser mar en jout nei suden de polsleat ferbining mei it hearrenfeanster kanaal ek hat akkrum in stasjon oan it spoar fan swol nei ljouwert akkrum is tusken ûntstien op in terp besuden de boarn en is de dyk bylâns fierder woeksen om hinne is it âlde akkrum delbaarnd mar it is wer opboud yn likernôch waard hjir de earste reedmakkerij fan nederlân stifte steamreedmakkerij ruiter akkrum wie oant de gemeentlike weryndieling yn it haadplak fan de gemeente utingeradiel akkrum komt wierskynlik fan op de akker of it hiem fan akker yn in reuzeteltsje binne twa reuzen de boarn oan it graven as de iene efterom sjocht stint er a krom fan dêr de namme akkrum en ek de kromme knilles yn akkrum stiet in keunstwurk fan twa reuzen justjes benoarden aldskou lei yn de midsiuwen it tsjerkedoarp ealsum oan de boarn no is it in buorskip koart nei is dêr it dûbelkleaster maria s hûs yn bethlehem stifte fan de tertsjarissen of beginen yn waarden strangere kleasterregels ynfierd it kleaster baarnde yn ôf waard opnij boud mar yn opheft alle strjitten yn akkrum ella fitzgerald april newport news ek wol first lady of song ueen of jazz en lady ella neamd wie in amerikaansk jazz sjongster mei in fokaal berik fan trije oktaven sy stie bekend om har suverens fan toan treftich diksje frasearring yntonaasje en in hoarnige ymprovisatoarysk fermogen foaral yn har scat sang fitzgerald wie in wichtige ynterpretearrer fan the great american songbook yn de tiid fan har jier lange opnimkarriêre hat sy miljoen plate albums ferkocht fan har mear as albums sy wûn kear in grammy award ek is har de national medal of arts troch ronald reagan en de presidential medal of freedom troch george h w bush takend fitzgerald wie berne yn newport news virginia de dochter fan temperance en william fitzgerald it pear skiede koart nei de berte en ella en har mem ferfarren nei yonkers new york dêr t sy by in goede freon fan temperance wenjen gien binne joseph da silva ella s healsuster frances da silva waard berne yn sy en har famylje wienen metodisten en wienen aktyf yn de bethany african methodist episcopal church dêr tsjerken hja gereldwei en dienen bibelstúdzje doe t ella jong wie woe sy dûnseres wurde hoewol t sy tige graach nei jazz muzyk harkje mocht fan bygelyks louis armstrong bing crosby en the boswell sisters har grutste idoal wie lykwols connee boswell letter hat sy sein us mem naam op in dei ien fan har opnames mei nei hûs en ik wie fuortendaliks fereale ik die sa myn bêst om op har te klinken yn ferstoar har mem oan in hertoanfal dêrnei gienen ella s sifers dramatysk nei ûnderen ta en sy skûltsjesette faak fan skoalle fanwege misbrûk troch har styfheit rûn se fuort nei har muoike en op it stuit wurke sy as útkyk foar in bordeel en foar by de maffia oansletten nûmersrinners doe t de autoriteiten der fan hearden waard hja ynearsten nei it colored orphan asylum yn riverdale bronx brocht lykwols doe t it weeshûs sletten waard omdat it der te drok waard waard se oerbrocht nei it new york training school for girls yn hudson in steats tichtskoalle uteinlik ûntkaam se der oan en wie se in skoft dakleas christiaan huygens de haach april dêre july wie in nederlânske wiskundige en natuerkundige christiaan huygens wie de twadde soan fan constantijn huygens en suzanna van baerle hy studearre rjochten yn leiden breda en angers earst wijde huygens him foaral oan de wiskunde hy skreau ûnder oaren it earste boek oer de wierskynlikheidslear op oantrún fan blaise pascal letter bestudearre er parten fan de matematyske fysika benammen meganika en optika yn de meganika wie er dwaande mei de teory fan it slingerbeweech in praktysk resultaat fan dit ûndersyk wie it slingeroerwurk hjirút hat er ek in oerwurk foar op see ûntwikkele mar dat koe mei de technyk fan syn tiid noch net makke wurde syn ûndersyk yn de optika late ta de golfteory fan it ljocht en tegearre mei syn broer konstruearre er mikroskopen en tilleskopen dêr t er ûnder oaren de ring fan saturnus mei ûntduts christiaan huygens hat yn de buskrûdmotor ûntwurpen in ferbrâningsmotor rinnend op buskrûd hy hat in ferbetterde luchtpomp makke en dêrmei eksperimentearre en ek hat er yn de muzyk de ienentritichste toansoart ûntwikkele it huygens ynstitút fan de keninklike nederlânske akademy fan wittenskippen dat him dwaande hâld mei sawol literatuer as wittenskipsskiednis is nei christiaan en syn heit constantijn ferneamd jeu de paume wie it keatsspul sa t dat yn de midsiuwen spile waard muontsen spilen it keatsspul binnen de muorren fan de kleasters fan itaalje en frankryk dy muorren makken it spul al oars om t de bal hast net mear út spile wurde koe it waard tastien om de bal fia de muorre nei de oare side fan it fjild te spyljen fansels hie elts kleaster syn eigen regels mar fan de e iuw ôf kaam der troch it reizgjen fan de muontsen genôch oerienkomst om fan ien spul sprekken te kinnen it jeu de paume spul fan de hân wy soenen sizze hânspul it hânspul waard sa folle spile dat de paus de muontsen yn de e iuw it spyljen ferbean hat mar doe wie it spul al troch oaren wêrûnder de eallju oernaam om hinne kaam út it jeu de paume it hoftennis fuort yn dy tiid waard der mei wanten spile dy t grutter en grutter waarden om fierder rikke te kinnen hjir wie in protte diskusje oer of dat al of net in ferbettering waard mar mei it ynfieren fan trieden tusken de fingers en dan it racket feroare it spul sa folle dat it net langer as itselde spul sjoen wurdt in útsûndering derby is frankryk dêr t it hoftennis ek hjoed noch as jeu de paume oantsjut wurdt bachrein is in lân yn súdwest aazje de haadstêd is manama en de emir fan de monargy is sûnt hamad bin isa al khalifa it golfsteatsje ferfollet troch de sintrale lizzing in wichtige ekonomyske en finansjele funksje yn de oaljewrâld bachrein wurdt begrinzge troch bachrein bestiet út in groep fan trijeëntritich eilannen yn de perzyske golf dy t ûnderling ferbining hawwe troch in netwurk fan brêgen der is ek in brêgeferbining mei saûdy araabje de kening fahd causeway de namme bachrein betsjut yn it arabysk letterlik twa seeën dat ferwiist nei de laach swiet wetter dy t earder ûnder de sâlte laach seewetter om de eilannen hinne oantroffen waard tsjintwurdich is dy laach swiet wetter net mear oanwêzich troch it hjoeddeiske waarme klimaat yn de golf is bachrein foar it meastepart woastyn yn de e iuw waard bahrein troch de portegezen beset nei dizze besetting en letter troch de perzen waard it lân as selsstannich emiraat fan oant in britsk protektoraat bachrein waard op augustus ûnôfhinklik en lid fan de arabyske liga de sûnt regearjende emir fiere yn in nije grûnwet yn dêr t it lân in konstitusjonele monargy troch wurden is hjoeddeisk is mar fan de ynwenners fan bachrein noch oarspronklik de oare binne pakistanen ynjers en westerlingen goed fan de befolking wennet yn de stêden bachrein is in tichtbefolke lân dêr t sawat de hiele befolking op de noardlike helte fan it eilân wennet it suden is foar it grutste part net bewenne it arabysk is de offisjele taal fan it lân mar ek it ingelsk wurdt in protte sprutsen de islam is de wichtichste godstsjinst yn bachrein hôftennis is in âldere ferzje fan it tennis om t it ferskil mei dat nijere fjildtennis aan te jaan wurdt ek wol fan real tennis wier tennis sprutsen hôftennis wurdt spile op in ommuorre hôf faak in hal it is in asymmetriske slachsport om hinne ûntstean út it jeu de paume mei dat de keatswanten troch rackets ferfongen waarden dit keatssport komôf blykt der ûnder oaren út dat it spul keatsen hat it punt is net ferlern at de bal de twadde kear de grûn rekket mar earst at de tsjinstanner nei it wikseljen de bal fierder krije kin it spyljen tusken de muorren hat der net allinne ta laat dat de bal net út is as dy in muorre rekket mar ek ta in pear bysûndere plakken dêr t at se rekke wurde daalks it punt mei wûn wurde kin it spul wie benammen yn de e iuw populêr yn ingelân en frankryk fan ingelân út is it ek yn amearika en austraalje telâne kaam yn frankryk wie it spul sa populêr dat it dêr de namme fan it âldere spul hâlden hat en hieltiid noch jeu de paume neamd wurdt aldskou nederlânsk oude schouw is in buorskip yn de himrik fan akkrum yn de gemeente it hearrenfean likernôch healwei akkrum en jirnsum it plak dêr t no aldskou leit hat al iuwen lang in wichtich punt west de griene dyk de alde wjittering en it prinses margrietkanaal joegen yn de rin fan e tiid tagong ta snits en it súdwesten fan fryslân de boarn en de diken dêr bylâns joegen nei it easten tagong ta de wâlden en ek de boarn en letter it prinses margrietkanaal joegen tagong ta ljouwert en it noarden fan fryslân it behearskjen fan aldskou en jirnsum hat dan ek yn in rige fan oarloggen fan strategysk belang west sûnt op syn minst de e iuw hat dêr in fearhûs en postiljonthûs west oant en mei hie ljouwert der in fear en in fearhûs om t dêr de wei nei oerisel oer de wjittering hinne moast mar sûnt leit der in brêge mei it tanimmen fan it ferkear oer de wei waard ek de brêge fan strategysk belang dy t er west hat oant en mei de twadde wrâldkriich sels yn e dútske tiid wie de brêge fan aldskou noch fan strategyske betsjutting en troch it fernielen fan de brêge troch de dútskers waard it kanadeeske leger inkelde oeren opholden der hat dêrnei in skoft in bailey brêge oer de wjittering lein de earste kear dat melding makke wurdt fan sylwedstriden tusken frachtskippen skûtsjes en beurtskippen wie yn tichtby aldskou om hinne waard de trijesprong in krusing doe t it gedielte fan it prinses margrietkanaal rjochting grou klear kaam om t dêr it prinses margrietkanaal de boarn krúst is it hieltyd noch in drok punt op it wetter en is der noch altiten in útspanning it prinses margrietkanaal is in kanaal foar grutte skipfeart troch fryslân fan km lang it rint fan strobos mei oansluting op it van starkenborghkanaal yn grinslân oant de lemmer mei oansluting op de iselmar it is yn iepensteld en om hinne útdjippe ta m sadat ek kustfarders tagong ta de fryske wetters hienen it wie net in folslein nij groeven kanaal it foarmet in ferdjipping ferbreding en ferbining fan wetterwegen yn waard een sydtakke nei drachten yn gebrûk nomd foar it hearrenfean bestienen ek plannen midden jierren sechtich waard it kanaal útdjippe nei m simmerpeil sadat kustfarders tagong krigen ta de fryske wetters nei in stiging fan it pasearre laadfermogen sûnt de jierren nei om de miljoen ton per jier yn de jierren sette yn in sterke daling yn dit hong gear mei de efterútgong fan de koasterfeart en de taname fan it ladingoanbod yn konteners en pakketten omdat it kanaal in tal fryske marren ferbynt kaam der folle mear rekreaasjefeart wichtich is de hoefizerfeart it transitoferkearr fan de ienen bûtenlânske haven nei de oare meast dútske it oandiel fan dizze feart yn it totaal passearre laadfermogen skommelde sûnt de jierren tusken de en de roald amundsen roald engelbregt gravning amundsen july hvidsten wie in noarsk ûntdekkingsreizger yn de poalstreken hy wie de ûntdekker fan de noardwestlike trochfeart de earste minsk yn de skiednis dy t de súdpoal berikte en ien fan de minsken dy t as earsten de noardpoal berikten amundsen wie de jongste fan fjouwer bern alle fjouwer jonges fan jens amundsen en hanna henrikke gustava sahluist berne ta in famylje fan begoedige skipfarders nei t er de boeken fan de noardpoalreizger john franklin lêzen hie besleat roald dat hy ek poalreizger wurde woe hy waard dêr noch wisser fan doe t er derby wie doe t fridtjof nansen yn weromkaam fan de oerstek oer grienlân amundsen begûn yn mei in stúdzje medisinen yn kristiania mar nei t nansen yn besocht hie mei de fram de noardpoal te berikken hâlde amundsen op mei de stúdzje en waard er definityf poalreizger yn trof amundsen adrien de gerlache doe t dy dwaande wie in skip te keapjen dêr t er mei nei antarktika woe en sa waard amundsen part fan de belgyske antarktyske ekspedysje it skip de belgica waard yn it earste skip dat op antarktika oerwintere ek oan board op dy tocht wie de amerikaanske dokter frederick cook yn helle amundsen syn brevet as grutskipper en al yn late amundsen syn earste ekspedysje om te dwaan wat john franklin net slagge wie de noardwestlike trochfeart fine twa winters bleaunen se op kening willemeilân noardwestlik fan de hudsonbaai dêr t amundsen ek it plak dat de magnetyske noardpoal doe hie fêststelde hy learde ek folle oer it libben yn de snie fan de pleatslike befolking de inuit ein kaam it skip yn de stille oseaan út mar troch de winter duorret it oant de maitiid fan oant it skip út it iis kaam nei dit sukses woe amundsen besykje om by de noardpoal te kommen lykas nansen besocht hie dy t dêrfoar de fram oan amundsen útliende mar nei t amundsen yn hearde dat cook en letter ek robert peary de poal al berikt hienen feroare amundsen syn plannen yn stee fan nei de noardpoal gong er no nei de súdpoal en dat moast dan ek daalks dien wurde want ek robert scott wie ûnderweis op augustus sette de fram ôf fan kristiania en yn waard der oerwintere yn de walfiskbocht it kamp dêr neamde amundsen framheim letterlik it thús fan de fram mar nei analogy fan nifelheim it lân fan iis út de noardske mytology amundsen begûn syn tocht troch antarktika nei de poal op oktober en mei olav bjaaland helmer hanssen sverre hassel en oscar wisting kaam er op desimber oan op de súdpoal earst dagen letter kaam ek scott oan op de súdpoal op maart kaam de fram oan yn hobart op tasmaanje en earst doe koe amundsen de wrâld witte litte dat er op de súdpoal west hie oer de tocht skreau amundsen it boek sydpolen den norske sydpolsfrd med fram de súdpoal de noarske feart nei de súdpoal mei de fram yn besocht amundsen mei in nij skip de maud en far troch de noardeastlike trochfeart dit slagge him net en it soe noch oant duorje eart de sweed adolf erik nordenskjld as earste troch de noardeastlike trochfeart kaam mei de opkomst fan de loftfeart gong ek amundsen oer op loftfartugen yn fleach er mei lincoln ellsworth en fjouwer oaren mei twa fleantugen nei noarderbreedte noardliker as ea in fleantúch west hie yn wie richard byrd neffens eigen sizzen op maaie as earste mei in fleantúch oer de poal flein trije dagen letter fljocht amundsen mei ûnder oaren lincoln ellsworth de piloat hjalmar riiser larsen en de italjaanske loftfeartyngenieur umberto nobile as earste mei in loftskip oer de noardpoal se ferlieten op maaie yn it loftskip norge boud troch nobile spitsbergen en kamen op maaie oan yn alaska yn maaie makke umberto nobile op e nij in tocht nei de noardpoal yn syn nije loftskip italia op maaie op de weromreis ferûngelokke it loftskip noardeastlik fan spitsbergen de beide mannen koenen net goed mear mei elkoar mar dochs gong amundsen daalks tegearre mei fiif oaren mei it frânske fleantúch de latham op e siik nei nobile trije oeren letter waard it kontakt mei de latham ferlern nobile waard op juny rêden yn in oare rêdingsaksje mar amundsen en de oare fiif wienen foar altyd ferdwûn yn de rin fan de e iuw hat der in protte twifel west oer de jildigens fan de bewearings fan cook en perry ek waard der tocht dat byrd faaks net wier besocht hie nei de poal te fleanen mar gewoan in rûntsje flein hie troch deiboekstúdzje is dúdlik wurden dat net oannaam wurde kin dat cook of perry de poal berikke hat byrd hat wier besocht de poal te berikken mar hat mei motorproblemen omkeare moaten dit betsjut dat it loftskip de norge de earste ekspedysje wie dy t ea de noardpoal berikte dêrmei hat amûndsen sûnder it te witten ien fan de minsken west dy t de earsten wienen dy t de noardpoal berikt hawwe de terhernster slûzen binne slûzen by terherne yn it prinses margrietkanaal tusken de snitser mar en de terhernster mar se hawwe de funksje foar te kommen dat by in hege wetterstân en súdwestlike wyn tefolle wetter út de snitser en westliker marren it hert fan fryslân yn komt meast steane alle doarren fan dizze slûzen iepen sa t de skippen trochfarre kinne mar as it nedich is wurde se ticht dien en dan wurde de skippen skut der binne twa slûskolken njonken elkoar sadat skippen gewoanlik sûnder wachtsjen trochfarre kinne eart it prinses margrietkanaal oanlein waard hie it jirnsummersyl ôfsjoen fan de boarn dyselde funksje it wie boud om foar te kommen dat it wetter de grou yn rûn en om dêrmei de rest fan fryslân te beskermjen smellingerlân nederlânsk en offisjeel smallingerland is in gemeente yn it easten fan fryslân op desimber hie dizze gemeente ynwenners en op augustus smellingerlân hat in oerflak fan km² wêrfan km² wetter het gebiet fan smellingerlân hat sûnt de lêste iistiid altyd bewenne west sa hat bliken dien út fynsten fan de peinder dokter johannes siebinga de namme smellingerlân komt fan it plak smelle ie dêr t al foar in kleaster wie dat lang it wichtichste plak yn de omkriten waard yn waard al sprutsen fan smellingheradele in de leppa mei smelle ie as sit fan de grytman archeologysk ûndersyk hat oan it ljocht brocht dat der in migraasje fan westlik smellingerlân nei eastliker dielen west hat itselde ferskynsel hat plak fûn yn opsterlân en tytsjerksteradiel yn de kraanlannen en de flearbosk binne spoaren fan fersprate bewenning fûn en ek de ôfgroeven terpkes klûsewier en komwier tsjûgje fan mear bewenning foar de e iuw ynklinking fan fean sâltwinning út leechfean en tichtslykjen fan de middelsee sille de oarsaak west hawwe fan it hieltyd wieter wurden fan it westlik part fan smellingerlân yn de perioade binne der dan ek tsjerken op de eastliker hegere grûnen stifte yn de midsiuwen hearde smellingerlân de meast súdlike grytenij fan eastergoa ta it bisdom utert yn de striid tusken skieringers en fetkeapers wie smellingerlân by de lêsten oansluten en hat it in soad te lijen hân fan plonderingen de reformaasje sette hjir fral troch nei it ynnimmen fan grins yn yn de e iuw wie it haadplak aldegea yn dy iuw yn waard ek de drachtster kompanjonsfeart groeven as in feanfeart de ferfeanting wie gjin súkses mar waard wol trochset en troch de feart krige dat gebiet in stimulâns dêr t de flekke drachten út fuort kaam it hjoeddeiske haadplak de gritenij smellingerlân waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke by de gemeentlike weryndieling fan stie smellingerlân it súdlike diel fan de alde feanen ôf oan e nije gemeente boarnsterhim it haadplak is de flekke drachten en de oare plakken yn de gemeente binne aldegea boarnburgum drachtster kompenije de feanhoop goaingahuzen de houtigehage koartehimmen nyegea de pein de rottefalle smelle ie de tike en de wylgen op e grins fan tytsjerksteradiel en smellingerlân leit in mar fan bunder de mar wurdt de leijen neamd smellingerlân is in foar it meastepart frysktalige gemeente it is foar fan de ynwenners de memmetaal foar it nederlânsk jild dit foar it stellingwerfsk en it stedsk de oare fan de ynwenners hat in útlânske taal as memmetaal gaasterlân sleat offisjeel frysk nederlânsk gaasterland sloten is in eardere gemeente yn it suden fan fryslân dizze gemeente hie op novimber ynwenners en besloech in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de gemeente hie oan de súdkant in kust fan sânkliffen oan de iselmar en wie fierders foar in grut part boskgebiet troch de eardere gemeente rint de n by de gemeentlike weryndieling fan waarden oan de gemeenten gaasterlân en sleat mei in part fan e gemeente himmelumer aldefurd gearfoege de nije gemeente brûkte yn t earstoan de namme gaasterlân mar waard yn juny omneamd ta gaasterlân sleat op jannewaris fúzjearre gaasterlân sleat mei lemsterlân en skarsterlân sadat de nije gemeente de fryske marren ûntstie de namme gaasterlân komt fan de gaasten lykas geasten hege balstien en sângrûnen opskood troch skandinavysk lâniis sa n jier ferlyn dizze gaasten lizze om it iepen polderlânskip fan de fryske marren en de grutte wetterflakte fan de iselmar en soargje foar in weagjend lânskip fan de heechlizzende punten ôf kin fier sjoen wurde oer lân en wetter fierders is der in soad bosk wêrtroch t in geskikt rekreaasjelânskip ûntstie dat oars is as oare dielen fan fryslân de rike histoarje falt ôf te lêzen oan de monumintale gebouwen mei hals en trepkegevels yn sleat en balk de buorren fan balk is dan ek oanwiisd as beskerme doarpsgesicht en de tige âlde stedskearn fan sleat is beskerme stedsgesicht de festingwâlden en bolwurken bringe de tiid fan sleat as ûnnimbere festing yn it ûnthâld troch de iselmar sleattemermar en de fluezen binne der in soad jachthavens en kampings it haadplak is balk en de oare plakken yn de gemeente binne aldegea aldemardum bakhuzen ealahuzen harich kolderwâlde murns nijemardum riis rûgehuzen sleat sondel en wikel de gemeente is stêd en doarpen ryk sleat mei ynwenners de lytste stêd fan fryslân balk mei ynwenners it bestjoerlik sintrum bakhuizen mei ynwenners ealahuzen mei ynwenners harich mei ynwenners kolderwâlde mei ynwenners murns mei ynwenners nijemardum mei ynwenners aldegea mei ynwenners aldemardum mei ynwenners riis mei ynwenners rûgehuzen mei ynwenners sondel mei ynwenners en wickel mei ynwenners sifers eaststellingwerf nederlânsk en offisjeel ooststellingwerf stellingwerfsk ooststellingwarf is in gemeente yn it súdeasten fan fryslân mei in oerflak fan km² wêrfan km² wetter op desimber hie dizze gemeente ynwenners eaststellingwerf foarmet tegearre mei weststellingwerf de stellingwerven de gemeente leit oan de grins mei drinte op dizze grins leit it nasjonaal park it drintsk fryske wâld dêr t grutte bosken lizze en in sânferstowing dy t it aekingersân of de keale duinen neamd wurdt it heechste punt yn de gemeente is de op m lizzende top van de boskberch ek flakby appelskea oan de eastkant fan de gemeente tusken appelskea en feanhuzen leit it fochtelerfean de rivieren de lende en de tsjonger ûntspringe yn dizze gemeente yn skieden de stellingwerven en dus ek it gebiet dat hjoed de dei eaststellingwerf foarmet harren ôf fan drinte dat op dat stuit ûnder it bewâld fan de biskop fan utert stiet sûnt dan foarmet it gebiet in eigen autonoom gebiet dat bewâlde wurdt troch stellingen wat de namme foar it gebiet ek ferklearret yn komt it gebiet yn hannen fan albrecht fan saksen dy t it gebiet yn by fryslân yndield de stellingwerven waarden sadwaande ien fan de fryske gritenijen yn folget de splissing tusken east en weststellingwerf en ûntstiet it gebiet sa t dat der no is it gebiet foarme lange tiid in buffer foar fijannen dy t fryslân ynlûke woenen by aldeberkeap de bekhofskâns en by donkerbroek de breeberchskâns waarden fortifikaasjes makke tegearre mei ferskate ynundaasjes hawwe de forten der ûnder oare ta laat dat bommen berend it gebiet net ynlûke koe yn de e iuw kaam de feantsjerij opsetten yn it gebiet nije feankoloniale doarpen ûntstienen wêr t it libben min wie under dizze omstannigens ûntstie in gebiet wêr t it sosjalisme in soad oanhingers hie de gritenij eaststellingwerf waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke hjoed de dei is easterwâlde it haadplak fan de gemeente mar yn it ferline binne ek makkingea en aldeberkeap haadplak fan it gebiet west sûnt is easterwâlde definityf it haadplak fan de gemeente wurden it haadplak is easterwâlde makkinga aldeberkeap makkinga en de oare plakken yn de gemeente binne aldeberkeap appelskea donkerbroek elslo de fochtel de haule haulerwyk langedike makkingea nijeberkeap ravenswâld en waskemar de gemeenterie fan eaststellingwerf bestiet út sitten de partij fan de arbeid hat lange tiid de grutste partij fan eaststellingwerf west mar sûnt de gemeenteriedsferkiezings fan is de lokale partij eaststellingwerfskbelang de grutste it kolleezje wurdt sûnt foarme troch it eaststellingwerfskbelang it cda en de vvd hjirûnder stiet de gearstalling fan de gemeenterie sûnt histoarysk sjoen makket eaststellingwerf ûnderdiel út fan de stellingwerven mar it stellingwerfsk is foar it meastepart al ferdreaun út it gebiet de taal is benammen ferdreaun troch it nederlânsk en it frysk yn eaststellingwerf hat likernôch fan de minsken it stellingwerfsk as memmetaal wylst it nederlânsk troch en it frysk troch fan de minsken as memmetaal sprutsen wurdt it frysk wurdt benammen yn it noardlike part fan de gemeente boppe de tsjonger sprutsen yn de doarpen haule haulerwyk waskemar en dinkerbroek ek yn makkingea en aldeberkeap bestiet in treftige mienskip friezen yn eaststellingwerf bestiet gjin gemeentlik belied makke op it mêd fan de fryske taal de jouwer is in grut doarp yn it sintrale suden fan e nederlânske provinsje fryslân it is it haadplak fan e gemeente de fryske marren foarôfgeande oan e gemeentlike weryndieling fan wie it it haadplak fan skarsterlân en foar de weryndieling fan wie it it haadplak fan haskerlân de jouwer is formeel in flekke in plak dat eartiids mear rjochten hie as in sljochtwei doarp mei bygelyks in merkrjocht mar dat gjin stedsrjochten hie op jannewaris hie de jouwer ynwenners in ynwenner fan de jouwer wurdt in jouster neamd de bynamme is jouster keallepoat de jouwer leit yn de lege midden fan fryslân dat midden bestiet út feangebiet tusken de sângrûnen yn it easten oant de klaaigrûn yn it westen om de jiertelling bestie it gebiet dan ek út moerassen mei siggen en moerasbosken mei feanrivierkes troch ferlies fan lân troch de seespegelrizing waard sûnt de tsiende iuw it lân yn begûn mei de ûntginning fan de feangebieten fan de lege midden de earste bewenners wennen op de hegere stikken troch ûntwettering en ynklinkjen fan it fean moast it wensteed gauris nei heger lizzende stikken ferpleatst wurde soks barde bytiden faker as ien kear sa ûntstiene de typyske patroanen fan ûntginningsblokken en waaiers fan lange kavels dy t eigen binne oan dy midsiuwske wize fan ûntginnen de âldste bewenningsspoaren binne fûn op in sânkop by it hjoeddeiske sniksweach om ûntstiene de earste streekdoarpen yn it feanlânskip nei de tsiende iuw nei kristus wie sprake fan sterke befolkingsgroei omdat de minsken ferlet fan branje hiene waarden de feangebieten al yn de midsiuwen op grutte skaal ôfgrûven dat late ta boaiemsakjen it sakjen waard noch fersterke troch de natoerlike sakking troch ynklinken fan it fean it sakjen kin yn feangebieten neffens ûndersikers wol meter west ha oant in nivo fan meter ûnder it gemiddelde seenivo sa ûntstiene in soad marren net allinnich troch it op natuerlike wize fuortspielen fan feanlagen mar ek mei troch it ôfgraven fan heech feangrûn troch turfwinning sa wie der yn fryslân in oangeande striid tsjin it wetter yn de midsiuwen wie dat benammen in taak fan de gritenijen oant fier yn de njoggentjinde iuw hat it lân yn de lege midden alle winters splis stien ein de iuw waard de skarster rien groeven foar de ôfwettering fan de lege midden troch tichtslykjen hie de middelsee syn ôfwetteringsfunksje ferlern om wie hast alle heechfean ôfgroeven de jouwer leit foar in part op in sânrêch en op in âlde wetterkearing ein fan de midsiuwen dy t fan it tolhûs nei haskerhoarne rûn op de krún fan dy dyk waard de lettere midstrjitte oanlein om hinne waarden in soad kanalen groeven foar hamburchfarders dy sochten in plak op skreiershoek dat troch kanalen en lûkhynders te berikken wie omdat dizze plakken relatyf feilich wiene foar de freze noarmannen doe is ek de kolk groeven fan de kolk ôf waard in farwei hurdspytsje nei it hearrenfean groeven guon strjitnammen lykas eeltsjebaes aukebaes en hettebaes ferwize noch nei de hellingen dêr t eartiids nije skûtsjes en preammen boud waarden mar ek in soad reparaasjes dien waarden foar de twadde wrâldoarloch lei de jouwer oan in grut tramwei netwurk dêrtroch wie de jouwer ferbûn mei snits de lemmer en it hearrenfean de stationsstrjitte is in strjitnamme út dy tiid in nijsgjirrich detail is dat der foar de oanlis fan dit spoar earst wegen oanlein wurde moasten de tramwei ferwiist der noch nei yn de tiid dêrfoar gie alle ferfier oer wetter de jouwer is yn de midsiuwen ûntstien as útbuorren fan it tsjerkedoarp westermar dêr t allinnich de toer op it krektsa neamde âlde tsjerkhôf noch oan tinken docht it plak is fanâlds gjin stêd mar ek wer te grut om in doarp neamde wurde te kinnen nei ald fryske tradysje wurdt sa n plak in vlecke neamd oer de oarsprong fan de namme de jouwer binne ferskate teoryen fakentiden wurdt tocht dat it fan de nôtsoarte hjouwer komt in oare teory is lykwols de namme fan it wurd ghebhara komt dat germaansk foar wetter is de lêste is wierskynliker fanwege de wetterrike omkriten fan de jouwer oant de achttjinde iuw wie it wetter de bêste ferkearsferbining der wiene amperoan diken útsein op de pleistosene sânrêgen as fan tsjerkgaast sint nyk de rylst en de heide nei de jouwer in oare ferbining wie der oer in tal diken lykas de alde slachtedyk fan aldskou nei de jouwer en de dyk fan haskerhoarne nei aldehaske en fierder nei it easten it boezempeil fan de marren rûn op de jouwer oant heremastate dêr wiene slûzen it peilferskil mei it hearrenfeanske kanaal waard mei slûzen by stobbegat oplost nei waard begûn mei de oanlis fan in net fan rykswegen ljouwert krige ferhurde diken as ferbining mei harns grins oerisel en ek mei snits dat nei it suden troch in rykswei mei de lemmer ferbûn waard yn oansluting dêrop liet it provinsjaal bestjoer fan ôf in grut tal ynterlokale diken oanlizze yn waard in dyk oanlein fan de jouwer oer it hearrenfean nei de gerdyk fjouwer jier letter kaam der in tramferbining fan de jouwer nei snits yn krige de jouwer in ferbining oer sint nyk nei de haven fan de lemmer dêr koe mei de lemmerboat oer de sudersee nei amsterdam reizge wurde de komst fan de auto de bus en de foltôging fan de ofslútdyk yn foarmen de opmaat foar in nei oarlochske perioade wêryn t it trochgeande diken geande wei oanpast waarden oan it snelferkear ien fan de wichtichste sneldiken wie de yn fazes fanôf febrewaris iepene a de eardere rykswei dy t fan de kop fan de ofslútdyk oer boalsert snits de jouwer it hearrenfean en drachten rjochting grins rint yn oansluting dêrop kamen der ek sneldiken tusken ljouwert en it hearrenfean foar de jouwer wie de ferbining troch de iselmarpolder mei it westen fan nederlân fan belang foar de groei fan de flekke de jouwer ûntstie net as delsetting fan boeren mar by it hjoeddeiske heremastate de flekke hat dêrtroch altyd in bysûndere posysje yn de omkriten ynnomd op it plak dêr t de jouster sylroede en it hurdspytsje de oerspitting elkoar moeten by t syl waard guod oerslein en ûntstie hannel en fêstigen har ambachtslju de jouwer krige in sintrumposysje yn de omjouwing en krige yn earst wykmerkerjochten en yn it jiermerkerjocht de jouster merke in ferneamde jiermerk dy t noch alle jierren de fjirde tongersdei fan septimber hâlden wurdt keapjlu en ambachtslju kamen nei de merk en trochdat in part fan harren har yn de jouwer nei wenjen sette woeks de jouwer ien fan de jouster keaplju wie egbert douwes dy t yn in winkeltsje yn kofje tabak tee en koloniaal guod iepene wat útwoeks ta douwe egberts de oanwêzigens fan ambachtslju late ta de ûntwikkeling fan yndustry lykas klokmakkerij en skipsbou wat wer mear spesjalisearre ambachtslju oanluts lykas koperslaggers hjirút kaam om hinne wer in bloeitiid fan it goud en sulversmeien de bebouwing ûntstie yn in lintfoarm de midstrjitte yn wie de kolk grûven dy t mei in slûs yn ferbining stie mei it hurdspytsje en de skipsleat fanút de kolk rûnen opfearten yn súdlike rjochting nei de midstrjitte oan dy opfearten stiene bedriuwen en pakhuzen de midstrjitte waard as wichtichste strjitte fan de jouwer al oan it bejin fan de de iuw ferhurde mei balstienen en klinkers en aon de midstrjitte kamen hearehuzen en winkels mei stegen waarden de efterlizzende terreinen mei de bedriuwkes en opfearten ûntsluten de midstrjitte hie dan ek in hiel soad stegen der ûntstie net in sintraal lizzend plein de earste merken waarden hâlden foar heremastate de jouwer wreide him yn de de en de iuw út troch hannel skipfeart en ambachten de groei koe mar ien kant út lâns de dyk en it wetter yn de rjochting fan westermar yn de earste helte fan de sechtjinde iuw waard de dyk fan westermar oer haskerhoarne alde en nijehaske nei de terbantster skâns oanlein as simmerdyk om wie hast alle heechfean ôfgroeven mar de troch ûntwettering en ynklinking fan it fean ûntstiene wetterplassen joegen in soad wetteroerlêst yn de lânbougebieten johan vegelin fan claerbergen grytman fan doanjewerstâl oant en lid fan deputearre steaten stelde him as doel om de wetteroerlêst te bestriden om sa de lânopbringsten te ferheegjen hy wie ferantwurdlik foar it binnen de polder bringen fan alle dêrfoar yn oanmerking kommende gebieten yn haskerlân sa waarden yn de heremapolder en de swarte polder oanlein neidat yn de polder haskerdiken oanlein wie waard in jier letter begûn mei de oanlis fan de grutte doarpspolder fan haskerhoarne westermar en de jouwer benoarden it hurdspytsje in ûnderdiel fan it wurk wie it oanlizzen fan in nije slûs de daam de gebieten om alde en nijehaske dy t yn de twadde helt fan de achttjinde iuw troch turfstekken feroaren yn wetter waarden pas yn de jierren fan de iuw ynpoldere yn waarden sels de marren drûchlein yn waard de polder fan boarnsweach oanlein datselde jier waard in begjin makke mei de oanlis fan de haulster en vegelinbosken op plakken dêr t it heechfean ôfgrûven wie en sân oerbleau de boskoanlis wie bedoeld foar de produksje fan hout en ikeskors dêr t loaistof foar de learloaierijen op de jouwer fan makke waard de bosken hiene ek in funksje fan fermaak yn de de ieu waard ek in begjin makke mei de oanlis fan nije lândiken en it ferbetterjen en koarter meitsjen fan besteande diken en paden yn waard de nije haskerdyk tolwei oanlein neist de krûmhaskerdiken yn waard troch de grytmannen fan haskerlân en lemsterlân de vegelinswei oanlein dy dyk sluet oan op de dyk dy t fan ljouwert mei in pont by aldskou nei akkrum en rûn dêrwei oer de om oanleine krûmhaskerdiken nei it suden sa ûntstie in bettere ferbining mei it bestjoerssintrum ljouwert it oant dan ta ûnbewenne en moerassige gebiet oan de noardkant fan de jouwer waard sa tagonklik yn de twadde helte fan de de iuw waard it ferfeante lânskip fierder ynpoldere de haskerfeanpolder waard drûchlein krektas de grutte sint jânsgeaster feanpolder de wetterbehearsking om de jouwer wie noch beheind it lân stie winterdeis splis nei de bou fan it woudagemaal by teakesyl en letter it hooglandgemaal wie de peilbehearsking in feit troch de jierren hinne binne in tal polders útfeante lykas de haskerfeanpolder en ouwsterhaule yn de krisisjierren fan de jierren fan de tweintichste iuw wie der in soad warberens op de jouwer de turf dy t ûnder oare fan it troch turfgraven ûntstiene nannewiid besuden aldehaske kaam waard ferfierd op preammen en waard op de jouwer oerladen yn skûtsjes dit oerladen barde op it plak dêr t no tsjerke de oerdracht stiet it ferfier gie eartiids meast oer wetter troch de lizzing op in krúspunt fan wetters ûntwikkele de jouwer him om it hjoeddeiske heremastate en de oergong fan de jouster sylroede en it hurdspytsje de regiofunksje blykte út it merkrjocht neist hannelslju fêstigen har ek in soad ambachtslju as hannelsplak oan it wetter wie de jouwer in gaadlik plak foar skipsbouwers de ferneamdste skipsbouwers wiene eeltsje van der zee eeltsjebaas en syn soan auke holtrop van der zee aukebaas se bouden boeiers jachten en oare houten skippen op de jouster helling oan de sylroede de beamkwekerij oan de bûtsingel fan kryn wybrens wreide him letter út mei grienten en fruit wêrûnder in soad ierdbeien fierders waarden heesters en blommen kweekt simmerdeis wurken der tsientallen minsken de kwekerij fan waard letter de taconistún neamd de kweekte sûkerei waard yn in eigen fabryk ferwurke doe t de kwekerij yn stoppe begûnen in tweintich túntsjefeinten mei in eigen kwekerij it grutte oanbod late ta in eigen jouster grienteôfslach op de jouwer wienen in soad klokmakkers fan fryske klokken faak hie in klokbaas syn wurkplak yn ien fan de jouster stegen de ynventaris fan in âlde klokmakkerij wurdt bewarre yn it nederlânsk iepenloftmuseum neist it oerwurk moasten ek de klokkasten makke wurde in soad ambachtslju leinen har dan ek ta op it meitsjen fan meubels bekende grutte meubelfabriken wiene de vrij en zijlstra en van der veer krektas kastmakkers wiene ek de giel of koperjitterijen taleveringsbedriuwen foar de klokmakkerijen sa wiene der fabriken as fan piter de with en gieljitterij keverling it bedriuw fan keverling waard yn de tweintichste iuw ûnderdiel fan museum de jouwer dat ek in grutte klokkekolleksje hat de grutste wurkjouwer fan de flekke soe it bedriuw fan douwe egberts wurde it begûn as winkeltsje oan de midstrjitte yn it winkeltsje de witte os waard benammen kofje tee tabak en sûkelarje ferkocht it winkeltsje soe útgroeie ta in ûndernimming fan wrâldformaat en waard yn de tweintichste iuw de grutste wurkjouwer fan de jouwer douwe egberts wie dan ek ferantwurdlik foar de sterke groei fan de jouwer nei de twadde wrâldoarloch de noard en westside fan de jouwer lizze leech der ûntstiene dêrtroch mar in pear bebouwingslinten ûntwikkele oan eardere diken en sânrêgen lykas de broek sniksweach en terkaple de lettere bebouwing barde fanút de besteande midstrjitte en de geert knolwei boeren groeven fan de parallel oan de midstjitte rinnende rinnende kolk en it hurdspytsje in opfeart nei harren pleats mei de groei fan de jouwer rekken de stikken grûn tusken de jouster opfearten sa ticht beboud dat der tsientallen ticht beboude stegen en gloppen oan de midstrjitte ûntstiene letter kamen der mear huzen oan de heaksk op de midstrjitte en knolwei rinnende skien en hurddraversdyk nei kamen der wenwiken oan de súdkant fan de midstrjitte en tusken oan de noardkant dy nijere wiken hawwe faak in soad wetter mei kronkeljende diken de yndustryterreinen kaamen oan de a en a mei in kluster fan bedriuwen oan de noardwestkant by de fabriken fan douwe egberts op de jouwer binne wenwiken fan âld nei nij de histoaryske midstrjitte foarmet it hert fan de jouwer dizze winkelstrjitte is fan alhiel fernijd en kin wer besjen lije oan dizze midstrjitte stiet ek de jouster toer oan de ein fan de midstrjitte is it park mei dêryn it gemeentehûs it gemeentehûs is fêstige yn de herema state de bedriuweterreinen fan de jouwer binne fan âld nei nij tolhúswei sewei wâldfinnen en de ekers de befolkingsoantal is sûnt de jierren fertrijefâldige yn de tsien jier fan oant binne der dan ek mear as ynwenners by komd dit is foar fryske begripen in hiel soad it sakjen fan de oantallen nei komt troch it sluten fan it asylsikerssintrum yn krige de jouwer merkrjocht en yn kaam dêr it rjocht om in jiermerk te hâlden by sa ûntstie de jouster merke in ferneamde jiermerk dy t noch alle jierren de fjirde tongersdei fan septimber hâlden wurdt keapjlu en ambachtslju kamen nei de merk en trochdat in part fan harren har yn de jouwer nei wenjen sette woeks de jouwer ien fan de jouster keaplju wie egbert douwes dy t yn in winkeltsje yn kofje tabak tee en koloniaal guod iepene wat útwoeks ta douwe egberts de oanwêzigens fan ambachtslju late ta de ûntwikkeling fan yndustry lykas klokmakkerij en skipsbou wat wer mear spesjalisearre ambachtslju oanluts lykas koperslaggers hjirút kaam om hinne wer in bloeitiid fan it goud en sulversmeien fierder is de jouwer ferneamd om har fryske ballonfeesten en it grutte tal loftballonbedriuwen de jouwer wurdt dan ek wolris balloon city neamd de fryske ballonfeesten wurde al fan ôf hâlden der stige elke dei sa n hiteluchtballonnen op fan de nutsbaan op de jouwer alle jierren binne der in protte toeristen om it evenemint te besjen neist it omheech gean fan de ballonnen binne der ek altyd optredens fan artysten yn park heremastate op de jouwer wurdt sûnt in tradisjonele boerebrulloft neispile lykas dat troch de hegerein om dien waard it bart op de woansdei as de ballonfeesten begjinne de woansdei as de ballonfeesten begjinne wurdt hurddraafd op hynders sûnder seal en middeis is der ringriden yn augustus wurdt de romantyske merk holden de jouwer lit him dan ien dei omdope yn in echte mont martre merk mear as diskes tsjoene de midstrjitte om ta in prachtige en gesellige merk de keunst en sammelmerk biedet in soad nostalgyske produkten út mem en beppe har tiid de merk hat al in lange tradysje yn fryslân en is nei mear as fyftich jier útgroeid ta in echt frysk barren oant de jierren tritich fan de tweintichste iuw lei de jouwer oan it spoar en koe men mei de tram nei snits de lemmer en it hearrenfean ride alle linen wurde riden troch arriva it iepen frysk kampioenskip jeu de pelote is in sportevenemint foar senioaren dat elts jier om mids juny hinne plakfynt op it doarpsplein fan it fryske doarp easterlittens jeu de pelote is keatsen sa t dat yn belgje dien wurdt mei in justje swierdere keatsbal fan g in smeller fjild mei ûndergrûn fan klinkerts of asfalt en partoeren fan elts fiif keatsers it ifk jeu de pelote sa t de wedstryd faak ôfkoarte wurdt bestiet sûnt en wurdt organisearre troch de easterlittenser keatsferiening onder ons de wikselpriis is it pealtsje fan easterlittens boarne nedich yn waard it jierrich bestean fan it evenemint fierd dielname oan it iepen frysk kampioenskip stiet iepen foar ôfdielings fan de knkb út fryslân en om utens boarne nedich it kampioenskip wurdt foar it grutste part ôfwurke yn de buorren fan easterlittens as it wedstrydskema soks needsaaklik makket wurdt der ek wol spile op de pelotebaan fan de knkb yn frjentsjer en op de pelotebaan yn minnertsgea boarne nedich yn is it tal te spyljen partijen werombrocht troch de sterkste partoeren te setten foar de e omloop en de minder achte partoeren foarrûnden keatse te litten lykas ek by bygelyks tennistoernoaien wol dien wurdt dêrtroch kinne alle partijen yn easterlittens spile wurde boarne nedich trochinoar komme op it ifk jeu de pelote sa n oant man publyk ôf mei útsjitters nei nei de oergong fan easterlittens de gemeente ljouwert per jannewaris krige de organisaasje te meitsjen mei strangere regels oangeande lûdsoerlêst net mear as db en hegere kosten foar fergunnings weststellingwerf nederlânsk en offisjeel weststellingwerf stellingwerfsk weststellingwarf is in gemeente yn it suden fan fryslân mei ynwenners desimber it hat in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de gritenij weststellingwerf waard yn in gemeente nei de ynfiering yn nederlân fan de gemeentewet fan thorbecke weststellingwerf foarmet mei de gemeente eaststellingwerf de stellingwerven fanâlds wurdt hjir stellingwerfsk sprutsen hjoed de dei fynt men der ek in soad frysk en nederlânsktaligen it haadplak is wolvegea en de oare plakken yn de gemeente binne aldeholtpea aldeholtwâlde aldetrine aldlemmer blesdike de blesse boyl easterstreek finkegea de hoeve de langelille munnikebuorren nijeholtpea nijeholtwâlde nijetrine nijlemmer noardwâlde pepergea sânhuzen skerpenseel slikenboarch sonnegea spangea steggerda en teridzert histoarysk sjoen makket weststellingwerf ûnderdiel út fan de stellingwerven mar it stellingwerfsk is foar it meastepart al ferdreaun út it gebiet de taal is benammen ferdreaun troch it nederlânsk dochs bestiet der noch in treftige mienskip stellingwerfsktaligen yn de gemeente likernôch fan de minsken hawwe it stellingwerfsk noch as memmetaal wylst it nederlânsk troch en it frysk troch fan de minsken as memmetaal sprutsen wurdt yn weststellingwerf bestiet gjin gemeentlik belied op it mêd fan de fryske taal de stellingwerven is it súdeastlikste part fan de provinsje fryslân súdlik fan de tsjonger oan de kanten fan de linde it gebiet wurdt foarme troch de fryske gemeentes eaststellingwerf en weststellingwerf de grutste en wichtichste plakken hjir binne wolvegea en easterwâlde oare wichtige plakken binne appelskea haulerwyk en noardwâlde om t de kop fan oerisel de gemeente stienwikerlân en in part fan de drintske gemeente westerfjild itselde dialekt en deselde kultuer hawwe wurdt de namme in inkelde kear ek brûkt foar it hiele taal en kultuergebiet werf of warf is in plak dêr t rjochtsprutsen wurdt en stelling betsjut bestjoerder as rjochter eartiids waard stellingwerf laat troch trije stellingen in stelling is ien út it doarp dy t keazen wurdt troch de befolking de stellingen waarden alle jierren ferfongen en kamen hieltyd út in oar doarp geakundich sjoen heart it eastlike part fan de stellingwerven by de oanswettende gebieten yn it noarden de fryske wâlden nei it westen ta giet it gea stadich oer yn greiden en wetter it heechste punt fan de stellingwerven is de bosberch justjes súdlik fan appelskea yn it grinsgebiet tusken drinte en fryslân leit it nasjonaal park drintsk fryske wâld dat park bestiet út bosk heide en stosânen benammen op de stosânen ûntstienen lytse heuvels en dunen op guon plakken is de sânlaach meter tsjok dat sân waard yn de lêste iistiid oanfierd de heidefjilden waarden te yntinsyf bebuorke dêrtroch begûn it sân te stowen om hinne bedrige de sânstowerij de doarpen en ikkers yn e omkriten om it stosân op te kearen waarden nuddelbeammen plante om hinne waard keunstdong brûkt by it beboskjen fan it stosân en de heidegrûn by appelskea is in besikerssintrum foar it drintsk frysk wâld delset it fochtelerfean is in natoergebiet yn it easten fan eaststellingwerf krekt noardeastlik fan it drintsk fryske wâld op it plak dêr t fryslân en drinte byinoar komme it fochtelerfean is ien fan de minne en bêst bewarre heechfeangebieten fan nederlân yn it fochtelerfean komme sawol de ringslang as ek de njirre en de glêde slang foar de populaasje glêde slangen is sa grut dat sûnt de slangearn wer yn de fochtelerfean foarkomt súdeastlik fan de doarpen munnikebuorren en skerpenseel leit it natoerreservaat de rottige meente it natoergebiet is troch it feangraven yn de e en e iuw ûntstien it natoergebiet rottige meente is yn it besit fan steatsboskbehear noardlik fan de rottige meente leit de brandemar in leechfeangebiet en sompe dy t ek troch feangraven yn de e en e iuw ûntstien is yn it westen fan weststellingwerf rint de dyk tusken skoattersyl en slikenboarch oer de âlde seedyk dy seedyk beskerme weststellingwerf oant de ynpoldering fan de noardeastpolder tsjin de sudersee yn it noarden fan de stellingwerven streamt de tsjonger en beskiedet de noardgrins fan de stellingwerven de linde rint yn it easten midden troch de stellingwerven hinne en foarmt westlik fan blesdike de provinsjale grins tusken fryslân en oerisel tusken de langelille en de brandemar streamt de tsjonger troch it wide in lytse mar op de grins fan lemsterlân en weststellingwerf de linde streamt yn it suden troch in oare lytse mar dat ek it wide neamd wurdt dy mar leit lykwols op de grins tusken weststellingwerf en stienwikerlân petgatten binne te finen yn de rottige meente en de brandemar de kanadamar by appelskea is troch it ôfgraven fan sân ûntstien in oar marke dat troch sânôfgravings ûntstien is leit súdwestlik fan noardwâlde de spoekeplas de spoekeplas is tsjintwurdich in marke fan sa likernôch fiif bunder yn it nasjonaal park drintsk fryske wâld yn weststellingwerf binne doarpen mei doarpsstatus yn eaststellingwerf binne doarpen fan alle doarpen yn east en weststellingwerf hat allinnich aldeberkeap in beskerme doarpsgesicht de grutste plakken yn de stellingwerven mei mear as ynwenners wienen op jannewaris bron cbs de stellingwerven hawwe in matige seeklimaat it klimaat wurdt beynfloede troch de noardsee lykwols binne der wol lytse ferskillen tusken it waadgebiet yn it noardwesten fan de provinsje fryslân en de stellingwerven yn it súdeasten fan de provinsje de klimaatgegevens binne fan it knmi mjitstasjon yn ljouwert it is net wis wêr t de earste bewenners fan de stellingwerven oarspronklik wei kamen der is in ferhaal dat se om hinne fan ien fan de pakesizzers fan karel de grutte nei de stellingwerven teagen as flechtlingen út in gebiet súdlik fan hannover der binne gjin skriftlike stikken fan foar it jier oerlevere by aldeholtpea is in fûstbile fûn fan sa likernôch jier f kr dy fûstbile is mooglik in bewyske fan neandertalers yn it gebiet sa likernôch f kr wennen jagers en sammelders fan de saneamde tsjongerkultuer yn it gebiet mar yn dy rite wie der gjin fêste bewenning oer de iere midsiuwen is ek net folle bekend yn dy tiid wiene de stellingwerven in ûnderdiel fan it fryske wengebiet oant de franken yn it jier de friezen fersleinen yn de slach oan de boarn nei de ferdieling fan it frankyske ryk neffens it ferdrach fan ferdun yn waarden de stellingwerven in ûnderdiel fan it eastlike frankyske ryk ut it eastlike part fan it âlde frankeryk ûntstie yn de njoggende iuw it hillige roomske ryk op novimber joech keizer otto i fan it hillige roomske riek et recht van foreest it jachtrjocht yn de pagus thriënte oan biskop balderik fan utert dêrmei kamen de hjoeddeistige stellingwerven ûnder it bewâld fan it uterske bisdom de pagus thriënte it goa thriënte omfiemet drinte en oerisel oan de rivier de tsjonger ta under de biskoppen fan utert hie it gebiet de namme oerstift de biskoppen fan utert hienen yn follenhove in tsjerke en kastiel en behearsken fan dêr út it gebiet yn de rin fan de tiid makke hieltiten mear gebiet oan de kanten fan de linde him los fan follenhove yn hiene dizze boeren spul mei follenhove oer pacht en slueten se harren oanien foar in oanfal op follenhove sa ûntstie in ûnôfhinklike republyk de frije naasje fan de stellingwerven dizze republyk waard laat troch trije keazen bestjoerders de stellingen yn it feangebiet fan dy tiid wie fansels rjocht sprutsen op de hichten de werften de stellingwerf is dêrmei it rjochtsgebiet fan de stellingen it stellingwerver lânrjocht is nei alle wierskyn yn de e iuw op skrift steld en ferskynde yn it jier it lânrjocht beskriuwt it plak fan de stellingwerven as frysk gebiet neffens it lânrjocht waard eltse ynbreuk op de fryske frijheid swier straft yn it freeska landriucht yn it earste printe boek yn de fryske taal binne de stellingwerven yn it traktaat fan de sân seelannen neamd as ûnderdiel fan it fjirde seelân doe t de fryske frijheid yn troch hartoch albrecht fan saksen ta in ein kaam wie dat ek de ein fan de selsstannigens fan de stellingwerven yn it jier waarden ek de stellingwerven definityf ûnderwurpen troch de keizer fan it hillige roomske ryk yn dat jier waard stellingwerf as fryske gritenij ûnderdiel fan de sânwâlden yn kaam der in ein oan de âlde rjochten fan de stellingen de hartoch ferkocht fryslân yn oan karel v yn waard stellingwerf dield yn twa gritenijen stellingwerf westerein en stellingwerf easterein de stellingwerven kamen as ûnderdiel fan de provinsje fryslân yn de twadde helte fan de sechtjinde iuw by de republyk fan de sân feriene nederlannen dy t yn formeel útroppen waard in part fan de linde en tsjonger waarden nei ûnderdiel fan de fryske wetterliny it gebiet by de skânsen del waard yn de tachtichjierrige oarloch tsjin de spanjerts en yn it rampjier tsjin bernhard von galen en frânske helptroepen ûnder wetter set mei de komst fan de frânsen yn waard de bataafske republyk stifte fan oant wie sânwâlden in ûnderdiel fan it frânske departemint fan de alde isel yn gong de bataafske republyk oer yn it bataafske mienebest en it departemint fryslân waard stifte yn gong it bataafske gemenebest oer yn it keninkryk hollân dat oant bestien hat yn waard fryslân in provinsje fan nederlân yn de frânske tiid waard eaststellingwerf opdield yn twa gemeenten mairies alderberkeap en easterwâlde nei de frânske tiid waarden alderberkeap en eastwâlde wer gearfoege ta ien gritenij gemeente yn de sântjinde en achttjinde iuw koe de mienskip troch feanwinning jild fertsjinje yn de twadde helte fan de e iuw wie it grutste part fan it fean ôfgroeven dêrtroch feroare der op sosjaal ekonomysk mêd gâns yn noardwâlde begûn de befolking mei it binen fan biezems en it meitsjen fan heidebjinders mei de wylgetien dy t oeral te krijen is waarden kuorren flechte as der gjin wylgetien mear te krijen wie waard rotan ynfierd om hinne is it reidflechtsjen in wichtich ûnderdiel wurden fan de ekonomy fan noardwâlde en omkriten yn de twadde wrâldkriich waard it kamp it petgat by blesdike as strafkamp foar joaden brûkt it kamp is fjouwer moanne as strafkamp brûkt en waard yn de nacht fan op oktober ûntromme kamp oranje en ybenheer by de fochtel waarden brûkt as wurkkampen foar manlike joadske twangarbeiders op oktober waarden minsken op transport set nei kamp westerbork om dêrwei nei auschwitz en sobibr brocht te wurden yn de stellingwerven begûn de befrijing yn de nacht fan op april frânske falskermspringers kamen by haulerwyk en appelskea del nei de kriich waard kamp oranje by de fochtel brûkt as strafkamp foar nsb ers en letter as opfangkamp foar molukkers kamp ybenheer waard nei de kriich fan oant ek as opfangkamp foar molukkers brûkt nei wie et eardere kamp in oefengebiet fan it nederlânske leger de oprjochting fan de suvelfabriken nei en de meganisaasje fan de lânbou nei de twadde wrâldkriich hawwe gâns ynfloed hân op de ekonomyske ûntjouwing en agraryske karakter fan it gebiet tagelyk ûntstie der in lichte yndustry dy t no noch beskiedend is foar de ekonomy fan de streek yn ûntduts de fryske wittenskipper oebele vries yn it ryksargyf yn arnhim in oant dan ta net bekend ôfskrift fan it lânrjocht fan stellingwerf it soe gean om in oersetting dy t datearre wurdt út de e iuw fan in oarspronklik yn it latynsk opstelde tekst út de e iuw de tekst kin nije ynformaasje jaan op de midsiuwske skiednis fan de stellingwerven binnen de gemeenten east en weststellingwerf wenje minsken jannewaris yn de stellingwerven wie fan de befolking yn fan net westerske komôf de histoaryske befolkingsûntjouwing fan de stellingwerven is as folget hast de helte fan de ynwenners fan de stellingwerven is kristlik de sifers binne fan it cbs oangeande religy binne neffens corop regio berekkene hjirûnder stean de sifers foar de corop regio súdeast fryslân fan it gebiet ûnderskiet him fan fryslân omdat de minsken dêr fanâlds gjin frysk praten de taalfariant fan de stellingwerven wurdt it stellingwerfsk oertsjongersk neamd de dialekten fan it stienwikerlân kop fan oerisel en in part fan de drintske gemeente westerfjild wurde taalkundich ta it stellingwerfsk rekkene it stellingwerfsk ûnderskiedet him troch it brûken fan it ae lûd lange it frysk wetter is yn it oertsjongersk wetter et waeter klaetert in de glaezen dat et zoe daevert der binne aloan minder sprekker fan it stellingwerfsk it dialekt moast sawol oan it nederlânsk as it frysk priisjaan hoefolle it stellingwerfsk frysk en nederlânsk yn de stellingwerven praat wurden as thústaal is ûndersocht yn in uick scan fan de provinsje fryslân yn en de resultaten binne sa ek mei kultuer hawwe de stellingwerven in protte mei de nedersaksyske kultuer sa wurde der om peaske hinne in protte peaskefjoeren oanstutsen yn it gebiet dat bart ûnder oaren yn aldeberkeap elsloo en easterstreek it âldste skriftlike bewyske fan de namme stellingwerf is út it jier dêrom waard yn it jierrich bestean fan de stellingwerven fierd de griffioen komt sawol op it gemeentewapen fan weststellingwerf as dy fan eaststellingwerf foar in lyksoartich figuer stiet op in segel út de midsiuwen op in ôfbylding mei de twa gemeentewapens út binne ek fan sokke figueren te sjen by it feest foar it jierrich bestean fan de stellingwerven waard dêrom in aparte flagge makke mei de griffioens fan de beide gemeenten der op yn eaststellingwerf en omkriten wurdt op it mêd fan keunst kultuer en literatuer in protte wurk ferset troch de stichting kunstwerf eltse simmer wurdt yn aldeberkeap it keunstbarren open stal hâlden dêr t keunstners op ferskillende plakken eksposearje mei harren wurk dizze keunstrûte wurdt sûnt hâlden in oar grut barren yn de stellingwerven binne de pinksterlanddagen in anargistysk festival yn appelskea mei politike praatrûnten gearkomsten lêzings en workshops de stellingwerven foarmje it hert fan de tradysje fan âldjiersstunts mei de geitefok fan aldeberkeap en vesuviusklup fan elsloo komme inkele fan de âldste en meast ferneamde âldjiersferienings út de stellingwerven njonken berkeap en elsloo hawwe ûnder oaren ek easterstreek d olde togers boyl de aldjiersploech makkingea makkingeaster aldjiersploech donkerbroek de nachtdravers en de fochtel de korhoenders in âldjiersferiening dizze ferienings spylje in wichtige rol yn de mienskip fan de lytsere doarpen yn de stellingwerven benammen om âld en nij hinne binne de ferienings warber de âldjiersploegen hawwe faak ta doel it nije jier feestlik yn te lûden dat bard mei ludike stunts it fuortjaan fan kado s oan de pleatslike ferienings en it stypjen fan minsken dy t help nedich hawwe net alle âldjiersferienings tôgje it fuortheljen fan guod en it binne benammen de geitefok en de vesuviusklup dy t út en troch it nijs helle hawwe mei harren stunts inkele fan de stunts dy t it measte omtinken yn it lân krigen hawwe binne it fuortheljen fan tusken skrapkes de namme fan de feriening en it jiertal dat de stunt presintearre waard it kulinêre mêd beheind him ta gebak en koekjes ferskate bakkers ferkeapje koekjes en gebak dy t se sels meitsje en dêr de namme fan de streek yn ferwurkje dêrneist is der noch in resept mei as namme berkeapster lammebout it kulinêr eigene hat fierders de streekprodukten sa t dy yn de rest fan de provinsje fryslân ek wol bekend binne lykas sûkerbôle oranjekoeken rikke drûge woarst en keallepoaten bekende waarme gerjochten binne boerekoal mei woarst en de fryske sipelsop wolvegea is it haadplak fan weststellingwerf wolvegea is it sintrale plak yn de stellingwerven mei in lyts ferskaat oan winkels it plak is bekend om syn drafsportsintrum en wenbûlevaar appelskea is in wichtich plak foar it toerisme krekt súdeastlik fan appelskea leit it attraksjepark duinen zathe yn it suden en súdwestlik lûk it nasjonaal park drintsk fryske wâld in protte toeristen yn de stellingwerven is gjin heger ûnderwiis dêrfoar moatte de minsken nei ljouwert swol meppel of grins in oar wichtich plak yn de omkriten is stienwyk foar in protte minsken binne wolvegea it hearrenfean en stienwyk de wichtichste winkelplakken yn de omkriten de wichtichste autodyk dy t de stellingwerven mei it hearrenfean en ljouwert yn it noarden en stienwyk en swol yn it suden ferbynt is de yn de jierren tachtich oanleine fjouwerbaansdyk a it spoar fan swol nei ljouwert rint lykop mei de sneldyk a wolvegea is it iennichste plak yn de stellingwerven mei in treinstasjon de n is de wichtichste east west ferbining en rint fan emmeloard oer de kúnder troch wolvegea nei easterwâlde oare belangrike diken binne de n en de n yn eaststellingwerf de stellingwerven hawwe gjin fleanfjild lofthaven ealde is it koartste by de stellingwerven dy lofthaven leit sa likernôch kilometer noardeastlik fan easterwâlde in oare fleanfjild is dat fan drachten sa likernôch kilometer noardlik fan easterwâlde de busferbiningen wurde yn de stellingwerven dien troch buzz en connexxion bestjoerlik omklammet de stellingwerven de gemeenten eaststellingwerf en weststellingwerf yn de provinsje fryslân it haadplak fan eaststellingwerf is easterwâlde en it haadplak fan weststellingwerf is wolvegea der binne ferskate plannen om de beide gemeenten fusearje te litten de beide gemeenterieden hawwe sitten de sitferdieling nei de riedsferkiezings fan wie sa polityk sjoen wurdt der yn de stellingwerven trochstrings linkser stimd as gemiddeld yn nederlân der komme inkelde ferneamde pvda ers út it gebiet bygelyks jeltje van nieuwenhoven fan noardwâlde en anne vondeling dy t berne is yn appelskea yn de stellingwerven binne ferskate ferneamde minsken berne oan de iene kant binne it minsken dy t beskiedend west hawwe foar de stellingwerven sels oan de oare kant binne it minsken dy t ynternasjonaal ferneamd wurden binne pieter stuyvesant wie direkteur generaal fan de nederlânske kolony nij nederlân it lettere new york yn wolvegea skerpenseel en pepergea stean monuminten foar stuyvesant hy is mooglik de ferneamdste persoan út de stellingwerven en is neffens alle wierskyn yn pepergea berne onno zwier van haren wie in politikus en dichter út it skaai fan de van haren s en wie bewenner fan it hûs lindenoard johan veenstra is in skriuwer út wolvegea dy t yn it stellingwerfsk skriuwt hy is skriuwer fan dichtbondels ferhalen en romans yn it stellingwerfske dialekt gerrit de vries út alderberkeap wie yn wrâldkampioen wurden mei de km ploegetydrit fytsen moniue knol wie ek in ferneamd hurdfytster hja hat in gouden en in brûnzen medalje wûn by it frouljushurdfytsen op de olympyske simmerspullen de tsjonger stellingwerfsk de kuunder is in rivier yn fryslân dy t fan súdeast nei it suden fan fryslân rint earder mûne de tsjonger út yn de sudersee by de kúnder yn oerisel mar troch de oanlis fan de ofslútdyk en noardeastpolder is de mûning blokkearre it wetter út de tsjonger wurdt sûnttiid fia de fryske boezem ôffierd ein e iuw is de tsjonger kanalisearre foar de skipfeart en ûntwettering dêrom wurdt tsjintwurdich faak sein fan it tsjongerkanaal de tsjonger wie eartiids ûnderdiel fan de fryske wetterliny de tsjonger begjint by de drintske grins tusken de haule yn de gemeente eaststellingwerf en feanhuzen yn de gemeente noardenfjild yn drinte de rin gong likernôch dêr t it hauler diep leit fan dêr rint de rivier as de boppe tsjonger nei it westen en dan tusken donkerbroek en easterwâlde troch nei it suden nei it krusen fan de opsterlânske kompanjonsfeart rint de rivier nei it westen en súdwesten ûnder de namme tsjongerkanaal om t de rivier hjir kanalisearre is by aldeberkeap del dêr lizze út en troch noch eardere menders by de rivier dêr t de grutste fan súdlik fan it ketliker skar lizze de tsjongerdellen foarby de tsjonger dellen rint de rivier nei it noardwesten nei mildaam mar rint dan wer nei it súdwesten oant de engelenfeart fan dêr ôf hjit de rivier gewoan de tsjonger en giet hieltyd noch kanalisearre fierder nei it súdwesten oant de omkriten fan rotstergaast ta dêr foarby giet de mear natuerlike rin fan de rivier fral nei it suden troch it wiid foarby de langelille nei skoattersyl foarby skoattersyl giet de tsjonger troch de tuskenlinde fierder nei slikenboarch dêr t eartiids de linde der by kaam de linde brûkt no de âlde rin fan de tsjonger wylst de tsjonger dêr nêst nei it suden rint troch it nije kanaal sa komt de tsjonger út by de kúnder dêr t de tsjonger earder yn de sudersee útmûne under de namme alde tsjonger leit eastliker noch in part fan in âldere rin dy t wat westliker as slikenboarch begûn en wat eastliker as de kúnder yn see rûn doe t yn bliken die dat by ekstreem heech wetter it wetter net hurd genôch fuortkomme koe binne oan de westkant fan de tsjonger dielen fan de kaai ferlein en is dêr in stripe fan sompe en reidlân kaam ek is de kaai ferhege nei it teien fan de iisbedekking yn de tiid fan it saalien jaar lyn bleau dêr in grut klaailiemplato efter yn noard nederlân op it heger lizzend gebiet it frysk drintsk balstienliemplato ûntstie in wetterstelsel dat it wetter nei de see brocht de tsjonger dy t doe ûntstie is hjir in foarbyld fan yn de rin fan de tiid hat de tsjonger in delling útsliten yn de balstienliem yn perioaden fan kjeld yn foaral de lêste iistiid weichselien is troch de wyn boppe op it liem deksân ôfset sûnt de lêste faze fan it weichselien en it holoseen dêroan ûntstie yn de tsjongerdelling fean foaral op legere dielen en oan de oeren de tsjonger is in grinsrivier it is de grins tusken de stellingwerven en frysktalich fryslân en dêrmei tusken eaststellingwerf en weststellingwerf oan de súdkant en it hearrenfean en skarsterlân oan de noardkant súdlik fan de fjouwerhúster feart wurdt it dan de grins tusken weststellingwerf en lemsterlân en as lêste foarmet de tuskenlinde de grins mei oerisel harderwyk nederlânsk en offisjeel harderwijk nedersaksysk harderwiek is in stêd en gemeente yn de provinsje gelderlân mei ynwenners jannewaris en mei in oerflak fan km² wêrfan km² wetter de namme harderwyk komt fan e fiskefamylje fan e harders mugilidae en it oerflaktewetter wyk sydkanaal de stêd harderwyk krige yn de stedsrjochten fan greve otto ii fan oant wie de stêd part fan de hânze yn wie der in grutte brân yn harderwyk en hjirtroch en troch it fersânjen fan de sudersee by harderwyk naam it belang fan de stêd ôf yn waard hjir de universiteit fan harderwyk oprjochte dy t yn troch napoleon wer sletten is yn de e iuw waard harderwyk meast in fiskersplak mar yn de e iuw hawwe it toerisme en de drûchlizzen fan flevolân wêr foar groei soarge de stêd harderwyk is de haadstêd fan de gemeente fierder heart noch it doarpke hieren by de gemeente harderwyk harderwyk leit oan t wâlderwiid en op de râne fan de feluwe de stêd leit oan it spoardyk fan swol nei utert harderwyk hat ek in dolfinarium in sinnefertsjustering is it astronomysk foarfal dat sjoen fan in plak op de ierde de moanne foar de sinne stiet ut soarte wurdt de sinne sels net tsjuster mar de dei wurdt tsjuster om t de moanne it ljocht fan de sinne tsjinhâldt as der in plak op ierde is dêr t ûnder de fertsjustering gjin inkel part fan de sinne sichtber is dan wurdt dit in folsleine sinnefertsjustering neamd trochdat de moanne net altyd likefier fan de ierde stiet is in bysûnder gefal mooglik hjirby stiet de moanne al gâns foar de sinne mar de skynbere grutte fan de moanne is net genôch om gâns de sinne ôfskermje te kinnen om de moanne hinne bliuwt yn dat gefal in ring fan sinne sichtber dizze foarm fan fertsjustering wurdt ringfertsjustering neamd likernôch alle moannen is der earne op ierde in sinnefertsjustering sichtber likernôch ien kear yn de moannen in folsleine sinnefertsjustering yn trochsnee is op itselde plak ien keer yn de jier in sinnefertsjustering sichtber mar foar in folsleine sinnefertsjustering is dat ien kear yn de jier om t dat yn trochsnee is binne der koartere en langere perioaden gâns koart wie de perioade tusken twa sinnefertsjusteringen op de westkust fan angola op july en desimber yn teory kin in sinnefertsjustering maksimaal minuten en sekonden duorje de langste dy t oant no ta mjitten is wie op juny yn de filipinen mei minuten en sekonden martinus bernardus tinus osendarp delft maaie heerlen juny wie in nederlânsk atleet dy t benammen sukses hie op de koarte ôfstannen tinus osedarp is berne yn delft oant wie er njonken hurdrinner ek fuotballer mar yn dat jier woe de knau him allinnich nei it jeropeesk atletykkampioenskip stjoere as er stoppe mei de fuotballerij by de olympyske spullen fan wûn osendarp brûnzen medaljes op de m en m dêr t jesse owens earste waard de dútske parse lei der klam op dat er by de wedstriden de fluchste blanke west hie faaks hie ek in medalje op de x m estafette noch mooglik west mar yn it gefjocht om it twadde plak waard it stêfke him út de hân stjitten by de jeropeeske kampioenskippen fan wûn osendarp de m en m ek yn de oarloch koe hy noch lang rinnen bliuwe om t it dútske gesach syn rop fan fluchste blanke brûke woe om t osendarp by de plysje wie kaam er yn de twadde wrâldoarloch by de sicherheitstsjinst te wurkjen letter waarden syn âlden en hy lid fan de nsb en waard er lid fan de ss hy die mei mei de jacht op it ferset en hie der mei de skuld oan dat tsien minsken de oarloch net oerlibben yn waard er hjirfoar ta jier finzenskip feroardiele mar it duorre ta letter yn syn libben ear t er spyt krige fan syn opstelling yn de oarloch nei t er yn frijkaam ferhuze odendarp nei limburch dêr t de eardere knau foarsiter frans jutte him oan wurk yn de minen holpen hie earst wie er op himsels mar letter waard er yn limburch aktyf as trener hy is yn yn heerlen ferstoarn it nederlânsk nederlânsk nederlands is in westgermaanske taal dy t fan âlds sprutsen wurdt yn nederlân noardlik belgje flaanderen en lytsere oangrinzgjende dielen fan frankryk en dútslân it wurdt ek sprutsen yn suriname op e nederlânske antillen en op oare plakken yn e wrâld it afrikaansk út súdlik afrika is in dochtertaal fan it nederlânsk yn totaal binne der sa n miljoen minsken op e wrâld dy t it nederlânsk as memmetaal sprekke fan oarsprong is dizze taal nau besibbe mei it dútsk mar troch de iuwen hinne is der ferwiding ûntstien oare nau besibbe talen binne it nedersaksysk en it limburchsk dat minderheidstalen yn nederlân binne dy t as sadanich offisjeel erkenning genietsje ûnder it jeropeesk hânfêst foar regionale of minderheidstalen it westerlauwersk frysk is fan oarsprong minder nau oan it nederlânsk besibbe mar troch iuwenlange beynfloeding fan it frysk troch it nederlânsk groeie de beide talen hieltyd fierder nei inoar ta it nederlânsk heart ta de grutte yndo jeropeeske taalfamylje en dêrbinnen ta de westgermaanske kloft fan e germaanske talen dêr t fierders ek talen as it ingelsk it frysk en it dútsk ta hearre mei it limboarchsk en it afrikaansk foarmet it nederlânsk de nederfrankyske taalgroep foarhinne waard it limboarchsk beskôge as in nederlânsk dialekt mar yn krige dat erkenning as in aparte taal al is dy erkenning beheind bleaun ta nederlân en sjocht men it yn flaanderen noch altyd as in dialekt it afrikaansk de taal fan e afrikaners in etnyske groep yn súdlik afrika dy t fierhinne ôfstammet fan nederlânske kolonisten giet tebek op it súdhollânsk in subdialekt fan it hollânske dialekt fan it nederlânsk lange tiid waard it afrikaansk as in foarm fan nederlânsk beskôge mar yn waard it der offisjeel fan loskeppele en krige it de status fan taal ek siuwsk westflaamske taalaktivisten krewearje al jierren om harren dialekt as taal erkend te krijen fierders binne der ek guon kreoalske talen út it nederlânsk fuortkommen al binne dy ûnderwilens grutdiels útstoarn lykas negerhollânsk fan e famme eilannen it skepy kreoalsk nederlânsk fan guyana en it jerseynederlânsk fan e amerikaanske steat nij jersey dat noch oant sprutsen waard troch ôfstammelingen fan santjinde iuwske nederlânske kolonisten it berbice kreoalsk nederlânsk fan guyana wurdt noch wol sprutsen histoarysk sjoen kin it nederlânsk opdield wurde yn trije perioades it aldnederlânsk ûntstie yn e iere midsiuwen út it aldfrankysk de oertaal fan alle nederfrankyske talen wêrby t yn elts gefal yn e njoggende iuw in werkenbere foarm fan nederlânsk ûntstien wie it âldste nederlânske fragmint is de yn yn in fierders latynsk manuskript ûntdutsen sin hebban olla uogala nestas bigunnan hinase hi c e nda thu uuat unbidan uue nu binne alle fûgels nêsten begûn behalven ik en do wêr wachtsje wy op ut it aldnederlânske tiidrek is net folle skreaun materiaal oerlevere en taalkundigen hawwe dat taalstadium dan ek fierhinne út it midnederlânsk rekonstruëarje moatten om hinne ûntjoech it aldnederlânsk him stadichoan ta it midnederlânsk dat wie in proses sûnder dúdlike skiedsline wat elts oanwizen fan sa n grins ta in arbitrêre beslissing makket yn e tolfde iuw briek lykwols in perioade oan dat it nederlânsk folle mear brûkt waard as skriuwtaal wat makke dat de taalkundige fernijings dy t meitiid slûpenderwize yn e taal trochkrongen wiene foar it earst dúdlik oan it ljocht kamen doe die bliken dat it nederlânsk tsjin dy tiid in hiel oare foarm krigen hie as dat de taal yn it aldnederlânske tiidrek hie yn e midnederlânske perioade wie der noch gjin standerttaal mar ynstee in groep nau besibbe dialekten dy t folle mear opinoar lieken as dat se faninoar ferskilden oars as út e aldnederlânske perioade binne der út it midnederlânske tiidrek wol de nedige teksten oerlevere wêrûnder bekende titels as karel ende elegast de beatrijs mariken van nieumeghen en van den vos reynaerde omtrint fûn der op e nij in stadige oergong plak diskear fan it midnederlânsk nei it nijnederlânsk de wichtichste ûntwikkeling út dy perioade wie de fêstiging fan in nederlânske standerttaal it proses fan standerdisaasje wie al yn e midsiuwen begûn doe t der ûnder ynfloed fan it mienskiplike boergondyske bewâld oer ferskate nederlânske gewesten yn it lêste trêdepart fan e fyftjinde iuw besocht waard om ta in gelikense skriuwtaal foar offisjele dokuminten te kommen yn dy tiid stiene fral de brabânske en flaamske dialekten yn oansjen wat makke dat men op it mêd fan e skriuwtaal yn hollân en oare gebieten súdlike foarmen begûn oer te nimmen pas ûnder de tachtichjierrige oarloch kaam it spul lykwols yn in streamfersnelling telâne doe t troch de fal fan antwerpen yn grutte oantallen brabânske en flaamske flechtlingen yn hollân bedarren en dêr in grutte ynfloed op e sprektaal yn e stêden útoefenen doe t yn de synoade fan doardt opdracht joech ta it meitsjen fan e steatefertaling fan e bibel waard dêrfoar sadwaande in hollânske taalfoarm mei brabânske en yn mindere mjitte flaamske ynslaggen brûkt de steatefertaling dy t reekaam yn waard iuwenlang yn hiel protestantsk nederlân brûkt en oefene sa in ûnbidige en ûnútwiskbere ynfloed út op frijwol alle noardnederlânske dialekten en minderheidstalen ferlykje de ûntwikkeling fan it nederlânsk oan e hân fan e ûndersteande sin it nederlânsk is de offisjele taal fan e ûnôfhinklike lannen nederlân belgje en suriname en fan e autonome lannen arûba kurasau en sint marten yn belgje dielt it de offisjele status mei it frânsk en it dútsk op arûba en kurasau mei it papiamintsk en op sint marten mei it ingelsk yn nederlân genietsje fierders trije regionale talen in ko offisjele status mei it nederlânsk nammentlik it frysk yn e provinsje fryslân en yn karibysk nederlân it papiamintsk op bonêre en it ingelsk op saba en sint eustasius it nedersaksysk en it limboarchsk genietsje yn nederlân wol erkenning as minderheidstaal mar hawwe gjin offisjele status yn belgje is it nederlânsk de iennichste offisjele taal fan it gewest flaanderen en fan e flaamske mienskip yn it gewest brussel is it tegearre mei it frânsk de offisjele taal it nederlânsk is fierders ek de of ien fan e offisjele ta a l en fan ferskate ynternasjonale organisaasjes dêrûnder binne de benelúks en de jeropeeske uny en fia suriname ek de uny fan súdamerikaanske naasjes unasur de karibyske mienskip caricom en de ferdrachsorganisaasje foar gearwurking yn it amazônegebiet acto it nederlânsk wurdt regulearre troch de nederlânske taaluny dy t trije leden hat nederlân belgje en suriname it nederlânsk wurdt fan oarsprong sprutsen yn in diel fan noardwest jeropa dêrta hearre de nederlânske provinsjes noard en súd hollân en seelân hielendal flevolân útsein it eardere eilân urk utert op it uterste noardeastlike hoekje nei en noard brabân behalven it uterste súdeastlike stikje fierders omfiemet it nederlânske taalgebiet yn nederlân ek it súdlike diel fan gelderlân mei de betuwe de súdlike feluwe en de limers en it noardlike trêdepart fan limboarch yn e provinsje fryslân hearre der fierders noch ta de waadeilannen flylân en it amelân midslân en omkriten op it eilân skylge de stêden ljouwert snits frjentsjer harns boalsert dokkum en starum en de doarpen it hearrenfean en kollum yn belgje omfiemet it nederlânsk taalgebiet it grutste diel fan it gewest flaanderen mei de provinsjes west en east flaanderen en antwerpen hielendal flaamsk brabân op e eastlike stripe nei en dêropta noch de noardwestlike hoeke fan belgysk limboarch yn noardlik frankryk is frânsk flaanderen ek wol de westhoeke neamd fan âlds in nederlânsktalich gebiet mei û m de stêd dúntsjerk minder bekend is dat der ek yn westlik dútslân in nederlânsktalich gebiet bestiet dat it streamgebiet fan e ryn folget fan kleef by de nederlânske grins oan bergneustadt ta dat djip yn dútslân leit deunby kleef wurdt dat gebiet ûnderbrutsen troch de paltsysktalige enklave by kalkar bûten jeropa krige it nederlânsk inkeld yn súdlik afrika fêste foet oan e grûn meitiid feroare de foarm fan e taal dy t dêr sprutsen waard it afrikaansk lykwols sa dat it sûnt as in aparte taal beskôge wurdt al moat opmurken wurde dat by dat beslút ek politike omtinkens in rol spilen yn e oare nederlânske koloanjes lykas nederlânsk ynje suriname en de nederlânske antillen waard it nederlânsk nea de memmetaal fan in grut diel fan e befolking de iennichste útsûndering wie datoangeande de yn ferlern giene noardamerikaanske koloanje nij nederlân dêr t neitiid noch generaasjes lang nederlânsk sprutsen waard oan e kust fan nij jersey en by de rivier de hudson lâns yn wat no de steat new york is martin van buren kaam bygelyks út dy nederlânsktalige krite en waard de iennichste presidint út e skiednis fan e feriene steaten dy t net it ingelsk as memmetaal hie oer it sprekkerstal fan e nederlânske taal bestiet frijwat betizing faak wurdt dêrby in getal fan miljoen memmetaalsprekkers neamd dat oantal is lykwols basearre op gegevens dy t oanlevere binne troch de nederlânske taaluny in organisaasje dy t in soarte fan propaganda oarloch foar it nederlânsk liket te fieren sa wegeret de taaluny om it limboarchsk en nedersaksysk as selsstannige talen te erkennen en wurde yn e sifers fan e taaluny sadwaande de limboarchsk en nedersaksysktaligen mei de nederlânsksprekkers op ien bulte smiten fierders ferspriedt de taaluny healwize en simpelwei ûnwiere bewearings lykas fan e nederlânske befolking hat it nederlânsk as memmetaal yn e twadde generaasje sprekke allochtoanen yn nederlân faak nederlânsk as memmetaal en mear as fan e befolking fan suriname hat it nederlânsk as memmetaal oangeande de sitewaasje yn belgje geane sifers fan ûndúdlike orizjine rûn dy t hawwe wolle dat fan e lju dêr nederlânsktalich is en frânsktalich wat oerlitte soe foar de dútsktalige minderheid dêrby folslein foarbygeand oan it feit dat der grutte allochtoane minderheden yn it lân wenje in objektive beskôging fan e saak biedt in hiel oar byld as men de sprekkers fan it frysk nedersaksysk limboarchsk ferskate lytsere minderheidstalen jiddysk romany en de allochtoane talen fan it totaal ôflûkt komt men út op sa n miljoen minsken dy t yn nederlân it nederlânsk as memmetaal hawwe op in befolking fan likernôch miljoen minsken betsjut dat wat noch altyd in romme mearderheid is yn belgje komt it tal memmetaalsprekkers op minsken oftewol fan e befolking de nederlânsktalige minderheden yn frankryk en dútslân sitte der tsjintwurdich raar foar want wylst it standertnederlânsk yn nederlân en yn mindere mjitte yn flaanderen de dialekten en minderheidstalen yn e benearing bringt wurdt it yn frankryk en dútslân sels weromkrongen ut in ûndersyk yn opdracht fan e jeropeeske uny hat bliken dien dat de flaamsktalige minderheid yn noard frankryk noch út sa n minsken bestiet dy t it flaamsk dêr as deistige omgongstaal brûke oanfolle mei noch oaren dy t it út en troch ris sprekke de nederrynske dialekten yn westlik dútslân wurde miskien noch mar troch sa n minsken sprutsen bûten jeropa wurdt it nederlânsk ek sprutsen yn suriname lykwols is it dêr mar foar in tige lyts part fan e befolking de memmetaal nammentlik foar neffens it keninklik ynstitút foar de tropen neffens sifers út hat yn suriname fan e befolking it surinaamsk hindoestaansk as memmetaal en it javaansk wylst fan hûs út surinaamsk kreoalsk of sranan sprekt fierders wurde der yn suriname ek noch sineesk in stik as tsien yndiaanske talen en ferskate marroanske talen sprutsen de marroanen stiene earder bekend as de bosklânkreoalen om net ien fan e befolkingsgroepen boppe de oaren te befoardieljen is der by de ûnôfhinklikheid fan suriname yn foar keazen om it nederlânsk de taal fan e koloniale machthawwer ta offisjele taal fan it nije lân te meitsjen mei t frijwol alle surinamers dy op skoalle leare moatte soene sawol it nederlânsk as it surinaamsk kreoalsk fungearje yn suriname as lingua franca wat offisjeler de sitewaasje wat wierskynliker oft it is dat der nederlânsk sprutsen wurde sil it meastepart fan e surinaamske befolking hat it nederlânsk mear spesifyk it surinaamsk nederlânsk dan ek goed yn e macht mar dat is net itselde as dat it harren memmetaal wêze soe yn it karibysk gebiet wurdt ek nederlânsk sprutsen op e eardere nederlânske antillen dy t no de autonome lannen arûba kurasau en sint marten en it net autonome karibysk nederlân besteande út e eilannen bonêre saba en sint eustasius foarmje ek dêr wenje lykwols mar in bytsje memmetaalsprekkers mei t de lânseigen taal fan e underwynske eilannen it papiamintsk is wylst men op e boppewynske eilannen in kreoalske foarm fan it ingelsk sprekt de nederlânsktalige mienskip op e antillen sa n oant fan e befolking bestiet sadwaande benammen út ymport út nederlân wei mear memmetaalsprekkers fan it nederlânsk binne te finen yn tradisjonele ymmigraasjelannen as de feriene steaten kanada austraalje en nij seelân ek yn oare lannen lykas súd afrika brazylje argentynje en israel wurdt noch wol nederlânsk sprutsen yn ymmigrantefermiddens mei inoar komt it totale oantal memmetaalsprekkers foar it nederlânsk sadwaande út op los fan e memmetaalsprekkers binne der ek noch twadde taalsprekkers yn nederlân komt harren oantal op sa n miljoen út yn belgje op likernôch miljoen yn suriname om e hinne en op e nederlânske antillen nochris fierders libbet der noch in almar fierder úttinjende âldere generaasje fan koloniaal oplate lju yn yndoneezje it eardere nederlânsk ynje dy t it nederlânsk op skoalle leard hat it is lykwols ûndúdlik om hoefolle minsken oft it dêrby giet om t in protte histoaryske dokuminten en guon wetboeken yn yndoneezje noch altyd inkeld yn it nederlânsk beskikber binne moatte oant hjoed de dei ta yndonezyske studinten skiednis en rjochten it nederlânsk as boarnetaal leare dêrby giet it oer it hiele lân om sa n minsken hiel oars gie it om en ta yn e belgyske kongo dêr t it frânsk de facto de iennichste bestjoerstaal wie en dêr t it nederlânsk sadwaande gjin spoaren efterlitten hat as in skoalfak wurdt it nederlânsk lykwols l leard troch learlingen yn walloanje yn e dútske dielsteaten noardrynlân westfalen en nedersaksen en goed yn noardlik frankryk wrâldwiid wurdt oan universiteiten troch studinten nederlânsk studearre mei inoar komt it tal twadde taalsprekkers fan it nederlânsk út op in oantal fan krapoan minsken it totale sprekkerstal is sadwaande miljoen as men de trije grutte westgermaanske talen ingelsk dútsk en nederlânsk beskôget kin steld wurde dat it nederlânsk fral nau besibbe is mei it dútsk lykwols binne der ek oerienkomsten mei it ingelsk mei it dútsk dielt it de sinsbou it hawwen fan grammatikale geslachten en in fierhinne germaanske wurdskat mar likemin as it ingelsk hat it nederlânsk de heechdútske klankferskowing ûndergien en fierders is it namfallesysteem grutdiels yn ûnbrûk rekke en hat de morfology in grut part fan syn iere kompleksiteit ferlern krekt sa t yn it ingelsk it gefal is it nederlânsk hat mear romaanske lienwurden opnommen as it dútsk mar folle minder as it ingelsk al mei al kin dus sein wurdt dat it yn e westgermaanske taalkloft in tuskenposysje ynnimt yn e aldnederlânske en midnederlânske perioaden beskikte it nederlânsk noch oer in folslein namfallesysteem mei nominatyf genityf datyf en akkusatyf sa t men dat hjoed oan e dei noch tsjintkomt yn it besibbe dútsk yn it midnederlânske tiidrek begûn dat stadichoan ôf te broazeljen oant it yn it nijnederlânsk yn e sprektaal alhiel ferdwûn hoewol t it yn e skriuwtaal foar in diel noch stân hold oant de staveringsherfoarming fan tsjintwurdich is inkeld de twadde namfal noch funksjoneel en binne de oare namfallen beheind ta ferstienne útdrukkings lykas bij dezen by dizzen van goeden huize fan in goed komôf en in levenden lijve libbensliif de twadde namfal komt ek foar yn soksoarte steande útdrukkings lykas des duivels duvelsk de vrouw des huizes de frou of de gastfrou s ochtends koart foar des ochtends moarns en desnoods by need mar hy kin ek noch altyd aktyf brûkt en ferbûgd wurde ta ferfanging fan e wurden van de fan de of van het fan it lykas yn het groot woordenboek der friese taal it grut wurdboek fan de fryske taal oant de jierren tachtich of njoggentich fan e tweintichste iuw waard dy foarm noch wol brûkt om duplikaasje fan van de foar te kommen yn sinnen as het merendeel der gedichten van de auteur it meastepart fan e gedichten fan e auteur ynstee fan het merendeel van de gedichten van de auteur hoewol t soks ek yn ûnbrûk rekket tsjintwurdich soe men earder skriuwe het merendeel van de jongs gedichten wêrby t dus sawol duplikaasje fan van de as it argaysk oandwaande der mijd wurdt de twadde namfal fan it besitlik foarnamwurd wurdt noch wol algemien brûkt sij it lang net altyd korrekt der binne twa foarmen diens om te ferwizen nei manlike en ûnsidige wurden en it ûnbekendere dier dat ferwiist nei froulike wurden en meartalsfoarmen besibbe freegjende en betreklike foarmen binne wiens en wier de reden dat dizze wurden noch net yn ûnbrûk rekke binne is dat se in dúdlike ûnderskiedende funksje ferfolje want oer waans frou giet it as men seit fan hij vertelde iets over zijn zoon en zijn vrouw it wurd zijn kin hjir sawol op e ferteller as op syn soan slaan en de frou dêr t it om giet kin dus sawol de oarehelte as de mem fan e soan wêze yn it frysk soe men dit ferskil oanjaan mei de foarmen hy fertelde wat oer syn soan en syn frou wêrby t it om e frou fan e ferteller giet en hy fertelde wat oer syn soan en de frou wêrby t dúdlik is dat it om e skoandochter fan e ferteller giet it nederlânsk ken dat ûnderskie lykwols net en foeget dêrom de besitlike genityf diens yn hij vertelde iets over zijn zoon en diens vrouw om oan te jaan dat it om in skoandochter giet as it spul no omdraaid wurdt ta zij vertelde iets over haar dochter en haar man dan soe de juste foarm om oan te jaan dat de man in skoansoan is wêze moatte zij vertelde iets over haar dochter en dier man hjir geane in protte nederlânsktaligen de fout yn mei t se yn sokke gefallen likegoed de manlike foarm diens brûke al soene de measten miskien om t hja wol oanfiele dat de sin ûnnatuerlik is leaver in oare omskriuwende konstruksje kieze by de freegjende foarmen is dit noch helte minder mei t de measte minsken der gjin probleem yn sjogge om te sizzen fan de vrouw wiens fiets was gestolen de frou waans fyts oft stellen wie wylst it dúdlik wêze moat de vrouw wier fiets was gestolen de frou wa har fyts oft stellen wie op it mêd fan e sinsbou komt it nederlânsk sterk oerien mei it frysk ferlykje bgl de ûndersteande sin wat de tiidwurdsfolchoarder oangiet besteane der lykwols dúdlike ferskillen dêrby hat men it wol oer de griene en de reade folchoarder wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr t mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene it nederlânsk lei yn it reade gebiet en brûkt dus de reade folchoarder wylst it frysk yn it griene gebiet lei wêrby t men fan e griene folchoarder spriek dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders sa t oan it boppesteande foarbyld te sjen is kin de reade folchoarder yn it frysk net want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes dochs sil it de measte frysksprekkers noch as skuorde klokken yn e earen beare yn it nederlânsk lykwols kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn e ban dien mooglik om t dy behalven yn it frysk ek yn it dútsk brûkt wurdt as der mear tiidwurden yn e foarbyldsin troppe wurde kin men sjen dat de tiidwurdsfolchoarder yn it frysk persiis tsjinsteld is oan dy yn it nederlânsk ek hjir is de folchoarder fan e tiidwurden yn it frysk en it nederlânsk wer krekt tsjinsteld boppedat foeget it frysk krekt as in protte noardlike nederlânske dialekten faak it wurdsje te tusken de tiidwurden yn in protte friezen en oare noardnederlanners lykas westfriezen en nedersaksers sille by it sprekken fan it nederlânsk dat wurdsje te ek brûke ik heb even zitten te dromen hoewol t dat eins fout is foar lju út súdliker kontreien is dat ien fan e skaaimerken dêr t se noarderlingen oan werom kenne by dit foarbyld docht him trouwens noch in oar ferskil foar want it fryske sitten is hjir in mulwurd en de letterlike nederlânske oersetting soe dus wêze ik heb even gezeten te dromen dit ferskil komt dúdliker ta utering as it tiidwurd sitte ferfongen wurdt troch lizze in oar ferskynsel dat him yn it frysk folle sterker foardocht benammen by de te konstruksje is nomenynkorporaasje yn it tiidwurd sa seit men yn it frysk fan se sit te jirpelskilen wêrby t it haadwurd jirpel s yn it tiidwurd skile ynkorporearre wurdt yn it nederlânsk sil men oer it algemien ynstee sizze fan ze zit aardappels te schillen wêrby t him gjin nomenynkorporaasje foardocht dochs komt dit fenomeen ek yn it nederlânsk wol foar tink dêrfoar bygelyks oan it tiidwurd stofzuigen wêrby t it haadwurd stof yn it tiidwurd zuigen ynkorporearre is wat dúdlik blykt út e doetiid ze stofzuigde de woonkamer de nederlânske wurdskat is foar it meastepart fan germaanske oarsprong sij it wat minder as dat it gefal is mei it dútsk mar folle mear as by it ingelsk dat in ûnbidige soad romaanske lienwurden opnommen hat út it normandysk en it frânsk de wurdskat fan it nederlânsk is ien fan e ryksten fan e wrâld en is fêstlein yn in ferskaat oan wurdboeken wêrfan t de wichtichste it van dale groot woordenboek der nederlandse taal is dat yn e regel oantsjut wurdt as de dikke van dale fanwegen syn omfang de van dale wurdt lykwols alhiel yn t skaad steld troch it reuseftige woordenboek der nederlandsche taal in taalwittenskiplike útjefte fan siden en mear as wurden dêr t jier oan wurke is dat is it grutste wurdboek fan e wrâld dêr t noch nije printingen fan makke wurde krekt as by de measte jeropeeske talen binne ek yn it nederlânsk in protte lienwurden en ynternasjonalismen fan grykske en latynske oarsprong trochkrongen it frânsk hat yn it ferline ek in tige sterke ynfloed op it nederlânsk útoefene dêrby binne frânske lienwurden paradoksalernôch oer it algemien fia nederlân yn it nederlânsk trochkrongen ynstee fan fia flaanderen dat tsjin it frânske taalgebiet oanleit de reden dêrfoar is dat de nederlânske elite iuwenlang oant yn e tweintichste iuw ta de oanwenst hie en meitsjen harren taalgebrûk mei modieuze frânske wurden ôf dy waarden dan oernommen troch it sljochtwei folk en faak yn ferbastere foarm oan e deistige sprektaal tafoege yn flaanderen lykwols spriek de elite net nederlânsk mar frânsk en fûn in soartgelikens proses dus net plak nettsjinsteande dat binne der ek noch frij resint en sawol yn nederlân as flaanderen guon wurden út it frânsk oernommen mar dy wurde dan faak beheind ta in spesifyk mêd wylst se oarspronklik yn it frânsk in folle bredere betsjutting hiene foarbylden binne blesseren fan it frânske blesser ferwûnje dat yn it nederlânsk inkeld op ferwûnings as gefolch fan dielname oan sport slacht en contaminatie fan it frânske contamination fersmoarging wêrmei t yn it nederlânsk allinne mar it foutyf trochinoar heljen fan ferskillende útdrukkings yn it spraakgebrûk oantsjut wurdt lykas optelefoneren fan telefoneren en opbellen sûnt de midden fan e tweintichste iuw komme de nije lienwurden fral út it ingelsk wêrby t benammen op it mêd fan nije technology lykas kompjûterterminology en sosjale media hast alle oantsjuttings streekrjocht út it ingelsk oernommen wurde oars as yn it ingelsk mar krekt as yn it frysk en hast alle oare germaanske talen brûkt it nederlânsk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm dus as men bgl fan e wurden boom beam en huis hûs in gearstalling meitsje wol dan wurdt dy skreaun as boomhuis beamhûs en net mei de iepene foarm as boom huis lykas yn it ingelsk tree house gauris kriget by it foarmjen fan sa n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging hondenhok hûnehok ynstee fan hondhok as it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget dan wurdt der in keppelstreekje ynfoege vvd coryfee vvd pommerant en zwarte zeekust swarte seekust yn it bûtenlân stiet it nederlânsk derom bekend dat it op dizze manear ûnbidich lange wurden meitsje kin lykas wapenstilstandsonderhandeling wapenstilstânsûnderhanneling vertegenwoordigingsbevoegdheid fertsjintwurdigingsfoech en ziektekostenverzekeringsmaatschappij syktekostefersekeringsmaatskippij hoewol t it neffens de staveringsregels fout is hat in grut part fan e nederlânsktaligen tsjintwurdich de niging om gearstallings yn e iepen foarm te skriuwen net inkeld wurden as vvd coryfee en zwarte zeekust mar sels ziektekosten verzekeraar syktekostefersekerder vertalings debuut oersettingsdebút en paarden stamboek hynstestamboek dizze praktyk wurdt wol de ingelske sykte neamd it nederlânsk wurdt skreaun mei it latynske alfabet oars as dat by de measte oare germaanske talen it gefal is hat it nederlânsk dêr frijwol gjin eigen letters of diakrityske tekens oan tafoege úsein de digraaf ij dy t stiet foar it twalûd i dat ek wol skreaun wurdt as ei de diakrityske tekens dy t it nederlânsk brûkt binne inkeld bedoeld as help by de útspraak mar net as útspraakûnderskiedend diel fan e stavering lykas yn e fryske wurden set en sêd it faakst komt it trema foar dêr t mei oanjûn wurdt dat twa fokalen efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje lykas yn beëindigen beëinigje en genteresseerd ynteressearre foarhinne waard it trema ek brûkt om dielen fan gearstallings faninoar te ûnderskieden mar sûnt de staveringsherfoarming fan wurdt dêrfoar in keppelstreekje ynset foarhinne zeeëend see ein no zee eend fierders wurdt it skerpteken brûkt by wurden dy t twa útspraken hawwe benammentlik by een in en n ien mar soms ek wol by voorkmen forkomme en vrkomen foarkmme soms wurdt ek it klamteken yn sa n sitewaasje brûkt benammen yn h hin of hun mar allinnich om t it skerpteken dan al beset is h hee oare diakrityske tekens binne almeast mei lienwurden út oare talen urven dêrby giet it fral om skerptekens as yn caf kafee klamtekens as yn caissire kassiêre breedtekens as yn enuête inkête en sedyljes as yn faade fasade de offisjele stavering fan it standertnederlânsk is nei de staveringsherfoarming fan fêstlein yn e wet schrijfwijze nederlandsche taal wet skriuwwize nederlânske taal yn belgje yn en yn nederlân yn dy wet is yn beide lannen letter oanpast nei de staveringsherfoarmings fan e en de woordenlijst nederlandse taal better bekend as het groene boekje fanwegen de kleur wurdt oer it algemien akseptearre as de autoriteit op it mêd fan e nederlânske stavering mar nei t de staveringsferienfâldiging fan it spul ynstee yngewikkelder makke en in nije herfoarming yn guon feroarings fan tsien jier earder weromdraaide mar tagelyk nije regels tafoege wurdt de offisjele stavering lang net oeral mear neilibbe it genootschap onze taal besleat om in alternative wurdlist het witte boekje te publisearjen wêryn t de meast yngewikkelde staveringsregels ferienfâldige wurde en ferskate staveringswizen bean wurde foar in grut tal omstriden wurden yn nederlân wurdt sûnt troch in stikmannich grutte media organisaasjes dizze alternative stavering oanholden wylst het witte boekje yn flaanderen frijwol hielendal negearre is it nederlânsk beskikt oer tsien koarte lûden a fan bak e fan lek i fan pit i i fan bite dy t frjemd genôch yn e regel stavere wurdt as ie o fan hok o o fan bok u û fan rûch u fan put y ú fan tút en de sjwa of reduksjefokaal e fan gewoan dêrby moat lykwols opmurken wurde dat inkeld yn noard nederlân noch ûnderskie makke wurdt tusken de o fan hok en de o fan bok yn e rest fan it nederlânske taalgebiet liket dat ferskil earne yn e njoggentjinde iuw ferlern gien te wêzen sadat men no yn hollân mient dat hof en bof opinoar rime njonken tsien koarte lûden hat it nederlânsk lykwols mar fjouwer lange lûden a a fan baas e e fan feest eu fan deun en o o fan rook dat kin nuvere útfloeisels hawwe want as in hollanner it oer de lange i hat dan bedoelt er ornaris de koarte i fan bite want mei t it nederlânsk gjin lange i hat wurdt de koarte i faak sa oantsjut om him te ûnderskieden fan e i fan pit wat eins in hiele oare klank is troch lienwurden út talen as it ingelsk team cruise dútsk bhne en frânsk enuête controle binne der resint noch guon oare lange lûden yn it nederlânsk trochkrongen dy t op dat mêd foar in marginaal útspraakûnderskie soarge hawwe kroes cruise zonen zone de lange lûden e en o wurde yn it nederlânsk sa t dat yn nederlân sprutsen wurdt almeast relisearre as e i y resp o u dus oan e ein niigjend nei i ú resp û fierders beskikt it nederlânsk ek noch oer in stik as tsien twalûden wêrfan t a au fan gau i ei fan bij en i ui fan bui it measte foarkomme yn it belgysk nederlânsk wurde dizze trije twaklanken faak útsprutsen as lange lûden au as ô fan nôt en fral ei as ê fan bêd en ui as eu fan freule mei in frânske útspraak de oare twalûden binne op te dielen yn twa groepkes einigjend op w e eeuw fan leeuw i ieu fan sieu en y uw fan schuw en einigjend op i a i aai fan it wâldfryske saai ai ai fan it wâldfryske laitsje oi oi fan hoi o i oai fan moai en ui oei fan groei dêrnjonken komme yn it nederlânsk ek in stikmannich twaklanken foar dat eins diftongisearre lûden binne i u o en y fan beer beurt bier boer boor resp buur oars as yn it frysk komme dy twaklanken lykwols net selsstannich foar mar inkeld as allofoanen fan e e i u o en y as dy foar in r útsprutsen wurde dizze lûden wurde sadwaande yn it nederlânsk net as twaklanken ûnderkend sûnt de santiger jierren fan e tweintichste iuw docht him yn e provinsjes noard en súd hollân en utert benammen ûnder de jongerein in nuveraardige útspraakferskowing foar dy t troch taalkundige jan stroop it poldernederlânsk neamd is dêrby wurde de twaklanken i ei of ij en i ui útsprutsen as ai ai en ay a fan kap folge troch ú fan tút wylst de lange lûden e ee eu en o oo diftongisearre wurde ta i ei i ui en ou fan grou oars as yn it frysk is it yn it nederlânsk mooglik en sels normaal dat de bylûden g fan drage v v fan weve x ch fan berch en z z fan tûzen oan it begjin fan wurden foarkomme de útspraak fan e r ferskilt per regio yn noard nederlân en in grut diel fan flaanderen wurdt dy klank foar op e tonge útsprutsen as de rôljende r r de alveolêre trilklank mar yn noard brabân noard limboarch en súd gelderlân is it in breikjende r de uvulêre trilklank wylst op oare plakken de útspraak faak as in koarte rôljende r de alveolêre strykklank relisearre wurdt yn beskate kriten wurdt fierders de ingelske r brûkt de alveolêre approksimant dy lêste útspraak is benammen bekend út it goai en wurdt sadwaande faak de goaiske r neamd beskate bylûden dy t yn it frysk rûnom foarkomme ûntbrieken oarspronklik yn it nederlânsk en komme dêr no inkeld foar yn bûtenlânske lienwurden dêrûnder binne de hurde g fan goed de dzj fan siedzje de sj fan sjippe en de tsj fan tsjerke de fryske konsonantekluster sk sk fan skoalle komt net foar dêr foar yn t plak hat it nederlânsk de sx sch fan school in oerienkomst mei it frysk en ek mei it dútsk is dat it nederlânsk einûntstimming hat wêrby t stimhawwende klanken oan e ein fan wurden stimleas wurde men seit dus fan rode reade mei in d mar fan rood read mei in t it nederlânske taalgebiet falt útinoar yn seis of sân grutte dialektgroepen yn it noardwesten wurdt it hollânsk sprutsen dêr t it standertnederlânsk grutdiels út fuortkomt sadwaande is it nederlânsk poer taalkundich sjoen eins in dialekt fan it hollânsk ynstee fan oarsom it hollânske dialektgebiet omfiemet de nederlânske provinsjes noard en súd hollân hast yn har gehiel en dêropta noch dielen fan e provinsjes fryslân noard brabân en utert eastlik dêrfan wurdt yn it grutste part fan e provinsje utert en fierders yn it goai de alblasserwaard de noardlike betuwe en de súdwestlike feluwe it utertsk alblasserwaardsk sprutsen dat liket tige op it hollânsk en wurdt soms ta de hollânske dialektgroep rekkene súdliker wreidet it dialektgebiet fan it brabânsk him út oer hast de hiele nederlânske provinsje noard brabân it noardlike trêdepart fan e nederlânske provinsje limboarch de noardwestlike hoeke fan e belgyske provinsje limboarch en hast de hiele provinsjes antwerpen en flaamsk brabân ek it gewest brussel heart fan oarsprong ta it brabânske dialektgebiet al is dêr tsjintwurdich noch mar fan e befolking nederlânsktalich mei nochris dy t seit twatalich nederlânsk frânsk te wêzen wat derta laat hat dat it brusselske dialekt fan it brabânsk hast útstoarn is nau oan it brabânsk besibbe is it eastflaamsk dat yn hast de hiele provinsje east flaanderen sprutsen wurdt mei dêropta dielen fan antwerpen west flaanderen en siuwsk flaanderen noardlik dêrfan foarmet de provinsje seelân it dialektgebiet fan it siuwsk dat ek sprutsen wurdt op it súdhollânske goeree oerflakkee en in diel fan foarne putten it siuwsk slút oan by it westflaamsk fan west flaanderen dêr t ek it westhoekster flaamsk fan frânsk flaanderen ta heart en it siuwsk westflaamsk wurdt dan ek almeast op ien sike neamd ta einbeslút wurdt yn súdlik gelderlân en it noardlikste puntsje fan limboarch it súdgeldersk sprutsen dêrby slute dan de nederrynske dialekten fan westlik dútslân it kleverlânsk en it eastbergysk wer oan al wurde it súdgeldersk en it nederrynsk minder faak op ien bulte smiten as it siuwsk en it westflaamsk de iso taalkoades foar it nederlânsk binne nl en nld om t it meast lykas wenst op it ynternet de twaletterige koades brûkt wurdt de oantsjut mei de koade nl de twadde wrâldkriich dy t duorre fan oant wurdt sa neamd omdat it de twadde oarloch wie dêr t lannen fan sawat alle kontininten mei anneks wiene sawol de earste as de twadde wrâldkriich wiene oarloggen fan in skealje dy syn fergeliking net hat yn de e wrâldkriich lieten sa n miljoen minksen it libben de massamoard op miljoen joaden meast de holocaust neamd troch adolf hitler initiearre en troch himmler en oaren organisearre is foar in soad minksen in ûnferjitlik trauma bleaun it haadstriidtoaniel wie jeropa mar ek aazje waard bot troffen de oarloch wreide him út nei de wrâldseeën trije agressors dútslân itaalje en japan foarmen in pakt de lannen dy t meinoar de tsjinoanfal ynsetten wienen frankryk en grut brittanje mei oare lannen fan it britske steatebûn dêr t kanada súd afrika en australië by hearden sy foarmen in gearwurkingsferbân stipe troch de measte besette gebieten dat nei anology mei de earste wrâldkriich de alliearden neamd waard letter kamen hjir de sowjetuny en de feriene steaten noch by foar nederlân duorre dizze oarloch fan maaie oant maaie fryslân waard op april al befrije troch de kanadezen op maaie wie yn jeropa dizze wâldkriich oer twa lannen mei in faksistysk regear dútslân en itaalje stribben nei nei gebietsútwreiding beide lannen fierden fanwege har ideologyen in tige aggresive bûtenlânse polityk om t de oare lannen fan jeropa in hege priis betelje woenen foar frede slagge it itaalje om etioopje en albaanje en dútslân om tsjechoslowakije en eastenryk yn te nimmen mar doe t op septimber dútslân poalen binnenfoel ferklearren frankryk en grut brittanje dútslân de oarloch yn e winter fan besochten de russen fergees finlân derûnder te krijen dútslân en itaalje oerweldigen mei in blitzkrieg denemark noarwegen belgje nederlân lúksemboarch frankryk joegoslaavje en grikelân en krigen hongarije bulgarije en roemeenje ta bûnsgenoaten de lêste aggressor wie de sowjetuny dat ek poalen binnenfoel estlân letlân en litouwen oerweldige en parten fan finlân en roemeenje ynnaam sweden en switserlân bleaunen frij mar joegen al stipe oan dútslân lykas turkije dútslân en itaalje oerweldigen ek koloanjes fan harren tsjinstanners yn noard afrika yn foel dútslân de sowjetuny oan dat dêrmei oan de kant fan grut brittanje kaam yn waard dúdlik dat dútslân de sowjetuny net oerweldigje koe mar dochs ferklearre dútslân ek de feriene steaten fan amearika de oarloch dy t dêrmei part fan de alliearden waarden de italjanen setten har kampanje yn afrika útein op septimber mei de oanfal op egypte doel wie it suezkanaal en kom tichter by de arabyske oaljefjilden hoewol t de dútsers it al drok genôch hienen oan it eastfront stjoerden se dochs it afrikakorps mei erwin rommel as befelhawwer it slagge de britten mei befelhawwer bernard montgomery om de dútsers by el alamein te ferslaan doe t generaal rommel fuortgong omdat er nei dútslân moast kaam de ein fan de kriich yn afrika ridlik gau it dútsers en italjanen waarden yn e maitiid fan by tunis besingele op juny sette operaasje barbarossa útein alhiel neffens de blitzkrief strategy teagen trije dútske legerkorpsen yn rap tempo nei it easten fan de trije legerkorpsen gong ien nei it noarden om leningrad en de baltyske steaten te feroverjen in oar legerkorps teach nei de oaljefjilden yn de kaukasus en de tredde moast moskou feroverje de dútske strategy die fertuten want nei ien moanne like it as hienen de dútsers de oarloch tsjin de sowjetuny al wûn de russen joegen lykwols gjin belies en stjoerden hieltyd wer nije troepen nei it front yn e hjerst fan wienen de dútsers al by leningrad en moskou mar de tsjillen fan de dútske pânsers wienen net breed genôch foar de dridzige hjerstgrûn de russyske pânsers hienen lykwols bredere tsjillen en dêrtroch hienen se foardiel yn it russyske offensyf fan desimber yn de maitiid fan wienen de dútske troepen noch mar km foar moskou de russen fersetten har fûl en de stêd waard net ferovere yn it noarden beaen de russen ek fûl ferset en dêr kamen de dútsers ek net folle fierder yn it suden slagge it de dútsers om by har doel te kommen en feroverje de kaukasus it dútske offensyf stûke yn augustus yn de slach om stalingrad it kearpunt fan de kriich wie de russyske oerwinning yn stalingrad yn febrewaris yn oerweldige de sowjetuny finlân bulgarije en roemeenje en befrijde hongarije wylst joegoslaavje himsels befrijde fan nazi dútslân de dútsers ferneatigen alles op e weromtocht dat wie de taktyk fan de ferskroeide ierde dy t de russen by operaasje barbarossa ek brûkten yn maart besochten de dútsers it noch ien kear mei in offensyf by de balatonmar yn hongarije it offensyf mislearre en foar de russen stie nei praach en wenen neat mear yn e wei om nei berlyn yn april setten de sowjets útein mei de slach om berlyn op april die adolf hitler himsels tekoart yn syn bunker op maaie hise sersjant meliton kantaria de sowjet flagge op it dak fan de dútske ryksdei yn de sowjetuny stoaren likernôch miljoen minsken likernôch fan it dútske leger wie yn de twadde wrâldkriich oan it eastfront sa n fan alle deaden fan it dútske leger stoaren oan it eastfront troch de blitzkrieg oan it westfront slagge it de dútsers frij ienfâldich om yn koarte tiid de benelux en frankryk te feroverjen vichy frankryk yn it súdeasten fan frankryk foarme in satellytsteat fan nazi dútslân yn it tiidrek mei operaasje overlord d day op juny setten de alliearden útein mei de ynfaasje yn frankryk erwin rommel hie al foar de ynfaasje sein dat de earste oeren bepalend binne de alliearden krigen foet oan wâl yn frankryk mar de ferliezen oan dútske kant foelen earst noch wol ta op augustus begûn in twadde ynfaasje yn súd frankryk oan de côte d azur tusken toulon en cannes de frânsen en amerikanen hienen dêr net folle wjerstân en koenen in hiel ein komme de alliearden yn normandje besochten op july om út te brekken operation cobra op augustus besochten de dútsers it mei in tsjinoanfal unternehmen lttich mar koenen de befrijding fan parys op augustus net keare op septimber befrijden de alliearden brussel en antwerpen in dei letter de alliearde opmars die in soad fertuten oant operaasje market garden yn septimber ferlern wie troch de alliearden yn desimber besochten de dútsers it noch ien kear mei it bastonje offensyf oan it westfront mar fergees yn maart gongen de alliearden de rivier de ryn oer doe gong it hurd behalven mei de westlike helte fan nederlân de dútske legerlieding besefte dat fierder ferset gjin fertuten dwaan soe dat der wie net folle wjerstân de alliearden fûstken mei de russen op april by de rivier de elbe op maaie makke de dútske radio de dea fan adolf hitler op april kundich opfolger fan hitler wie dnitz dy t it flensburch regear liede de kapitulaasje waard op maaie tekene nei it iepenbrekken fan japan yn de e iuw ûntwikkele dat lân him yn it easten fan aazje ta in grutmacht mar it moast hieltiid noch akseptearje dat de westerske grutmachten aazje oerhearsken yn naam japan mantsjoerije yn en nei fierdere japanske aksjes kaam it yn ta in net ferklearre oarloch tusken japan en sina yn seiden de fs harren hannelsferdrach mei japan op en japan fûn nije bûngenoaten yn dútslân en itaalje yn begûn japan de oanfal op pearl harbor yn hie japan de oermacht op see en ferdreau de westerske machten út east en súdeast aazje it offensyf om ek austraalje te oerweldigjen slagge lykwols net en de fs dy t ein troch japan oanfallen wienen hienen yn sa n macht opboud dat hja de oerhân op see krigen yn waard dit oerwicht folslein en waarden de eilannen yn de stille oseaan befrijd yn waarden de oare besette gebieten befrijd troch japan ta oerjefte te twingen mei de twadde wrâldkriich wie de ûntwikling dy t begûn wie troch napoleon folslein wurden net langer waard der besocht in leger fan de tsjinstanner út te skeakeljen yn stee dêrfan waard besocht gebiet yn te nimmen mei alle middels dy t nedich wienen gefolgen hjirfan wienen in langduorjende besetting de oerhearsking en it ferset fan de oarspronklike befolkingen en in gefjocht dat yn elts doarp en somtiden elts hûs útfjochten waard ek de ein fan de oarloch wie hjir in demonstraasje fan de feriene steaten bombardearren yn augustus hirosjima en nagasaky yn japan net om t de tsjinstanner dêr legere wie mar allinnich om sa folle skea oan te rjochtsjen dat japan kapitulearje soe de wikipedy hat ek in temaside oer de twadde wrâldkriich havank wiere namme hendrikus frederikus hans van der kallen ljouwert febrewaris dêre juny wie in frysk skriuwer fan likernôch tritich misdieromans yn it nederlânsk meast mei de schaduw as haadpersoan hendrikus frederikus van der kallen ropnamme rieks wie de âldste soan fan martinus van der kallen en jacoba huberdina maria louwhoff dy t op de wirdummerdyk in huoddesaak hienen de famylje wie katolyk sa t rieks yn eindhoven by de paters augustijnen nei it gymnasium gong en preester wurde soe mar hy seach der fan ôf en kaam yn werom nei ljouwert nei ferskate baantsjes kaam van der kallen dy t no de ropnamme hans brûkte yn amsterdam telâne op advys fan willem merckens keunstredakteur fan de telegraaf begûn er yn mei it skriuwen fan misdieromans nei t er twa skreaun hie koe er der earst gjin útjouwer foar fine mar doe t jacob van schevichaven ferstoar hie bruna ferlet fan in misdieromanskriuwer en sa waard yn het mysterie van st eustache útjûn anton van duinkerken betocht foar him it pseudonym havank h van k lykas van schevichaven ivans j van s hie dat earste boek spile yn frankryk mar de beskriuwings hie van der kallen út reisgidsen sa gau t syn earste boek oannaam waard troch bruna gong van der kallen nei frankryk om syn neikommende boeken better situearje te kinnen yn en wenne er yn rome mar doe t yn dútslân frankryk oerweldige wie van der kallen yn parys it duorre oant eart er fuort komme koe nei spanje fan dêr gong er nei grut brittanje dêr t er oarlochskorrespondint waard ek kaam er yn londen yn e kunde mei cynthia isabel vickers op septimber trouden hans en cynthia se bleaunen earst noch yn londen mar fan oant wennen se yn heemstede dernei wennen se ûnder oaren yn cagnes sur mer en op palma de mallorca mar der wie faak spul tusken de twa en cynthia gong in pear kear by van der kallen wei einglings gong se yn werom nei londen mar se binne nea útinoar gongen nei kaam havank nei súd ingelân sa t er wykeins by syn frou wêze koe en troch de wike skriuwe koe yn waard er slim siik en waard er opnaam yn it sikehûs yn ljouwert doe t er út it sikehûs kaam naam er syn yntrek yn hotel amicitia dat njonken syn bertehûs stie op juny waard er dêr dea fûn foar syn skriuwmasine hy wie nei in hertoanfal ferstoarn van der kalle begûn mei ferhalen nei it foarbyld fan edgar wallace oer de franske haadynspekteur bruno silvre silvre wie de idealisearre ferzje fan van der kallen en wie yn alles in hear syn ûnderhearrige ynspekteur charles c m carlier taneamd de schaduw it skaad wie earst in byfiguer mar mei t van der kallen dryster waard mei it skriuwen feroare syn styl mear nei dy fan leslie charteris fan charteris sette er ek in grut tal fan boeken oer mei dat syn taalgebrûk orizjineler frijer waard paste dat net mear by silvre en ek wie dy haadynspekteur wylst it plysje apperaat fan minder belang waard dat stadichoan skode silvre nei de achtergrûn wylst de schaduw mear frijheid krige en mear op de foargrûn kaam njonken dizze feroaring binne ek feroaringen yn it libben fan van der kallen sels werom te finen yn syn boeken sa krige carlier begelyks in ingelske freondinne nei it houlik fan van der kallen mar doe t dat fêstrûn bekuolle ek de relaasje fan de schaduw op besite by syn freon gerard van wageningen op dekemastate rekke er obsedearre troch in portret fan anna maria van burmania yn syn lêste twa boeken is de ynfloed dêrfan dúdlik sichtber by syn ferstjerren wie van kallen noch dwaande mei fjouwer manuskripten oan menuet te middernacht hie er al in pear jier wurke en it wie al foar in grut part skreaun om t er kranteman pieter terpstra in pear moannen earder it ferhaal ferteld hie waard terpstra frege it ta in ein te bringen doe t dat in sukses waard skreau terpstra ferhalen op basis fan de trije oare manuskripten dy t net mear as oansetten wienen en nei dy trije skreau er oant syn eigen ferhalen oer de schaduw op novimber is de havankstichting mateor stifte om it grêf van der kallen de rêden en te restaurearjen ek hâldt de stifting ûnder oaren elts jier in betinking foar havank it nederlânsk genoatskip fan nederlânsktalige misdieauteurs hat de schaduwpriis ynsteld dit is in priis foar de bêste spannende debútroman yn it nederlânsk op ferskate plakken yn ljouwert binne strjitten ensfh neamd nei van der kallen en syn figueren op dekemastate is in fitrinekast ynrjochte oer havank it bertehûs fan rieks van der kallen is ôfbrutsen en hotel amicitia dêr t hans van der kallen ferstoarn is ek mar tusken de gebouwen dy t der no stean is op juny in reliëf yn brûns fan it gesicht fan van der kallen oanbrocht jonas salk oktober new york city jonas salk wie de âldste fan trije jonges fan daniel b salk en dora salk op it city college yn new york woe er rjochten studearre mar hy gong oer op in stúdzje medisinen oan it college of medicine fan de new york university yn wurke er mei thomas francis oan it ûntwikkeljen fan in grypfaksin yn studearre er ôf mar yn kaam er nei de university of michigan dêr t er op e nij mei thomas francis oan in grypfaksin wurke mei troch dizze faksins dy t yn de oarloch brûkt waarden troch it leger fan de feriene steaten kaam der nei de oarloch net in grypepidemy lykas dat nei de earste wrâldkriich al bart wie yn waard er oansteld oan de university of pittsburgh medical school dêr t er begûn oan de ûntwikkeling fan in poliofaksin hy hie hjir al wat teoretysk wurk oer dien en op basis derfan en it súkses fan it grypfaksin krige er jildlike stipe fan de nasjonale stifting foar berneferlamming hy kombinearre syn ûnderfining mei it grypfaksin mei ûntdekkingen fan oare ûndersikers yn it fjild benammen dy fan john enders en yn wie er sa fier dat er teste koe op frijwilligers wêrûnder himsels en syn húshâlding om t de resultaten dêrfan goed wienen publisearre er yn yn it journal of the american medical association yn waard begûn mei in test yn gâns it lân dy t yndie it gefolch hie dat it tal fan poliogefallen tebek gong op april waard it súkses oankundige salk hat it faksin net patintearre nei t er sei om t er woe dat it sa wiid mooglik ferspraat wurde soe polio wie eins net sa n grut gefaar as oare sykten mar troch it skrikbyld fan bern op krukken en yn rôlstuollen wie der in algemiene eangstme foar de sykte ûnststien yn de feriene steaten samle de nasjonale stifting foar berneferlamming dêrom mei harren march of dimes jild yn foar ûndersyk yn hie it tal fan slachtoffers fan de sykte grutter west as ea earder alles makke dúdlik dat polio de fijân wie yn dizze situaasje wie it súkses fan it faksin wichtich nijs dat op de radio kaam hjirby wie gjin plak foar in útlis fan wa t krekt wat dien hie it gong allinnich om it blide nijs dat polio ferslein wie hoewol salk ek foar himsels gjin eare opeaske krige er dy al taskood hy waard foar it publyk de held dy de polio ferslein hie mar syn kollega s namen him kwea ôf dat er net earst in wittenskiplike publikaasje dien hie mei in oersjoch fan de bydragen fan de wittenskippers dy t it sukses mooglik makke hienen hjirtroch waarden syn wurk en hy troch in soad wittenskippers negearre yn pear jier letter waard it salk faksin ferfongen troch in faksin fan albert sabin dat makliker en better wie mar it probleem dêrby wie dat it sabin faksin basearre is op de metoade fan louis pasteur dêr t bytsjes aktyve firussen by brûkt wurde yn lannen dêr t polio normaal net mear bestiet bliuwe der syktegefallen dêr t it sabin faksin de minsken al siik makket dêrom wurdt dêr no wer mear in ferzje fan it salk faksin brûkt om t dit op in ynaktyf firus basearre is yn stifte jonas salk it salk institute yn la jolla kalifornje in ynstituut foar medysk en wittenskiplik ûndersyk hjir wurke salk oan ferbettering fan it poliofaksin en yn lettere jierren oan ûndersyk nei in aids faksin hy is op juny yn la jolla ferstoarn salk publisearre ûnder oaren yn in tal fan boeken gerrit rietveld utert juny dêre juny wie in nederlânsk arsjitekt en meubelûntwerper gerrit rietveld wie in soan fan de meubelmakker johannes cornelis rietveld en syn frou elisabeth van der horst yn begûn rietveld syn eigen meubelfabryk wylst er jûns arsjitektuer studearre rietveld ûntwurp de read blaue stoel yn ûnder ynfloed fan de styl dêr t er yn lid fan waard yn datselde jier waard er ek arsjitekt yn ûntwurp er it schrderhûs foar en yn gearwurking mei binnendoararsjitekte truus schrder schrder it hûs is boud yn utert mei har boude er yn noch mear huzen in utert yn de twadde wrâldkriich hie rietveld him net oanmeld by de kultuerkeamer sadat er yllegaal trochgean moast mei ûntwerpen nei de oarloch wie der earst net folle belangstelling foar syn wurk mar mei t yn de jierren fyftich de belangstelling foar de styl werom kaam krige ek rietveld wer mear opdrachten fral foar oerheidgebouwen de wylde ierdbei fragaria vesca is de wylde tsjinhinger fan de kultuerierdbei mar dêr t de kultuerierdbei in krusing is is de wylde ierdbei in soart op himsels de wylde ierdbei groeit fral yn boskgebieten meast op in wat fochtige sângrûn yn filtere sinneljocht de plant hat lytse wite blomkes de dielde trijedûbele blêden binne glânzgjend en hawwe in skerptakkige blêdrâne de fruchten einliks binne it sabeare fruchten ferspriede in swiete rook se binne te iten mar al lytser as dy fan de kultuerierdbei de lytse fruchten smeitsje fris was se gaadlik makket foar fruchteslaad en drinken sjerp en sjem se binne wat laksearend en der sit in soad izer en fitamines a en c yn ierdbeien kinne soargje foar wite tosken en giet toskstien tsjin de blêden binne gaadlik foar tafoeging oan krûdetee of slaad in ôftreksel fan jonge blêden helpet by bloedearmoede yn dy beide foarmen soargje de blêden ek foar in bettere spiisfertarring utwindich kinne se brûkt wurde as in kompres doopt yn in ôftreksel dêr t lytse wûnen mei genêzen wurde kinne de planten latynske namme plantae foarmje yn e taksonomyske yndieling fan libbene organismen in ryk dat yn e mande mei de riken fan e bisten animalia skimmels fungi protisten protista en guon lytsere groepen organismen it domein of bopperyk fan e eukaryoaten eukaryota foarmet de eukaryoaten steane dan wer op ien hichte mei de baktearjes bacteria en de oerbaktearjes archaea de biologyske stúdzje nei planten hjit plantkunde of botany planten binne rjusellige organismen dy t har ûnderskiede fan oare libbene organismen trochdat se selwanden hawwe dy t opboud binne út selluloaze en trochdat se foar it meastepart de fleisitende planten bûten beskôging litten homotroof binne en dus har enerzjy streekrjocht út sinneljocht helje troch fotosynteze dat proses fynt plak yn e gloroplasten of blêdgrienkerlen dy t har har griene kleur besoargje beskate soarten brûke foar har eigen enerzjyfoarsjenning net fotosynteze mar gemosynteze oare ferskillen mei guon oare organismen binne dat planten har hiele libben trochgroeie en dat se har sawol geslachtlik as ûngeslachtlik fuortplantsje kinne planten hawwe trije basisûnderdielen woartels in stâle en blêden ta de planten wurde ferskate grutte groepen rekkene wêrûnder de moassen of blêdmoassen de levermoassen de haumoassen de wolvepoaten en ruskfearren de fearplanten de konifearen de blomplanten en de griene algen grienwieren en krânswieren de koarstmoassen hearre lykwols net ta de planten mei t dat gearwurkingsfoarmen binne fan skimmels mei blauwieren of grienwieren en dy sadwaande ta it ryk fan e skimmels rekkene wurde readwieren brúnwieren en blauwieren binne likemin planten blauwieren wurde yndield by de baktearjes wylst brúnwieren by de gromalveolaten chromalveolata hearre dy t yn e hjoeddeiske taksonomy as in lyts eukaryoatysk rykje op harsels beskôge wurde readwieren en guon oare lytse groepkes soene neffens moderne ynsichten mooglik op deselde hichte as de planten stean kinne yn in supergroep dy t fan oerplanten archaeplastida of primoplantae hjit dêrfandinne dat de planten tsjintwurdich yn wittenskiplike fermiddens ek wol griene planten viridiplantae neamd wurde om se dúdliker te ûnderskieden fan e oare groepen oerplanten hoewol t sekuere sifers dreech fêst te stellen binne waard der yn rûsd dat der tusken de en ferskillende plantesoarten op e wrâld binne de grutte mearderheid dêrfan rûchwei oant bestiet út siedplanten planten foarmje in krúsjaal en ûnmisber diel fan e wrâldekology mei t se it grutste part fan e beskikbere soerstof produsearje en iten foar alle heterotrofe organismen foarmje dy t har enerzjy út e konsumpsje fan oare organismen helje sels de útslutende karnivoaren ûnder de bisten binne dochs noch yndirekt fan planten ôfhinklik om t harren proaidieren of de proaidieren fan e proaidieren ensfh derfan libje planten dy t nôt fruchten grienten en oare ytbere dielen produsearje wurde al milennia lang troch de minske domestisearre oare planten wurde brûkt om te pronk te setten sierplanten en oant frij resint tsjinnen se as de boarne fan hast alle medisinen frjentsjerteradiel nederlânsk en offisjeel franekeradeel frjentsjertersk franekeradeel wie in gemeente yn it noardwesten fan fryslân mei in kustline oan e waadsee it haadplak wie de stêd frjentsjer dizze fryske gemeente hie op april in befolking fan minsken en besloech in oerflak fan km² wêrfan km² oerflaktewetter frjentsjerteradiel ûntstie by de gemeentlike weryndieling fan en gie op jannewaris op yn e nije fúzjegemeente de waadhoeke frjentsjerteradiel lei yn it noardwestlike part fan e nederlânske provinsje fryslân de gemeente hie yn it noarden en noardwesten in kustline oan it waad fierders waard er yn it westen begrinzge troch de gemeente harns yn it súdwesten troch súdwest fryslân oant troch wûnseradiel yn it súdeasten troch littenseradiel yn it easten troch menameradiel en yn it noardeasten troch it bilt yn totaal besloech de gemeente in oerflak fan km² wêrfan t km² út lân en km² út oerflaktewetter bestie fan it lân bestie út lânbougrûn en út natoergebiet ta ferliking yn fryslân as gehiel wie dat resp en yn nederlân as gehiel wie dat resp frjentsjerteradiel lei yn e klaaistreek it súdlike diel fan e gemeente hearde ta de greidhoeke wylst it noarden ûnderdiel útmakke fan e bouhoeke justjes besuden de midden fan e gemeente lei de stêd frjentsjer rûchwei op e skieding fan greide en bou oan e waadkust leine foar de seediken fan frjentsjerteradiel oanslibbe kwelders en eardere lânoanwinningsprojekten dy t sûnt op e wrâlderfgoedlist fan e unesco stiene de gemeente waard trochsnien troch ferskate savelige kwelderwâlen dy t oant m boppe seenivo omheech kamen en faninoar skaat waarden troch leger leine gebieten fan swiere seeklaai dy lêste gebieten wiene oarspronklik faak sompen of marren dy t drûchlein wiene lykas de doanjumermar yn it part fan frjentsjerteradiel dat ta de bouhoeke hearde waarden benammen jirpels ferboud sawol konsumpje as poatjirpels fierders wie der benammen yn e omkriten fan seisbierrum ek in protte túnbou yn e greidhoeke yn it súdlike part fan e gemeente waard benammen oan feehâlderij dien yn t foarste plak fan kij mei it weidzjen fan skiep as in njonkenbedriuw dat in soad foarkaam feartenen en kanalen dy t faak de bochtige fuortsettings fan âlde kwelderslinken wiene spilen in wichtige rol by de ôfwettering fan frjentsjerteradiel foarbylden dêrfan wiene de seisbierrumer feart en de ryd troch de midden fan e gemeente rûnen ferskate wichtige ferkears en ferfiersieren dat wiene it van harinxmakanaal de ferbreding út fan wat oarspronklik de harnzer trekfeart wie it spoar fan ljouwert nei harns dat yn oanlein waard en de autosnelwei a dy t yn de âlde ryksstrjitwei út ferfong it haadplak fan frjentsjerteradiel wie frjentsjer dat ek de iennichste stêd yn e gemeente wie dêrnjonken leine der yn frjentsjerteradiel doarpen achlum boer doanjum easterbierrum furdgum hitsum hjerbeam kleaster lidlum peins pitersbierrum rie seisbierrum skalsum sweins tsjom en tsjummearum fierders omfieme de gemeente ek noch de buorskippen barrum de beinten dearsum frjentsjerteradiel dykshoeke doaium erkens fâltum de flearen it fliet hearema holpryp de kampen keimpetille kie kystersyl koehoal kom de krok laakwert lankum lytselollum miedum frjentsjerteradiel molswert roptasyl salvert sânhuzen sitlum sopsum swaarderbuorren tallum teatlum tolsum tritsum en it war de nije gemeente frjentsjerteradiel ûntstie by de grutte gemeentlike weryndieling dy t yn yn fryslân trochfierd waard dêrby waarden de gemeente frjentsjer en de âlde gemeente frjentsjerteradiel opheft en gearfoege mei it grutste diel fan e gemeente barradiel om t de namme fan e nije gemeente itselde wie waard it nije frjentsjerteradiel faak as in fuortsetting sjoen fan it âlde frjentsjerteradiel dat de stêd frjentsjer en barradiel anneksearre hawwe soe yn wurklikheid hold it âlde frjentsjerteradiel yn folslein op te bestean en koe de nije gemeente better sjoen wurde as in fuortsetting fan e gemeente frjentsjer dy t syn dominânsje oer de omlizzende plattelânsgebieten yn in bestjoerlike foarm wist te jitten tsjin dizze gong fan saken wie yn frjentsjer om foar de hân lizzende redens net in soad beswier it âlde frjentsjerteradiel hie op t lêst minder as ynwenners wylst it gemeentehûs yn frjentsjer fêstige wie en sadwaande seach men dêr skaalfergrutting as in needsaaklik kwea al wie men it net alhiel iens mei de wize fan skaalfergrutting dy t fan hegerhân oplein waard yn barradiel lykwols dat in dúdlike eigen identiteit hie ûntstie in fûleindige protestbeweging dy t út alle macht besocht om e eigen bestjoerlike selsstannigens te behâlden sa nedich troch in gearfoeging mei it bilt it mocht lykwols allegear net bate en úteinlik gie it grutste part fan barradiel op yn it nije frjentsjerteradiel wylst it doarp minnertsgea oan it bilt tafoege waard en it doarp winaam by harns kaam op jannewaris waard der yn noardwestlik fryslân in nije gemeentlike weryndieling trochfierd dêrby giene frjentsjerteradiel it bilt menameradiel en de doarpen baaium spannum winsum en wjelsryp út noardlik littenseradiel op yn e nije fúzjegemeente de waadhoeke frjentsjerteradiel hie sûnt syn ûntstean yn in ynwennertal dat om e hinne skommele yn hie de gemeente ynwenners en yn wiene der ynwenners op april hie frjentsjerteradiel in befolking fan minsken de befolkingstichtens bedroech doe minsken de km² op jannewaris wiene de ynwenners fan e gemeente sa oer de ûnderskate plakken ferdield de lêste waarnimmend boargemaster fan frjentsjerteradiel wie sûnt desimber eduard van zuijlen fan grienlinks de gemeenterie fan frjentsjerteradiel bestie út sitten hjirûnder de gearstalling fan e rie út e ferskillende politike partijen fan oant barradiel nederlânsk en offisjeel barradeel is in eardere gemeente yn it noardwesten fan fryslân oan e kust fan e waadsee dizze gemeente hie yn in befolking fan minsken en besloech in oerflak fan km² barradiel bestie as bestjoerlike ienheid al fan e fjirtjinde iuw ôf en omfieme ûnder mear de krite fan de bjirmen de gemeente hie in dúdlik eigen identiteit ûntwikkele mei in eigen justjes ôfwikende foarm fan it klaaifrysk it bjirmsk der bestie dan ek fûleindich ferset tsjin e plannen om e gemeente op te heffen mar ta einbeslút mocht dat net bate en gie barradiel yn fierhinne op yn it nije frjentsjerteradiel wylst lytsere dielen taheakke waarden oan it bilt en harns barradiel lei yn it noardwestlike part fan e nederlânske provinsje fryslân mei yn it noarden en noardwesten in kustline oan it waad it hearde ta de klaaistreek en dêrbinnen ta de bouhoeke it omfieme de krite fan de bjirmen en besloech in oerflak fan yn totaal km² yn it noardeasten waard de gemeente begrinzge troch it bilt yn it easten troch menameradiel yn it súdeasten troch it noardertrimdiel fan it âlde frjentsjerteradiel yn it suden troch de gemeente frjentsjer en it sudertrimdiel fan it âlde frjentsjerteradiel en yn it súdwesten troch de gemeente harns foar waard harns oan e lânkant hielendal troch barradiel omjûn en hie barradiel yn it uterste súdwesten ek in koarte grins mei wûnseradiel barradiel omfieme acht doarpen it haadplak wie seisbierrum en de oare doarpen yn e gemeente wiene easterbierrum furdgum kleaster lidlum minnertsgea pitersbierrum tsjummearum en winaam for hearde ek almenum ta barradiel fierders makken teffens de buorskippen dykshoeke koehoal en roptasyl ûnderdiel út fan barradiel barradiel ûntjoech him út e gritenij barradiel dy t yn e rin fan e fjirtjinde iuw út e frjentsjerter fiifdielen ûntstie krekt as de gritenijen baarderadiel hinnaarderadiel âld frjentsjerteradiel en menameradiel de krite waard lange tiid tekene troch de striid tsjin it wetter dy t noch altyd sichtber is yn e rigen seediken efterinoar yn e trettjinde en fjirtjinde iuw sloegen stoarmfloeden hiele stikken fan it kustgebiet fuort sa ferdwûnen ek de eardere doarpen westerbierrum en dyksherne ûnder de weagen yn e resintere tiden waard er bûten de saneamde alde dyk no bekend as de hoarnestreek wer wat gebiet op e see weromwûn mar boppe dy line treft men suver gjin bebouwing mear oan wol lei de buorskip koehoal boppe tsjummearum tsjin e noardlikste dyk oan mar by it op deltahichte bringen fan e diken yn e er jierren moasten de huzen en pleatsen dêr foar it meastepart sloopt wurde yn e lette midsiuwen waard barradiel ek swier troffen troch de partijskippen tusken de skieringers en de fetkeapers dêr t net inkeld eallju en eigenierden mar teffens de mûntsen fan dy tiid by belutsen wiene û o dy fan it norbertynske kleaster mariëndelle of lidlum dat waard yn stifte tusken easterbierrum en tsjummearum en ferfoel meitiid ta sûnde doe t de fromme abt eelko liaukama fan seisbierrum dêr in ein oan besocht te meitsjen waard er troch de bruorren fan it úthôf ter poorte yn boksum deaslein sûnt wurdt er troch de norbertinen as sillige fereare barradiel waard yn krekt as alle gritenijen omfoarme ta in gemeente troch de ynfiering fan e gemeentewet fan thorbecke oarspronklik wie minnertsgea it haadplak fan e gritenij mar yn ferhuze it gemeentebestjoer nei seisbierrum yn waard walburgastate it gemeentehûs dat stie oarspronklik yn pitersbierrum mar om t it de bedoeling wie dat seisbierrum it haadplak bleau waard de doarpsgrins doe sa ferlein dat walburgastate ûnderdiel fan seisbierrum waard yn ferlear barradiel troch in grinswiziging yn it súdwesten almenum oan e gemeente harns nei t it yn al in diel fan dat doarp oan e havenstêd ôfstean moatten hie doe t tsjin dúdlik waard dat de oerheid fan doel wie en hef barradiel hielendal op ûntstie der yn e gemeente in fûleindige protestbeweging dy t út alle macht besocht om e eigen bestjoerlike identiteit te behâlden sa nedich troch in gearfoeging mei it bilt it mocht lykwols allegear net bate en by de gemeentlike weryndieling fan gie it grutste part fan barradiel mei frjentsjer en it âlde frjentsjerteradiel op yn e nije gemeente frjentsjerteradiel wylst it doarp minnertsgea oan it bilt tafoege waard en it doarp winaam oan harns barradiel hie yn in befolking fan minsken en in befolkingstichtens fan minsken de km² de befolking fan barradiel wie op jannewaris sa oer de doarpen ferspraat george orwell motihary juny londen jannewaris wiere namme eric arthur blair wie in britsk skriuwer em sjoernalist blair waard berne yn yndia as soan fan de skotske richard en ida blair doe t er ien jier âld wie naam syn mem him mei nei ingelân dêr t er op in typysk ingelske wize grutbrocht waard hy tsjinne fan ôf fiif jier by de plysje in birma oant er it ymperialisme net mear oansjen koe yn keas er it pseudonym george orwell in ferwizing nei it ingelske lânskip george is sint joaris de beskermhillige fan ingelân orwell is de rivier de orwell yn suffolk dy t er ien fan de moaiste plakken fan ingelân fûn yn de spaanske boargeroarloch focht orwell mei yn de ynternasjonale brigade dêr t er slim ferwûne by rekke yn troude er mei eileen o shaughnessy it pear adoptearre in soan richard horatio blair yn dy tiid krige orwell ek mear súkses as skriuwer en yn skreau er syn bêste wurk animal farm bistepleats dat yn útkaam it boek is in satire skreaun as in oanklacht tsjin it stalinisme yn datselde jier ferstoar syn frou by in operaasje yn skreau er it boek dêr t er it meast ferneamd mei wurden is nineteen eighty four njoggentsjin fjouwerentachtich it beskriuwt in takomstige totalitêre wrâld dêr t de minske folslein troch de steat oerhearske wurdt it jiertal woe net sizze dat orwell foar dat jier sa n takomst foarseach it wie gewoan mei twa sifers oarsom it boek kaam út yn yn de hjerst fan dat jier troude er op e nij mei sonia brownell op jannewaris ferstoar george orwell oan tuberkuloaze wymbritseradiel sûnt offisjeel frysk nederlânsk wymbritseradeel ynformeel ek wol wymbrits neamd is in eardere gemeente yn e fryske súdwesthoeke dy t ûntstie by de gemeentlike weryndieling fan dizze gemeente hie op jannewaris ynwenners en besloech in oerflak fan km² wêrfan km² wetter op jannewaris fúzjearre wymbritseradiel yn e mande mei de gemeenten boalsert nijefurd snits en wûnseradiel ta de nije gemeente súdwest fryslân by de gemeentlike weryndieling fan wie men fan doel om it âlde wymbritseradiel mei de beide stedsgemeenten snits en drylts dy t der as enklaves alhiel troch omjûn waarden ta ien gemeente gear te foegjen nei ferheftige protesten fan e ynwenners fan snits dat selsstannich bliuwe woe mar ek fan wymbritserdiel dêr t freze waard dat snits binnen de nije gemeente te oerhearskjend wurde soe joech men dat plan lykwols op by einbeslút waarden it âlde wymbritseradiel en drylts gearfoege wêrby t it gemeentehûs yn yn drylts kaam te stean it gemeentehûs fan it âlde wymbritseradiel hie altyd bûten de eigentlike gemeentegrinzen yn snits stien de gemeente snits bleau selsstannich mar mocht de doarpen ysbrechtum loaingea en offenwier anneksearje dy t earder altyd ta it âlde wymbritseradiel heard hiene fierders kaam nijhuzum by nijefurd te hearren oan de oare kant kamen kûfurderrige fan doanjewerstâl en greonterp fan wûnseradiel by it nije wymbritseradiel by in nije gemeentlike weryndieling fúzjearre it nije wymbritseradiel op jannewaris yn e mande mei de gemeenten boalsert nijefurd snits en wûnseradiel ta de nije gemeente súdwest fryslân yn is de lânynrjochting wymbritseradiel ôfsletten by dy ynrjochting fan njoggentjin jier binne maatregels foar de lânbou naam en bunder natoer oanlein de haadstêd is drylts en de oare plakken yn de gemeente binne abbegea aldegea blauhûs easthim folsgeare de gaastmar gau goaingea greonterp heech de hommerts idzegea yndyk ypekolsgea jutryp koufurderrige nijlân sânfurd skearnegoutum smelbrêge toppenhuzen tsjalhuzum turns twellingea wâldsein westhim en wolsum wymbrits wie yn it begjin fan de e iuw ien fan de trije lannen dy t tegearre westergoa foarmen it omfette dêrmei gâns súdwest fryslân likernôch alles wat súdliker lei as tersoal en westliker as de jouwer útsein wat part wie fan wildinghe no wûnseradiel de namme betsjut nei alle gedachten weinbrêge it is net hielendal wis om hokfoar brêge it hjir gong mar ien útlis is dat dit de brêge wie oer it syl yn de himdyk it plak dêr t de stêd snits ûntstien is mei de opkomst fan de stêden en mei it ôfsplitsen fan nije dielen oan de súdkant waard wymbrits om hinne feroare yn wymbritseradiel floris v fan hollân july leiden floris v wie de soan fan willem ii fan hollân en elisabet fan brunswyk doe t er noch gjin twa jier âld wie ferstoar yn syn heit op in fjildtocht tsjin de friezen syn omke floris de foud waard regint oant dy yn ek ferstoar dêrnei wie syn muoike aleid fan avesnes syn regentes oant otto ii fan gelre yn it regintskip oernaam yn doe t er hast tolve wie waard er as grutminske sjoen en âld genôch om sels it bewâld op him te nimmen doe t er fjirtsjin wie yn troude er neffens in kontrakt dat floris de foud yn sletten hie mei beatriks fan flaanderen se krigen njoggen bern tegearre willem otto dirk floris jan i fan hollân machteld beatriks elisabet en margareta utsein jan en margareta binne se allegear jong ferstoarn fierders hie floaris ek noch wat bern yn it wyld rinnen by namme bekend binne dêrfan witte fan hollân katarina fan montfoart troud mei sweder fan montfoart in gearard in willem in alide mem fan willem de laker in piter en in durk yn besocht floris v foar it earst om it wurk fan syn heit ôf te meitsjen krekt jier âld teach er fia alkmar nei west fryslân yn de striid tsjin de friezen en hy koe noch krekt mei syn libben weikomme mar nei fierdere fjildtochten yn en koe er yn west fryslân by hollân foegjen nei maart brûkte er dan ek de titel greve fan hollân seelân en hear fan fryslân nei syn dea besochten de westfriezen yn noch ien kear om harren frijheid werom te winnen mar se koenen harren net mear frijmeitsje fan it hollânsk gesach mei it ferslaan fan de friezen hie floris v de noardlike grins fan hollân sa fier opskood as mooglik yn de tuskentiid hie er hollân ek nei it easten útwreide dat no rjochte er de oandacht op de súdgrins hy besocht dêrby mear fan seelân ûnder syn bewâld te krijen yn gong dat skeef en waard er by bierfliet finzen naam hy moast fiergeande konsesjes dwaan mar ien kear frij hold er him dêr net mear oan hy gong fierder yn syn stribjen nei gebietsútwreiding yn seelân en doe t syn stipe fan edward i fan ingelân wat dat oangie net genôch opsmiet gong er oer nei it frânske kamp dit koe edward fansels net akseptearre en yn in komplot mei gysbrecht fan amstel gerard fan felzen en herman fan woerden waard juny besocht him op e nij finzen te nimmen dat slagge mar om t de trije net weikomme koenen deaden se harren finzene witte fan hollân likernôch wie in oerwinneling fan greve floaris v fan hollân hy waard bekend as rêder fan greefskip hollân trochdat er in flaamsk leger yn by haarlim fersloech de lêste jierren binne lykwols grutte twifels rizen oft dizze slach wol iens plak fûn hat de heit fan witte wie floaris v fan hollân en syn mem wie nei alle gedachten in jonkfrou fan heusden faaks anna fan heusden syn bertejier is net bekend mar moat om ende by west hawwe hy moat jong erkend wêze want hy waard fan hollân neamd greve jan i fan hollân syn healbroer beliende him oktober mei haamstede seelân en dêrnei neamde hy himsels witte fan haamstede hy troude foar mei in oare jonkfrou fan heusden nei alle gedachten agnes van der sluys se hienen tegearre trije jonges floaris arend en johan op e ein fan de de e iuw en it begjin fan de e iuw spile witte in wichtige rol yn de striid tsjin flaanderen sa wie er by de flaamske ynfal fan yn sieriksee mar wist oer de see nei sânfurd te kommen sa koe er de haarlimmers ûnder de wapens bringe en dêrmei hie er in wichtich part yn it ferdriuwen fan de flamingen hy waard dat jier ta ridder slein de lêste jierren wurdt der lykwols oer twifele oft dizze saneamde slach oan it manpaad wol wier bard is witte fan haamstede is yn ferstoarn de noardeastpolder nederlânsk noordoostpolder yn it frysk ek wol it suderleech neamd is in polder en in gemeente yn de provinsje flevolân mei ûngefear ynwenners jannewaris en mei in gebiet fan km dêrfan km wetter de noardeastpolder wie in part fan it suderseeprojekt it projekt om de eardere sudersee yn te polderjen op oktober waard de dyk fan de lemmer nei urk sletten wat betsjutte dat urk net langer in eilân wie op desimber waard ek de oeriselder dyk sletten sadat de takomstige polder omsletten wie troch lân en diken op septimber wie it wetterpeil omleechbrocht oant dat fan de fearten yn de nije polder sa t de polder offisjeel drûchfallen wie binnen de polderdyken lei ek skoklân wat dêrmei ek part fan it fêstelân woarn wie oant july waard de nije polder bestjoerd troch in landdrost op dy datum waard de polder tydlik in gemeente fan oerisel oant de gemeente jannewaris part waard fan de nije provinsje flevolân by de ynrjochting fan de polder wie útgongen fan ien haadplak yn it sintrum mei dêromhinne tsien lytsere doarpen op net mear as kilometer fan it haadplak en by elts plak in bosk de nammen fan de plakken binne allegear nammen fan plakken dy t ea yn dy omkriten lein hawwe mar dy t yn de see ferdwûn binne de polder wurdt yn trije parten dield troch de haadfearten de lemster feart de urker feart en de swolster feart dy t yn emmeloard by elkoar komme oan it oarspronklike dikeplan binne letter de a fan de jouwer nei lelystêd en de n fan emmeloard nei kampen tafoege dat eilân lei yn de sudersee it dorpje hiet earder emelwerth eem it earste diel fan emel komt fan it germaanske amy in algemiene oantsjutting foar in natuerlike wetterrin werth betsjut terp sûnt sjogge wy lykwols dat de namme omset is nei emeloirt oirt troch de i efter de o sprekt men it út as oart betsjut punt krektas yn dinteloort en ijoort letter ijdoorn de oergong fan werth nei oart hat wierskynlik te krijen mei de ôfbrokkeling fan it eilân skoklân dêrtroch wie emelwerth hieltyd minder in terp mar kaam stees mear op de punt oirt fan it eilân te lizzen in part fan de gemeente urk leit al yn de polder mar urk is in aparte gemeente de gemeente noardeastpolder hat de noarske gemeente ringerike as sustergemeente joseph smith jr sharon fermont desimber carthage illinois juny wie de stifter fan de tsjerke fan jezus kristus fan de hilligen fan de lêste dagen en boargemaster joseph smith jr wie de soan fan joseph smith sr en lucy mack smith doe t er fyftjin wie ferhuze de húshâlding nei manchester new york nei sizzen fan joseph smith krige er syn earste fisioen yn doe t er god frege hokfoar kristlike sekte it by de rjochte ein hie him waard sein dat alle sekten mis wienen letter op septimber waard er troch de ingel moroni nei in ferburgen boek laat skreaun op gouden platen joseph smith sette dit boek fan mormon oer nei it ingelsk ta dat evangeelje foarmet tegearre mei lettere iepenbieringen it boadskip dy t joseph smidt útdrage woe op april stifte er de tsjerke fan jezus kristus fan de hilligen fan de lêste dagen mar syn boadskip wiek te folle ôf fan it leauwen fan oare minsken it grutste part fan syn libben waard er ferfolge en juny waard er yn de finzenis fan carthage troch in wapene binde deasketten sjoukje rosalinde dijkstra akkrum jannewaris is in earder olympysk kampioene keunstriden yn se brocht har jonge jierren troch yn akkrum dêr t se mei âlden wenne op e ljouwerterdyk yn in hûs mei de namme blierherne rjocht foar coopersburg oer sjoukje dijkstra is in dochter fan hurdrider luitzen dijkstra se stie dan ek al jong op redens mar it die al gau bliken dat har talint it keunstriden wie doe t se alve wie gong se in pear moannen nei londen dat se ûnder arnold gerschwiler trene koe yn waard se tolfte op de olympyske spullen yn waard se nederlânsk kampioene en helle se brûns op it wrâldkampioenskip yn helle se sulver op de olympyske spullen en op it wrâldkampioenskip mar fan doe ôf wie se op de ferplichte figueren likegoed as op de frije kuer de bêste fan oant waard se fiif kear nederlânsk en jeropeesk kampioene en fan oant trije kear wrâldkampioene yn gong it wrâldkampioenskip net troch en foar de eagen fan de keninklike famylje helle se op febrewaris it goud op de olympyske spullen yn innsbruck om t se doe alles wûn hie wat der te winnen wie hâlde se op mei de wedstriden se kaam by de iisrevu holiday on ice dêr t se oant oan mei die dêr kaam se yn e kunde mei de dresseur karl kossmayer dêr t se yn desimber mei troude tegearre krigen se twa famkes katja en rosalie dy t ek beide dresseuse wurde binne karl is yn desimber ferstoarn sjoukje dijkstra wie fan oant seis kear sportfrou fan it jier earst jannewaris waard sjoukje kossmayer dijkstra yn fryslân hulde brocht foar har olympyske gouden medalje op desimber krige dijkstra de earste fanny blankers koen trofee útrikt út hannen fan de foarsitter fan noc nsf erica terpstra yn de oval lingotto yn turyn tagelyk krigen judoka anton geesink roeier nico rienks en reedrider ard schenk de trofee ek katharine hepburn hartford konettikut maaie old saybrook juny folút katharine houghton hepburn wie yn amearikaansk aktrise har bynamme wie first lady of american cinema fanwege har grutte talint en har rekordoantal academy awards katharine hepburn wie it twadde bern fan seis fan dokter thomas norval hepburn en sugfragette katharine martha houghton doe t se acht jier âld wie die se al oan toanielspyljen yn fûn katharine har âldere broer tom ferhongen wat har jierren efterfolgje soe wylst se studearre oan it bryn mawr college begûn se oan teater te dwaan yn dy tiid kaam hepburn ek yn e kunde mei ludlow ogden smith yn studearre se ôf troude se mei ludlow ogden smith en spile yn baltimore yn twa stikken ek yn dat jier gong se nei new york dêr t se ien dei meispile yn the big pond en doe dien krige dochs krige se al gau fêst aktearwurk nei oanlieding fan har rol yn the warrior s husband yn krige hepburn dat jier in rol yn de film a bill of divorcement dit wie in súkses en se krige mear filmrollen foar har tredde filmrol morning glory krige hepburn in academy award as bêste aktrise fan oant spile se yn minder súksesfolle stikken en films en yn gong se by smith wei mar yn spile se yn the philadelphia story wat in grut sukses wie en se spile har rol ek yn de filmferzje dy t ek in sukses waard yn har folgjende film woman of the year stie hepburn tsjinoer spencer tracy dêr t se dêrnei noch acht kear mei spile en dêr t se sânentweintich jier tegearre mei wie hepburn bleau spyljen by sawol it toaniel as de film by de film krige se noch twa academy awards foar guess who s coming to dinner yn en foar the lion in winter yn op it toaniel spile hepburn ûnder oaren yn sân stikken fan william shakespeare yn londen austraalje en yn stratfort konettikut en yn spile se mei grut súkses yn de musikal coco yn de sântiger jierren spile hepburn fral yn telefyzje films yn krige se dêrby foar har rol yn love among the ruins in emmy award yn krige se in fjirde academy award foar har rol yn on golden pond ek yn de jierren tachtich en letter bleau hepburn rollen foar telefyzje spyljen yn kaam har autobiografy me stories of my life út yn wie har lêste filmrol in lytse rol yn love affair de lêste jierren waard har sûnens minder en op juny is se thús yn old saybrook ferstoarn hepburn spile mei yn mear as fjirtich films en spile yn mear as tritich toanielstikken yn waard se útroppen ta de bêste aktrise út de skiednis fan de film karel fan gelre ek wol karel fan egmont neamd grave novimber arnhim juny wie hartoch fan gelre en greve fan sutfen karel fan gelre wie de soan fan adolf fan gelre en katarina fan bourbon yn oerweldige karel de dryste gelre en naam er de seis jier âlde karel fan gelre mei nei gent sa t dy oan it boergondyske hof grutbrocht wurde koe dêrom focht karel fan gelre ek mei tsjin karel viii fan frankryk yn de slach by betune yn waard er finzennaam en it duorre oant eart er frijkaam doe t er werom kaam yn gelre waard er dêr as hartoch fan gelre erkend mar om t karel de dryste gelre ynnaam hie woe keizer maksimiliaan i karel fan gelre net mei gelre beliene neffens him wie karel dêrom net karel fan gelre mar karel fan egmond yn waard filips fan boergonje troch syn heit maksimiliaan beliend mei gelre filips bea oan it karel yn efterlien te jaan mar karel woe de erkenning hawwe dat hy woe gelre allinnich fan maksimiliaan beliend krije hjirop begûn filips oan it oerweldigjen fan gelre oant karel yn him syn hear erkenne mar doe filips nei spanje gie naam karel gelre wer werom yn troude er mei elisabet fan brunswyk luksemboarch se krigen gjin bern op it hichtepunt fan syn macht bestie syn gebiet út gelre sutfen oerisel drinte fryslân en grinslân in pear stêden útsein en hy besocht ek noch utert yn e besnijing te krijen mar nei ferlear er de oare gewesten wer en hindrik fan beieren biskop fan utert stie yn de wrâldske macht fan utert ôf oan karel v foar syn beskerming tsjin gelre yn dat jier oktober waard lang om let yn it ferdrach fan gorkum regele dat karel fan gelre fan karel v beliend wurde soe mei gelre en sutfen en karel v soe ôfsjen fan syn rjochten behalve as karel fan gelre gjin bern krige om t karel fan gelre yndie gjin bern hie woe er it ferdrach net tekenje en begûn de oarloch op e nij earst desimber einige de striid mei it ferdrach fan grave wat karel fan gelre minder rjochten joech mar dêr t karel v it erfrjocht net yn krige karel fan gelre ferstoar juny hy leit begroeven yn de eusebiustsjerke yn arnhim hy waard opfolge troch willem ii fan kleef grutte pier om hinne oktober is de namme dêr t pier gerlofs donia as fryske frijheidsstrider bekend ûnder wurden is om syn figuer hat safolle mytefoarming west dat it slim te sizzen is hokker ferhalen oft wier binne en hokker net wat min ofte mear fêststiet is dat pier berne waard yn kimswert yn de e helte fan de e iuw sa om hinne hy wie de soan fan gerlof piers donia en fokel sybrants bonga en troude mei rintsje syrtsema it pear krige yn in soan gerlof piers donia pier gerlofs donia syn frou ferstoar yn yn kaam fryslân ûnder it bewâld fan albrecht fan saksen dy t om de problemen yn fryslân oanpakke te kinnen hiersoldaten nei fryslân helle doe t dat nei syn dea lykwols net genôch seadden oan de dyk sette ferkoft syn soan syn rjochten oan de lettere karel v pier donia wie boer yn kimswert mar syn pleats de osingastate waard yn troch hiersoldaten fan de swarte heap platbaarnd mûglik is dêrby ek syn frou fermoarde troch dy oanfal ûntwikkele pier him ta in fûl bestrider fan saksyske en hollânske besetters hy foarme tsjin de swarte heap in eigen binde ûnder de namme fan de arumer swarte heap en ûnder syn lieding operearre in kapersfloat fan makkum en warkum út op de sudersee oan pier wurde in reuseftich postuer en boppeminsklike krêften taskreaun oan pier wurdt ek it tongbrekkerssechje bûter brea en griene tsiis wa t dat net sizze kin is gjin oprjochte fries taskreaun pier soe dat brûkt hawwe om nei te gean oft de lju oan board fan de skippen wol friezen wiene wie dat net it gefal dan soenen se kylhelle wêze en harren skip leechrôve neffens de leginde droegen pier en syn mannen de bút fan de plundere skippen ôf oan hartoch karel fan gelre dy t stipe yn de striid tsjin de hollanners tasein hie doe t bliken die dat karel sels in machtsposysje yn fryslân besocht te krijen wie pier sa teloarsteld dat er him werom luts út de striid syn lêste jierren wenne er yn snits dêr t er op oktober ferstoar de leginde wol hawwe dat ek syn bern fermoarde binne troch de saksen dêr is sibbekundich ûndersyk nei dien en it soe kinne dat syn soan gerlof piers it oerlibbe hat en dat syn neikommelingen ek hjoed de dei noch yn nederlân en amearika libje ek it ferstjerren fan syn dochter is foar in lettere datum optekene yn it sintrum fan syn bertedoarp kimswert stiet in stânbyld fan pier donia makke troch anne woudwijk grutte pier soe ek yn fjildslaggen domineare hawwe mei in geweldich grut swurd dat stielen slachswurd wie meter lang en woech goed kilo neffens de oerlevering koed er mei dat swurd de hollen fan mear fijannen tagelyk ôfkapje it ûnderstelde swurd in saneamde twahanner fan grutte pier hinget tsjintwurdich yn it frysk museum yn ljouwert ek yn de taapkeamer fan herberch de greate pier yn syn berteplak kimswert hinget it ienichste wiere swurd fan grutte pier syn helm wurdt bewarre yn it stêdhûs fan snits de slach by nieuwpoort july waard yn de tachtichjierrige oarloch útfochten tusken de spaanske troepen en de troepen fan prins maurits fan oranje de steaten generaal woenen dat dúntsjerk ynnaam waard en hienen maurits dêr tsjin syn sin op útstjoerd dat wie it begjin fan in konflikt tusken de steaten en maurits dat noch jierren duorje soe maurits sette earst ta op oostende dat yn hannen fan de republyk wie en gong doe fierder nei nieuwpoort dêr focht syn leger mei de spaanske troepen of maurits dat sa úttocht hie of dat er twongen wie is net dúdlik yn elts gefal de slach gong hiel de dei ûngefear lykop mar it leger fan maurits wie krekt wat grutter sa t er op e ein fan de dei minsken oer hie dêr t er de oerwinning mei behelle prins maurits hie dêrmei sjen litten dat er in spaansk leger oankoe mar dat wist de tsjinstanner dêrmei fansels ek nei de slach besocht maurits nieuwpoort yn te nimmen mar hy hie tefolle minsken ferlern sa t er him nei alve dagen weromlûke moast nei de republyk it doel fan de tocht hie er net berikt it ienige resultaat wie úteinlik dat der oan beide kanten in protte minsken stoarn wienen in sjibbolet is in tongbrekkerssechje wêrfan de útspraak oanjout of immen al as net ta in bepaalde groep heart meastentiids befettet in sjibbolet klanken dy t sa spesifyk foar in taal binne dat in net memmetaalsprekker de tonge der oer brekke sil by útwreiding kinne ek spesifike hannelingen brûkt wurde as sjibbolet om t in sjibbolet typysk tapasber wie yn situaasjes dêr t gjin presyze skiedskriuwing oer wie is meast net te efterheljen of in sjibbolet ea werklik brûkt is it wurd sjibbolet komt út it hebriuwsk it wurdt brûkt yn de bibel yn rjochters de gilediten brûkten it om eframiten dy t oer de jordaan flechtsje woenen te ûntmaskerjen binne jo in eframyt sei er dan nee dan seinen se tsjin him sis ris sjibblet sei er sibblet en wie er net by machte it goed út te sprekken dan pakten se him en sloegen him dea dêr by de oerstekplakken fan de jordaan bekende sjibboletten binne salomon levy hessen om ljouwert maart wie in slachter en keapman dy t oan e ein fan e iuw tahâlden hat yn de omkriten fan kollumersweach en de westereen levy is bekend wurden fanwege syn feroardieling ta de dea foar syn oandiel yn it kollumer oproer sa t syn namme al oanjout wie salomon levy fan joadsk komôf hy waard om hinne berne yn de dútske steat hessen wêrom t levy krekt yn de omkriten fan kollum bedarre is net bekend wol is it sa dat yn dy tiid in soad keaplju út de dútske steat hessen alle jierren mei harren negoasje nei nederlân tôgen oer de saneamde hessewegen ek levy kaam sa fia de omkriten fan paderborn en múnster nei grinslân nei ijmetil yn ijmetil hat er yn nei alle gedachten koart wenne by izak abrahams dy t ek joadsk wie en him dêr festige hie yn de e iuw wiene der tal fan beheinings foar joaden se wiene net frij om har te fêstigjen en waarden mar yn in pear beroppen talitten slachter en keapman wiene yn grinslân de iennige beroppen dy t oan joaden tastien wiene abrahams hat ek grif ien fan dy beroppen hân levy krige tastimming om him te fêstigjen yn nijesyl by gryptsjerk hy waard dêr yndie slachter en keapman en hy huze dêr mei de net joadske fokje theunis boerum tegearre krigen se yn in soantsje theunis nei in jier of as ferfear it húshâlden nei de westereen nei sizzen fan levy om t er tocht dat er dêr in better bestean as slachter en keapman hawwe soe earne yn de earmoedige omkriten fan de westereen en kollumersweach moat er ek wenne hawwe mei de likernôch like âlde fokje theunes njonken theunis krigen se noch twa famkes ytsje en aaltsje it wie yn de wâlden eartiids gjin fetpot en levy hie muoite om syn kostje by inoar te skarreljen hy soe foar lytse fergripen fjouwer kear foar it gerjocht ferskine mooglik spile lykwols ek syn joadsk komôf mei by de beskuldigings yn alle gefallen waard er mar ien kear feroardiele ta in jier tichthûs foar it oanbieden fan stellen guod syn belutsenens by it kollumer oproer fan en febrewaris soe him lykwols needlottich wurde de direkte oanlieding fan dat opskuor wie de arrestaasje fan in drinkebroer abele reitses dy t yn in herberch lûd ferkundige dat alles stikken better wie doe t de prins der noch wie en fryslân noch in autonoom gewest salomon levy soe oanfierder west hawwe fan in ploech rebellen dy t reitses yn kollum ûntset hawwe boppedat soe hy de bekende patriot abel keuning drige hawwe oan repen te snijen keuning waard letter by dokkum yndied molestearre begjin waard jan binnes foar syn oandiel yn it kollumer oproer yn ljouwert ta de deastraf feroardiele salomon levy dûkte ûnder mar waard in jier letter dochs oppakt hy hat altyd ûntkend dat hy de lieder fan it oproer wie en sei dat er sels twongen wie om mei te dwaan de tsjûgen bestimpele er as ûnbetrouber en leageneftich lykwols waard er foar syn oanpart yn it oproer ta de dea wiisd op maart kaam levy yn ljouwert oan syn ein yn is it iepenloftstik levy skreaun troch gerrit hoekstra yn burgum opfierd yn de westereen is in strjitte nei salomon levy ferneamd in hessewei is in âlde hannelswei troch noard dútslân en nederlân boppe de riviere rjochting utert der rinne ferskate hessewegen dy t brûkt waarden troch lju út hessen dútske keaplju út de kontreien fan kassel dy wegen mijden meast de doarpen en stêden omdat de hessen swiere brede karren brûkten dy t breder wiene as yn de nederlânnen tastien wie en dêrtroch net yn de besteande spoaren pasten se soene boppedat de meast ûnferhurde wegen skansearje yn heidefjilden binne de karrespoaren dy t de hessen lutsen op guon plakken te werkennen troch de ôfwikende fegetaasje mei t se net altyd krekt itselde spoar brûkten wiene de hessewegen op guon plakken tige breed op in soad plakken is de rin fan de hessewegen ek noch werom te finen yn de strjitnamme hessewei yn kollum is bygelyks noch altyd in stikje dyk dat hessewei hjit om t der in hessewei fia grins en kollum nei fryslân rûn de earste hessewegen binne ûntstien yn de e iuw mar foar in part brûkten se âldere rûtes lykas hânzewegen omdat hessewegen meast oer saneamde woaste grûn rûnen hiene de hessen geregeld lêst fan rôvers dêrom waard in soad yn konfoai reizge de rely jorritsmapriis is in fryske literatuerpriis dy t alle jierren takend wurdt foar it bêste ynstjoerde ferhaal en of gedicht fan it foargeande jier de winners wurde bepaald troch in faksjuery it prizejild yn euro wurdt útkeard út it rely jorritsma fûns dat beheard wurdt troch de gemeente littenseradiel alle jierren kinne op syn heechst prizen ferjûn wurde yn beide sjenres de prizen wurde útrikt yn it tsjerkje fan bears de priis is foar it earst takend yn hy is ynsteld nei in beskikking yn it testamint fan de dichter rely jorritsma dy t mei dat doel syn fermogen neiliet oan de eardere gemeente baarderadiel yn opgien yn littenseradiel yn earste ynstânsje hie jorritsma it ferjaan fan de prizen tabetroud oan de fryske bibleteek mar omdat hy der fuort al rekken mei hâlden hie dat der wol ris in ein komme koe oan de aktiviteiten dêrfan waard de gemeente baarderadiel as ferfanger yn it testamint neamd sûnt de weryndieling fan foarmet it kolleezje fan boargemaster en wethâlders fan littenseradiel it bestjoer fan it fûns yn hawwe de afûk en it ynternettydskrift doar ûnder de namme junior rely in jongereinfariant fan de priis mei in wearde fan euro ynsteld fan it seizoen oant en mei it seizoen waarden de priisfragen oantsjutten mei it jier dêr t de priis fraach yn útskreaun waard mei yngong fan it seizoen wurde se oantsjutten mei it jier fan de útrikking der is dêrmei gjin priis dy t oantsjutten wurdt mei it jiertal koos tiemersma wûn in rely mei it ferhaal de ereksje fan in oar lomme schokker mei it ferhaal it weagjen fan de see sipke de schiffart mei it ferhaal in bysûndere moeting de junior rely is in fryske literatuerpriis foar jongerein fan oant jier dy t takend wurdt foar it bêste ynstjoerde frysktalige stik proaza of poësy de priis is in inisjatyf fan de afûk en it ynternettydskrift doar de priis is ynsteld ta gelegenheid it jierrige bestaan fan de rely jorritsmapriis yn oan de junior rely is in bedrach fan euro ferbûn de winner fan de junior rely wurdt oanwiisd troch in faksjuery sjueryleden auck peanstra foarsitter ate grypstra en casper oukes priiswinner sjueryleden auck peanstra foarsitter ate grypstra en jorn van der schaar priiswinner sjueryleden elizabeth hietkamp redakteur doar akky van der veer skriuwster en froukje postma priiswinneresse sjueryleden arjan hut skriuwer en redakteur doar akky van der veer skriuwster en lizabeth dijkstra priiswinneresse sjueryleden arjan hut baukje wytsma en katynke van der vliet priiswinneresse sjueryleden arjan hut skriuwer en redakteur fan doar ernst bruinsma redakteur de moanne baukje wytsma skriuwster wieberen peenstra en aafke van der hem beide lid fan de jongereinried fan de gemeente littenseradiel doar wie in frysk literêr ynternettydskrift arjan hut bert kobus elizabeth hietkamp en arjan weesies dy t inoar koenen troch redaksjewurk foar de skoalkrante fan it lauwerscollege yn bûtenpost hiene it inisjatyf naam ta doar nei t se by ferskate ynstânsjes foar de winige doar kaam wienen binne se yn yn kontakt kaam mei de ried fan de fryske beweging dy hat it groepke jongelju foar in pear jier adoptearre as wurkgroep twa moanne letter simmer koe doar on line doar rjochte him benammen op in jong publyk de rfdfb hat fanwegen it leechdrompelich karakter oan it te brûken frysk mar ien betingst steld de redaksje moast him ynspanne de folchoarder yn de tiidwurdkloft ynstân te hâlden it tydskrift ferskynde alle moannen it ferskinen fan nije nûmers waard fia e post oan belangstellenden bekend makke de redaksje bestie yn febrewaris út arjan hut bert kobus elizabeth hietkamp arjan weesies en sito wijngaarden bekende fêste skriuwers fan doar wiene fierder grytsje schaaf henk wolf en it dichtersduo jansma wijngaarden yn hawwe arjan hut en elizabeth hietkamp it doar boek besoarge gearstald it bestiet út stikjes en stikels fan auteurs tusken de en jier ferskynd op webside doar it boek waard útjûn by utjouwerij venus yn frjentsjer de feestlike presintaasje wie by boekhannel van der velde yn ljouwert yn bestie de redaksje út elizabeth hietkamp aukje tjitske hovinga en else feikje van der berg de webmaster wie arjan weesies yn de rin fan de jierren hat de redaksje writen dien om de doar te profesjonalisearjen mar dat is net slagge yn de rin fan hat de redaksje it wurk dellein de algemiene fryske ûnderrjocht kommisje afûk is in kulturele ynstelling yn ljouwert mei in ferskaat oan taken en projekten de ynstelling waard yn troch in oantal organisaasjes út de fryske beweging oprjochte de meast yn it each rinnende funksjes fan de afûk binne dy fan boekhannel en kursusynstitút de afûk ferkeapet benammen boeken op it mêd fan de fryske taal en kultuer en hat ek in lyts oanbod fan lûddragers cd s de afûk is ek útjouwer alle jierren wurde tsientallen boeken útbrocht dêrûnder binne in soad learmiddels oer de fryske taal kultuer en skiednis mar ek frysktalige romans en berneboeken de afûk is ek útjouwer fan it opinyblêd de moanne it ûnderwiistydskrift de pompeblêden en it opfiedingstydskrift heit mem by de afûk as kursusynstitút giet it benammen om saken dy t fryslân syn taal en kultuer oanbelangje dêrûnder binne stoomkursussen frysk op skylge kursussen om it frysk ferstean en praten te learen kursussen stavering skriuwfeardigens skiednis en aldfrysk de afûk beskikt ek oer in taaladvysburo it stipepunt frysk en in oersetôfdieling foar bedriuwen oerheden en partikulieren fierder wurket de afûk oan learplanûntwikkeling sawol foar de eigen kursussen as foar it fryske taal en kultuerûnderwiis op skoallen foar it basisûnderwiis joech de afûk yn de lesmetoade studio f út en foar it fuortset ûnderwiis de metoade freemwurk de afûk docht ek oan stimulearringsregelingen foar begjinnende fryske skriuwers yn hat de afûk yn gearwurking mei it ynternettydskrift doar de junior rely ynsteld in skriuwerspriis foar learlingen fan it fuortset ûnderwiis oare projekten dêr t de afûk oan meiwurket of meiwurke hat binne it digitale faklokaal frysk op ynternet it foarljochtingsprojekt tomke oer it meartalich grutbringen fan bern en yn gearwurking mei omrop fryslân oan de tillefyzjetaalkwis tûkelteammen yn hat de afûk it projekt frysk erfskip tawiisd krigen yn is úteinset mei it stal jaan fan it projekt edufrysk frysk leare fia ynternet yn is dêrfoar in pilot opset yn binne se úteinset mei it projekt de earste berjochten binne hiel positief minsken fine it aardich en dogge graach mei de namme afûk wie oarspronklik de ôfkoarting fan algemiene fryske underrjocht kommisje mei it tanimmen fan it tal fan funksjes en it him ûntjaan fan in reewilligersorganisaasje nei ien mei mear betelle meiwurkers is de ôfkoarting in namme wurden yn hat de fryske akademy him as in selsstannige organisaasje fan de afûk losmakke nei jierren oan achter de hoven sitten te hawwen sit de afûk no oan de bûterhoeke yn ljouwert njonken it pân fan tresoar rely jorritsma folút aurelius hotze theodorus jorritsma jellum febrewaris ressen oktober wie in fryske dichter en skriuwer njonken syn literêre wurk is hy bekend fan de troch him by testamint yn it libben roppen rely jorritsmapriis rely jorritsma waard berne yn jellum as soan fan de begoedige hotze jorritsma en emilie rappard op de legere skoalle bliuw er in kear sitten en krige doe fan syn heit in ezel dêr t dy him in hynder foarsein hie as er oergong nettsjinsteande dat rûn er de h b s flot troch yn stie er ynskreaun as studint fan de katolike universiteit fan nymwegen neidat er frijlotte wie foar de militêre tsjinst fan oant hold er yn arnhim ta dêr t er in literêre leargong folge nei t er yn en by it utrechtsch dagblad wurke hie as aspirant sjoernalist en noch in skoftke yn utert as frijwilliger yn in boekwinkel wurke hie sette er yn maaie wer op nijmegen oan hy kearde de literatuer foarearst de rêch ta en lei him ta op it tekenjen en skilderjen oant folge er de middelbere tekenskoalle kunstoefening yn arnhim hy helle dêr de l û akte tekenjen om t er yn sakke foar it talittingsseksamen fan de keunstakademy yn amsterdam gie rely nei de akademy yn antwerpen hy keas al rillegau foar in partikuliere oplieding syn learmaster waard de antwerpske keunstskilder albert thijs yn sette jorritsma wer op hûs oan werom yn nijmegen by syn heit syn mem wie yn ferstoarn hie rely in soad kontakt mei in groep jonge keunstners mei harren eksposearre er yn en sy joegen ûnder de namme zwarte kraaien in literêr tydskrift út fersen út syn arnhimske stúdzjetiid waarden opnommen yn it blêd jonge kunst hy publisearre fierder ûnder oaren yn de ljouwerter krante sljucht en rjucht it heitelân en de holder rely jorritsma hat fierder nei de oarloch fan him jilde litten mei syn histoaryske rubryk tussen maas en rijn yn de nijmeegse courant om t er foar syn kwaal multiple skleroaze fersoarge wurde moast kaam er yn de hjerst fan telâne yn klein jagtlust yn it oranjewâld yn de neisimmer fan ferfarre rely jorritsma nei ressen dêr t er op oktober te ferstjerren kaam op april ferskynde it earste fryske fers fan rely yn sljucht en rjucht hy hie it al in jiermennich earder makke en opstjoerd op inisjatyf fan reinder brolsma waard it fers dochs pleatst en sadwaande waard brolsma troch rely as syn ûntdekker sjoen der binne fan de hân fan rely jorritsma njonken in tal proaza stikken sa n fryske fersen ferskynd yn ferskate tydskriften yn bondelfoarm binne syn fryske ferzen nea útjûn ut de oantekenings dy t rely neilitten hat blykt wol dat er soks fan doel west hat mar it is der nea fan kommen allinne de nederlânsktalige bondel idille in het nederrijk is yn boekfoarm ferskynd durk van de ploeg hoogkarspel septimber is in tige produktive fryske skriuwer en dichter dy t yn noardburgum wennet yn novimber wie er de earste skriuwer dy t beneamd waard ta earelid fan it skriuwersboun durk van der ploeg waard berne yn hoogkarspel doe t er trije wie ferfear de húshâlding van der ploeg friezen om utens nei ealsum yn dongeradiel dêr t er ek grut waard ealsum leit yn de noardeasthoeke fan fryslân in streek dy t yn syn lettere literêre wurk in wichtich plak ynnimme soe van der ploeg wurke as typograaf by ûnderskate kranten as it frysk deiblêd en de ljouwerter krante ek wie er ûntwerper fan ûnderskate boekomslaggen letter waard er redakteur by de ljouwerter krante en skriuwer fan boekresinsjes dat soe er dwaan oant syn pinsjoen yn dêrnei lei er him folslein ta op it skriuwen yn de jierren sechtich fan de tweintichste iuw wurke van der ploeg foar ûnderskate tydskriften hy wie einredakteur fan it wykblêd frysk en frij en lid fan de redaksje fan it literêre tydskrift de tsjerne dêrneist wie er as redakteur ferbûn oan de stim fan fryslân it tydskrift fan it kristlik frysk selskip fan oant wie van der ploeg foarsitter fan it skriuwersboun dat him yn novimber ta earelid beneamde ek wie er lange tiid karmaster fan de kristlik fryske folksbibleteek fierder wie er aktyf op tsjerklik en kultureel mêd yn de plakken dêr t er wenne al ropt dat it byld fan in maatskiplik aktive man op oer himsels ferklearre van der ploeg by in fraachpetear yn eins bin k in ienselvich wêzen de skriuwer dy t mei himsels praat it ferheljen spile yn it libben van van der ploeg altiten in grutte rol yn sei er by in fraachpetear dat hie ik as bern al at ik net sliepe koe fertelde ik mysels in ferhaal bytiden rekke ik sa ûnder de yndruk fan myn selsbetochte ferhalen dat ik der fan gûle moast miskien haw ik it fan ús pake dy t ek goed fertelle koe thús waard de stim fan fryslân lêzen ik rekke al betiid yn de kunde mei it wurk fan eeltsje boates folkertsma de bibel waard by ús thús trettjin kear hielendal foarlêzen hoe t in ferhaal krekt ferteld wurdt haw ik op dy wize ek leard van der ploeg keas der bewust foar om yn it frysk te skriuwen omdat dy literlêre fiver net sa grut is en dêrtroch mear mooglikheden biedt foar eksperiminten as it nederlânsk dêr t in soad al ris yn besocht is van der ploeg debutearre yn mei in tal gedichten yn it nederlânske blêd ontmoeting it earste fryske gedicht fan syn hân ferskynde yn yn de tsjerne van der ploeg s earste dichtbondel lok op eachlingte ferskynde yn al sleat syn tematyk dea leafde skuld boete en religy oan by dy fan dichters lykas freark dam anne wadman en marten sikkema van der ploegs foarm wie fan e miet ôf oan dy fan it frije fers hy wie ek modern yn de sin dat hy frjemde wurden brûkte benammen út de natoerwittenskippen sa kaam de ynfloed fan de troch him bewûndere gerrit achterberg oan it ljocht dêrnei ferskynden om de pear jier in bondel mei gedichten fan van der ploeg ien fan de meast bekende is de opstanding een gedicht in samling nederlânsktalige gedichten nei oanlieding fan de dea fan syn mem dêr komme ferskate motiven út syn wurk by elkoar lykas it terpelânskip de prekkupaasje mei dea en ûntbining de mem as begjin fan it libben en dyjinge dy t har religy trochjaan wol oan har bern ferkate kritisy sjogge dy gedichten as de moaiste om harren earlikens en gefoelige toan nei hold van der ploeg him mear dwaande mei it skriuwen fan romans en ferhalen pas yn ferskynde wer in bondel troch kadastrale fjilden dy gedichten hawwe it lânskip boppe dokkum as dekôr mei oan de iene kant de see en oan de oare kant de kadastrale fjilden dêr t de minsken wenje mei wa t van der ploeg him ferbûn fielt yn syn eigen wurden ik haw in sterke bân mei noardeast fryslân it is in prachtige wrâld om yn te ferkearen de minsken dêr hawwe in bepaalde stivens en bedêstens at hja it mei twa wurden sizze kinne sille hja it net mei trije dwaan dat sprekt my oan van der ploeg syn earste koarte ferhalen waarden yn publisearre yn it frysk deiblêd syn earste boek in man en in minske kaam út yn yn de tweintich jier dêrnei ferskynden dêrnei noch seis boeken fan syn hân dêr t ien fan yn it nederlânsk wie een vers graf nei syn pensjonearring yn ûntwikkele er him ta ien fan de meast produktive literêre skriuwers yn it fryske taalgebiet fan de publikaasje fan de novelle bertegrûn ôf ferskynde alle jierren teminsten ien nij boek fan him mar faker twa en yn sels trije yn publisearre van der ploeg de essaybondel it obstakel fan e ferbylding in jier letter levere er in stikmannich bydragen oan ik bin jim sjonger in boek mei lietteksten fan fedde schurer yn skreau er de sniewinter it fryske boekewikegeskink fjouwer jier letter ferskynde it himelsk oerwurk in romantisearre biografy fan de fryske amateur astronoom arjen roelofs yn waard de kjeld fan it noarden útbrocht op maart ferskynde de nijste roman fan van der ploeg mei as titel de belvedêre en giet oer de neidagen fan age looxma ypeij fan swarteweisein by de presintaasje fan it boek waard van der ploeg beneamd ta ridder yn de oarder fan oranje nassau syn grutte produktiviteit is te ferklearjen mei in hege mate fan dissipline hy leit it himsels op om alle dagen acht oeren lang te skriuwen ek leit de útdaging foar him yn it hieltiten wer betinken fan in nije struktuer in oar fertelperspektyf en nije ferhalen mei nije personaazjes de romans dy t nei syn pensjonearring ta stân kamen bestean net allinne út op e nij besjoene ferzjes fan manuskripten dêr t er al earder oan skreaun hie mar ek út folslein nij wurk foar syn ste jierdei waard oan van der ploeg op inisjatyf fan syn útjouwer in bondel oanbean dreame fan in oare wrâld dêr t in tolvetal persoanen út de fryske literêre en kulturele wrâld in soad fasetten fan syn wurk beskreaunen de oanbieding wie op septimber yn de iepenbiere biblioteek fan ljouwert in wichtich tema yn it literêre wurk fan van der ploeg is dat fan de minske dy t yn iensumens wrakselet mei it libben en de dea syn boeken geane faak oer ienlingen yn harsels kearde personaazjes en harren fersteurde relaasje ta harren meiminsken en de maatskippij van der ploeg is bedreaun yn it oproppen fan sfear faak dy fan in iensum lânskip dêr t de bewenners ûnder drege omstannichheden foar harren bestean yn wrotte de measte fan syn ferhalen binne net fleurich fan toan al hat er ek romans skreaun mei humoristyske en satiryske elementen lykas de snoekebek de amerikaen en de dei lûkt nei de jûn neffens guon kritisy binne dy boeken lykwols minder slagge yn de saneamde dongeradielesyklus dy t begûn mei de jacht en dêr t fierder it wrede foarjier reis nei de kalkman en it lekken oer de spegel diel fan útmakken is de twadde wrâldkriich it basistema dêroer skreau van der ploeg yn yn de ljouwerter krante ik wie njoggen doe t de oarloch útbruts omdat dy oarloch myn karkater en mentaliteit fiif jier lang ûngeunstich beynfloede hat is der foar my winlik nea wer in ein oan kommen libjen mei dy oarloch waard frijwol ûnbewust in wichtich ûnderdiel fan myn opfieding fierderop yn dat artikel freget er him ôf of hat de lêzer itselde as de skriuwer dat hy net los komme kin fan de oarloch en fia de roman oarder yn de gaos sjen wol in sintraal tema yn syn lettere boeken is de keunstmjittigens fan it hjoeddeiske libben en it opgean fan de minsk yn de ûnpersoanlike massa van der ploeg ferset him tsjin de gedachte dat de mins de natoer meitsje kin en is krekt fan betinken dat de natoer de mins makket ek yn dy lettere romas is it lânskip de basis it klaaigebiet by ealsum it waad of de omjouwing fan noardburgum hoewol t dy boeken yn it ferline spylje binne it gjin histoaryske romans van der ploeg ferklearre dêroer ik wol in goed byld jaan fan it lânskip mar de ferhalen dy t ik dêroer fertel binne hielendal optocht wat ik fertel moat ek bard wêze kinne mar ik jou mysels rûmte durk van der ploeg krige kear in rely jorritsmapriis en is dêrmei wat dat oanbelanget rekordhâlder yn wie van der ploeg ûnderwerp fan in reltsje om de gysbert japicxpriis hinne de faksjuery dy t de deputearre steaten fan fryslân oer de takenning fan dy priis advisearre waard sawol yn de steaten as troch ferskate fryske skriuwers iepenlik bekritisearre fanwegen har foarstel dy ta te kennen oan willem tjerkstra en net oan van der ploeg nettsjinsteande dat waard it advys troch deputearre steaten oernommen neffens tjerkstra wie van der ploeg ien fan de earsten dy t him tillefoanysk lokwinske yn krige van der ploeg de grutste fryske literêre priis dochs takend hy krige de priis foar syn hiele oeuvre de sjuery wie fan tinken dat der gjin boek wie dy t der boppe út stuts dêrom waard besletten om der in oeuvrepriis fan te meitsjen by de presintaasje fan syn ste roman de belvedêre op maart waard durk van der ploeg beneamd ta ridder yn de oarder fan oranje nassau it selskip foar fryske taal en skriftekennisse ek wol selskip of ald selskip neamd is op septimber yn het gouden wagentje oan de nijstêd yn ljouwert oprjochte troch harmen sytstra tiede roelofs dykstra en jacobus van loon de oanhing bestie meast út middenstânslju de liberale boargerij en de yntelligintsja fan doarpsdûmnys en skoalmasters de romantyk oerhearske it tinken fan de measte bewegers fan de earste oere en de wjerslach dêrfan wie werom te finen yn it earste fryske tydskrift dat troch it selskip útbrocht waard iduna it selskip rekke hommels troch syn bestjoersleden hinne harmen sytstra en tiede dykstra kamen koart efter inoar jong te ferstjerren jacobus van loon naam it foarsitterskip op him mei gerben colmjon as skriuwer sûnder it duo sytstra dykstra foege it selskip him nei de liberale geast fan de tiid en wûn oan leden nei it djiptepunt fan mei noch mar leden rûn dat tal op nei yn om wiene waling dykstra en tsjibbe gearts van der meulen útein setten mei harren winterjûnenocht en it frysk folkstoaniel wie yn opkomst de striid om de stavering waard ôfsletten mei in kompromis tusken de romantisi en de praktisi yn ferskynde de fryske boekstavering in hantlieding dy selskipsstavering soe it in foech jier úthâlde de útjefte fan it lieteboek troch it selskip yn wie in grut súkses der bleau sels jild fan oer ek de saneamde grouster stientsjefeesten it ûntbleatsjen fan tinkstiennen foar de halbertsma s op oktober en maaie levere direkte winst op it ûntstean fan de krite grou dy t letter in wichtige rol yn it selskip spylje soe it selskip is sûnt oansletten by de ried fan de fryske beweging it ledetal yn noch sakke oant yn dit weromrinnen waard feroarsake troch ôffal fan kriten dy t geandewei selsstanniger waarden en troch bewegingsorganen dy t faak ta net mear as smûke ferienings waarden benammen yn de jierren waarden in soad kriten opheft foar de oerbleaune kriten levere de ferplichte ôfdracht oan it haadbestjoer faak problemen op it aldselskip wie fertsjintwurdige yn de rie fan de fryske beweging afûk de fryske kultuerried en ifat it frysk boun om utens is in koepelorganisaasje fan likernôch fryske kriten bûten fryslân it bûn dat oprjochte is op septimber is ien fan de oansletten selskippen fan de ried fan de fryske beweging it boun hat neffens it karbrief as doelstelling amersfoart amsterdam apeldoarn arnhim assen beverwyk boadegraven bussum dimter doardt flaardingen de haach haarlim hilfertsom hoarn hurderwyk leiden lelysted oss seist sudeastdrinte swol utert wageningen mei ha in eigen hiemside net oansletten kriten om utens de helder roan stienwyk it frysk boun om utens hâldt har op it stuit ûnder oaren dwaande mei de ûntfangst fan omrop fryslân bûten de provinsje boekeferkeap en it jaan fan kursussen fierder besykje se de belangen fan de oansletten kriten en har leden te behertigjen by oerheden en ynstânsjes de stichting ons bildt frysk stifting us bilt soms ôfkoarte ta sob is in organisaasje yn fryslân dy t diel útmakket fan e biltske beweging dizze stifting dy t fêstige is yn sint anne set him yn foar it behâld fan e biltske kultuer en oar streekeigen en is útgroeid ta de wichtichste organisaasje op dat mêd yn t bysûnder leit de stifting him ta op it behâlden en fuortsterkjen fan e biltske taal de stichting ons bildt waard oprjochte op maaie op inisjatyf fan e biltske taalstrider sytse hotzes buwalda foartútrinnend op e gemeentlike weryndieling yn fryslân fan wêrby t it frysktalige doarp minnertsgea by de gemeente it bilt yndield waard it wurk fan e stichting ons bildt omfettet û m it organisearjen fan kursussen op it mêd fan taal en skiednis it útjaan fan boeken en cd s en it útskriuwen fan taalwedstriden teffens fersoarget de stifting op oanfraach it oersetten fan teksten nei it biltsk dêrnjonken ûnderhâldt de stichting ons bildt ek kontakten mei oare biltske kulturele organisaasjes lykas it bildts dokumintasysintrum dat yn út e stichting ons bildt wei oprjochte waard dêrta is de stifting lid fan e stichting bildts aigene in yn oprjochte koepelorganisaasje foar biltske taal en kultuer de stichting ons bildt is fierders yn in breder ramt mei de stellingwarver schrieversronte ien fan e beide net fryske lid organisaasjes fan e ried fan de fryske beweging it yn oprjochte protestante kristlik frysk selskip kfs hie ta doel it brûken fan it frysk ek yn kristlike fermiddens te stimulearjen de ortodokse protestante friezen fielden har net thús by it liberale en faak anty tsjerklike ald selskip dûmny sipke huismans wie de man dy t mei anders minnes wybenga de oanset joech ta de oprjochting fan wat yn earsten it kristlik selskip for fryske tael en skrifttekennisse hjitte soe yn it midden fan de er jierren komt der mei hendrik van houten en fedde schurer in koerswiziging fan taal skriftekennisse nei in mear striidbere koers foar emansipaasje fan it frysk de namme wurdt dan ek feroare yn koartwei kristlik frysk selskip en se rjochtsje har mear op it brûken fan it frysk op skoalle yn e tsjerke mar benammen ek yn it iepenbier bestjoer en de rjochtspraak ien fan de foaroanmannen fan it kfs wie geart aeilco wumkes dy t yn tegearre mei eeltsje boates folkertsma de lêste hân lei oan de earste folsleine oersetting fan bibel yn it frysk it nije testamint wie al yn ferskynd it kfs is sûnt ien fan de by de ried fan de fryske beweging oansletten selskippen yn wurdt troch it kfs de bibelferkeapkommisje net fan brea allinne ynsteld om sa mear fryke bibels yn e omloop te krijen de bibelferkeap is tsjintwurdich ûnderbrocht by de kristlike fryske folks bibleteek sûnt jout it kfs alle jierren it bûsboekje út in fryske aginda yn is it roomsk frysk boun opgien yn it kfs neidat beide ferienings al in jiermennich yn in soarte fan federaasjeferbân gearwurke hienen per jannewaris waarden alle aktiviteiten fan it kfs oerdroegen oan e nije stifting krúspunt en waard it kfs opheft de fryske beweging hâldt yn it hiel fan stribjen en organisaasjes dy t rjochte binne op it fuortbestean en ûntjaan fan it eigen fryske folkskarakter en de fryske taal ta de fryske beweging kinne alle persoanen en ynstânsjes rekkene wurde dy t har ynsette of ynsetten hawwe foar it behâld en fersterkjen fan de fryske taal en kultuer foar guon bewegers hâlde en hâldt dat tagelyk in stribjen yn nei mear ûnôfhinklikheid fan it sintrale nederlânske gesach feitlik begûn de fryske beweging mei de dichter gysbert japiks de ûnbetwiste grûnlizzer fan it moderne skreaune frysk sûnder him soe it frysk as literêre taal de tiid net oerlibbe hawwe hoewol hy yn lytse kring bewûndere waard soe gysbert yn syn tiid gjin beweging yn gong lûke it duorre oant july de tiid fan de romantyk eart yn de sint martinitsjerke te boalsert de earste gysbert japiksbetinking hâlden waard de menniste dûmny joast hiddes halbertsma hat dat feest in jier letter wiidweidich beskreaun yn syn hulde aan gysbert japiks it wie lykwols benammen de frjentsjerter heechlearaar gryksk everwinus wassenbergh dy t stúdzje makke fan it wurk fan gysbert japiks en dat ek mei sukses by oaren propagearre de beweging dy t hy wl yn gong sette wurdt wol de wassenberghse renêssânse neamd it soe liede ta de earste foarm fan organisaasje fan de fryske beweging al soe wassenbergh dat sels net mear belibje op septimber waard troch franciscus binkes hendrik amersfoordt en freerk fontein it provinciaal friesch genootschap ter beoefening van friesche geschied oudheid en taalkunde oprjochte in genoatskip seker yn de begjintiid fan wat men de hegerein neamme kin ek eeltsje halbertsma waard lid mar yn betanke er as lid de reden skreau er oan syn broer joast es gibt narren aller art en hy woe dêr net ien fan wêze it frysk waard troch it genoatskip dan wol bestudearre fiertaal wie it by harren yn dy begjinjierren út of yn net ek it sûnt ferskinende en noch altyd besteande tydskrift de vrije fries wie foar it meastepart yn it hollânsk wol binne der foar de tiid fan de de vrije fries noch in seistal nûmers fan in friesch jierboeckjen ferskynd op septimber waard yn het gouden wagentje oan de nijstêd te ljouwert troch harmen sytstra tiede dykstra en jacobus van loon it selskip foar fryske taal en skriftekennisse oprjochte dit selskip ek wol it selskip of ald selskip neamd wie mear woartele yn e mienskip har oanhing bestie meast út middenstânslju lju fan de liberale boargerij en de doarpsyntelligentsia dûmnys en skoalmasters de bruorren halbertsma bringe mei har rimen en teltsjes it skreaune frysk wer ûnder de minsken botte polityk is it dan noch net al sjocht sjoerd van der schaaf yn it artikel the origin of the germanic and scandinavian languages diversity in unity fan de hân fan joast halbertsma wol in politike stellingname hjir is in federalist oan it wurd is syn konklúzje en fierder de folken moatte harren yn al har eigenaerdigens en har ûnderskate talen ûntjaen kinne op in breed droegen politike beweging lit stean partijfoarming is dan lykwols noch gjin sicht krekt yn dy tiid dat de grip fan de sintrale machthawwers op fryslân aloan sterker waard makke de opkommende organisearre fryske beweging him benammen drok om de fryske stavering de romantyk oerhearske it tinken fan de measte bewegers fan it earste oere en de wjerslach dêrfan wie werom te finen yn it earste fryske tydskrift dat troch it selskip útbrocht waard iduna it is de mislearre bakker mar folksskriuwer by útstek waling dykstra dy t him ferset tsjin de stavering dy t de bewegingsmannen betocht hawwe en hy begjint mei de útjefte fan in eigen periodyk de frysce huesfrjeun hy wie dêrmei in eksponint fan it opkommen fan it liberalisme en in begjin fan demokratisearring it selskip rekke hommels troch syn bestjoersleden hinne harmen sytstra en tiede dykstra kamen koart efter inoar jong te ferstjerren jacobus van loon naam it foarsitterskip op him mei gerben colmjon as skriuwer sûnder it duo sytstra dykstra foege it selskip him nei de liberale geast fan de tiid en wûn oan leden nei it djiptepunt fan mei noch mar leden rûn dat tal op nei yn om wiene waling dykstra en tsjibbe gearts van der meulen útein setten mei harren winterjûnenocht en it frysk folkstoaniel wie yn opkomst de striid om de stavering waard ôfsletten mei in kompromis tusken de romantisi en de praktisi yn ferskynde de fryske boekstavering in hantlieding dizze selskipsstavering soe it in foech jier úthâlde de útjefte fan it lieteboek troch it selskip yn wie in grut sukses der bleau sels jild fan oer ek de saneamde grouster stientsjefeesten it ûntbleatsjen fan tinkstiennen foar de halbertsma s op oktober en maaie levere direkte winst op it ûntstean fan de krite grou dy t letter in wichtige rol yn it selskip spylje soe it frysk genoatskip liet fan him sprekke yn yn it paleis fan willem iii oan it hofplein yn ljouwert waard in grutte tentoanstelling organisearre yn ferbân mei it jierrich bestean fan it genoatskip de provinsje en de gemeente ljouwert wurken der oan mei terpfynsten skilderijen silverwurk hânskriften kaarten alles wat te toanen wie waard toand it wie in grut sukses der kamen tritichtûzen besikers op ôf en der waard rûnom yn nederlân omtinken oan jûn yn de parse der bleau genôch jild fan oer om oan de turfmerk it eysingahûs oan te tugen dêr t de samlingen fan it genoatskip en de provinsje in fêst plak krigen dêrmei stie it genoatskip oan de widze fan it frysk museum sa oan it ein fan de e en it begjin fan de e iuw wie der in twadde weach fan organisaasje yn de fryske beweging krekt as by de politike partijfoarming organisearre ek de beweging him foar it meastepart fia de skiedslinen fan it leauwen yn waard yn amsterdam de earste fryske studinteferiening oprjochte natio frisica de somtiden wat anty tsjerklike hâlding yn de gelederen fan it ald selskip liede yn ta it oprjochtsjen fan it kristlik frysk selskip en krap jier letter yn folge it roomsk frysk boun mei as foaroanman titus brandsma douwe kalma wie ien fan de mannen dy t yn oan de widze stie fan de jongfryske mienskip de selskippen om utens ferienen har op septimber yn it frysk boun om utens yn grins waard jier letter de studinteferiening ffj bernlef oprjochte douwe kalma liet foar it earst fan him hearre doe t er jier wie op ferskate manieren besocht er nij libben yn de fryske beweging te bringen yn it foarste plak troch oare literêre idealen út te dragen troch it oprjochtsjen fan de jongfryske mienskip yn koe er grutte kloften jongelju oan him bine de fryske beweging waard sadwaande folslein yn oerienstimming mei de groei fan jongereinkultuer op oare plakken yn europa ta in jongereinbeweging dêr t ek foar famkes en froulju in plak yn weilein wie yn de grutte tiid om hinne hie de jongfryske mienskip sa likernôch jonge leden de jongfriezen organisearren ûnder oaren simmerkampen foar jongerein en sy wienen de earsten dy t yn mei frisia in serieus frysktalich literêr tydskrift opsetten kalma sette him yn foar it brûken fan it frysk yn ferskate fermiddens lykas yn it leger en it heger ûnderwiis dêrneist sette er alle wurken fan shakespeare oer yn it frysk hy skreau ek de earste fryske literatuerskiednis dy t wat omfang hie en skreau it boek skiednis fen fryslân kalma en syn jongfryske mienskip brochten nij elan oan de fryske literatuer skaaimerkend foar de jongfriezen wie harren ynternasjonale orintaasje mei it biedwurd fryslân en de wrâld presintearre kalma fryslân as part fan in noardseekultuer fryslân soe in brêgefunksje ha moatte tusken de besibbe ingelske en de skandinavyske kultueren mei de omsetting fan dat konsept hie kalma lykwols minder sukses yn makke de jongfries eeltsje boates folkertsma syn wurk selsbestjûr for fryslân wrâldkundich dat wurk kin sjoen wurde as de earste oanset ta in politike striid foar bestjoerlike selsstannigens fan de provinsje fryslân om hinne waarden de kontakten tusken de fryslannen sterker dy ynteresse kaam foaral út de taalkundige hoeke de iere frisisten mear kontakt late ta de rop út east fryslân wei om in jierliks treffen fan fertsjintwurdigers fan de trije fryske gebieten douwe kalma eeltsje folkertsma en de feriening de upstalbeam oprjochte yn sprieken har dêr ek foar út en sa waard it earste grutfryske kongres yn yn jever organisearre mei fertsjintwurdigers út de trije fryslannen grinslân woersten bûtjadingen en jeverlân dat wie de grûnslach foar mear mienskiplike gearkomsten en de oprjochting fan de fryske rie by it grutfryske kongres yn hsem yn waard de fryske rie oprjochte it doel fan de rie wie om de ûnderlinge bân yn de tiid tusken de kongressen te hoedzjen en te noedzjen yn kaam douwe kalma ree mei syn stúdzje en wurke letter dat jier as skoalmaster yn it middelber ûnderwiis yn eindhoven dêrtroch waard er fries om utens en koe er net langer mear foarsitter bliuwe fan de jongfryske mienskip dy t sûnt mienskip for fryske folksûntjowing hite yn septimber waard der in moasje yntsjinne dêr t it ôfgean fan bestjoerslid douwe kalma yn frege waard yn maart blykt it safier te wêzen dat kalma net mear yn it bestjoer sit nei it fuortgean fan douwe kalma waard troch it mienskipsbestjoer besletten dat de mienskip mei yngong fan as krite huzum diel útmeitsje soe fan it selskip yn de krisisjierren de tiid fan de wurkferskaffing en de grutte depresje manifestearre it frysk nasjonaal sosjalisme him yn de fryske folkspartij ffp oprjochte op novimber yn eagmaryp de mienskip no krite fan it selskip woe de fryske striid ek op polityk en maatskiplik nivo oerbringe en kaam mei karbriefoanfollingen it selskip spruts syn veto dêroer út by in lettere gearkomste fan de mienskip die bliken dat in meartal fan de oanwêzige leden winliken efter it haadbestjoer fan it selskip stie dêrop gong it folsleine bestjoer ôf en douwe kiestra en jan melles van der goot foaroanman ffp rûnen ek út de mienskip wei yn waard douwe kalma keazen as bestjoerslid fan it selskip yn itselde jier op maaie krige kalma de titel fan dokter op dy datum promovearre er op in dissertaasje oer gysbert japiks it wie de earste dissertaasje yn it frysk yn de universitêre skiednis op it politike mêd slute kalma him hieltiten wer by oare partijen oan yn it jier pleite geert aeilco wumkes fan it kristlik frysk selskip yn in rede foar it frysk genoatskip foar in akademy foar wittenskip it fryske genoatskip lykwols makke yn en dúdlik dat se dêr gjin ynteresse oan hienen it plan soe hast twa desennia lang in konsept bliuwe underwylst waard yn de afûk troch ferskate organisaasjes út de fryske beweging oprjochte it wie professor titus brandsma fan it roomsk frysk bûn dy t de akademy yn op de wurklist fan de underwiisried sette brandsma hie in akademy foar eagen mei frysk pratende en frysk skriuwende akademisy dy t beneamd waarden op titel fan bewiisde kundigens yn die de underwiisried yn in ferklearring te witten dat se foar sa n akademy wienen yn en oppenearren in stikmannich studinten har op persoanlike titel foar sa n akademy yn stjoerde de federaasje fan fryske studinteferienings in wiidweidich rapport nei de underwiisried ta efter de skermen wienen geert aeilco wumkes kommissaris fan de keninginne van harinxma lektor pieter sipma en fertsjintwurdigers fan it selskip en it frysk genoatskip dwaande mei in konsept brief foar de underwiisreid op maaie maaie beslute de underwiisried dat de fryske akademy der komme moast de earste fryske folkshegeskoalle ûntstie yn by it buorskip allardseach by bakkefean ta de oprjochting fan in fryske organisaasje is it net earder kommen as yn de foarm wie in mingde stifting in eigen folkshegeskoalle moast op dat stuit wol in fier ideaal lykje de folkshegeskoalle dy t yn formeel oprjochten is wie in foarrinder foar de fryske folkshegeskoalle dy t yn op skylge syn plak krije soe op it lêst fan de tritiger jierren fan de e iuw kamen de ideoligyske kontrasten yn de fryske beweging nei foarren in ier teken wie it grutfrysk kongres fan de fryske rie yn yn medemblik in plak fierder fan dútslân ôf as medemblik hie min te finen west de westfriezen hienen noch net oan eardere kongressen meidien mar no wie der in feriening mei de namme westfrieze styk dy t de organisaasje op syn noed nommen hie al yn de simmer fan woenen de dútske besetters in sintraal orgaan hawwe om de fryske beweging sa goed mooglik stjoere te kinnen dêrby makken se gebrûk fan eastfryske seinboaden dy t min ofte mear fertroud wienen mei de ferhâldingen yn de provinsje fryslân nei in oerlis tusken it selskip foar fryske tael en skriftekennisse en it kristlik frysk selskip waard der keazen foar in trijemanskip it trijemanskip waard gearstald út ien fertsjintwurdiger fan it selskip ien fertsjintwurdiger fan it kristlik frysk selskip en ien nasjonaal sosjalistyske fertsjintwurdiger doe t bekend waard dat douwe kalma him oansletten hie by de faksistyske fryske folkspartij keas it selskip foar jacob kalma as fertsjintwurdiger foar it trijemanskip eeltsje boates folkertsma wie de twadde man yn it trijemanskip hy fertsjintwurdige it kristlik frysk selskip de tredde persoan yn it trijemanskip waard rintsje piters sybesma omdat hy de mear folkske en nasjonael soasialistyske streaming fertsjintwurdigje soe troch ferskillen yn belangen krigen de pro fryske kalma en folkertsma spul mei de pro dútske sybesma kalma en folkertsma gongen dêrnei fierder as twamanskip yn waard it twamanskip opheven op it literêre mêd fierde de dútske besetter de harmen sytstra priis yn dy waard yn wûn troch reinder brolsma yn troch rintsje piters sybesma en yn troch douwe kalma douwe kalma dy t him yn oanslute by de ffp en ûnder oaren aktyf wie foar de stichting saxo frisia naam de priis oan lykwols krige kalma al gau yn e rekken dat oaren him it oannimmen fan de priis letter kwea ôf nimme soenen sadat kalma besleat de priis werom te jaan neist it trijemanskip en it twamanskip wienen der ek dúdlike tekenen fan ferset by yndividuële fryske bewegers jens emil mungard wie in dichter fan it eilân sal en oppenearre him as in fûle tsjinstanner fan it nasjonaal sosjalisme mungard hie krekt as syn heit ynterfryske kontakten en waard troch syn literêre ferset út frysk perspektyf yn nei konsintraasjekamp sachsenhausen brocht dêr t er yn stoar in oar frysk beweger dy t him fuort al tsjin it nasjonaal sosjalisme oppenearre wie titus brandsma hy stoar yn yn konsintraasjekamp dachau lykwols wie brandsma oars as mungard in tsjinstanner mei kristlike motiven de organisearre fryske beweging kaam út de besettingstiid sûnder skuld mar ek sûnder glâns de selskippen hienen de lêste jierren fan de besettingstiid op non aktyf stien mar se wienen net ferbean troch de dútsers en se hienen harsels net ûntbûn jacob kalma en eeltsje folkertsma fan it twamanskip waarden net troch de dútsers oppakt nei de twadde wrâldkriich hat net ien frysk beweger foar in oarlochstribunaal foarkomme hoecht douwe kalma hat fjouwer jier yn in kamp sitten mar waard nei de oarloch as kollaborateur suvere nei de oarloch oppenearre de âld fersetslieder pieter wybenga him as foarstanner foar mear desintralisaasje syn desintralisaasjerapport waard skreaun yn opdracht fan de provinsje fryslân mar syn wurk krige gjin ferfolch oars as yn westerlauwersk fryslân waard de fryske beweging yn noard fryslân fijannich behannele troch de dútsers dêr waard it frysk ûnderwiis ferbean en krige johannes oldsen as foarsitter fan de foriining for nationale friiske sawat de hiele oarloch húsarrest en in publikaasjeferbod de fryske rie pakte nei de tried wer op mei respektearre bestriders fan it hitler bewâld dat late yn ta in grutfrysk kongres yn hsem en yn yn auwerk dêr is it frysk manifest oannommen in nije grûnslach foar de fryske kontakten nei de oarloch de fryske organisaasjes krigen oan e ein fan de twadde wrâldkriich en yn de jierren dêrnei in grutte oanwaaks fan leden harren betsjutting as fertsjintwurdigers fan it folk bleau navenant lyts nei de oarloch pakten de fryske ynstelling dy t foar de oarloch oprjochte wienen de tried ek op de fryske akademy afûk en de fryske folkshegeskoalle fan ôf op skylge koenen fierder mei harren wurk fuort nei de oarloch waard de ried fan de fryske beweging oprjochte ferskate fryske organisaasjes it selskip foar fryske tael en skriftekennisse it kristlik frysk selskip it roomsk frysk boun en it frysk boun om utens fielden de needsaak om tenei mei ien orgaan mei it regear en de legere oerheden te kommunisearjen net folle letter yn soe de ried fan de fryske beweging mei kneppelfreed syn earste grutte súkses helje yn moasten twa molktapers út aldeboarn op it hearrenfean foar it kantongerjocht ferskine omdat sy de molke en sûpe op harren molkbussen skreaun hienen ynstee fan it wetlik fêstleine melk en karnemelk de molktapers waarden skuldich ferklearre mar koenen sûnder straf nei hûs it wienen de minachtsjende útspraken fan de rjochter oer it frysk dy t it sentimint leinen om letter yn aksje te kommen deselde rjochter krige yn in bistedokter yn e rjochtseal dy t er wegere te ferstean omdat er frysk prate alles wat de bistedokter yn it frysk sizze soe soe net opnommen wurde yn it ferslach en sa koe dêr ek gjin rekken mei holden wurde soe by it fêststellen fan it fûnis twa fryske sjoernalisten fedde schurer en tsjebbe de jong joegen yn har kranten fûle krityk op it hâlden en dragen fan de polysjerjochter mei de offisjele beskuldiging dat de beide sjoernalisten de rjochterlike macht misledige hienen moasten se yn ljouwert foar de rjochter ferskine it wie net de polysjerjochter fan it hearrenfean mar de offisier fan justysje yn ljouwert de hear f hollander dy t in klacht yntsjinne by it justysjele apparaat yn ljouwert bestie in frijwat anty fryske ynstelling guon juristen hienen dêr earder ek al yn it iepenbier bliken fan jûn de rjochtsaak waard holden op freed novimber der wie dy deis nochal wat folk op de saak ôfkommen en de ljouwerter polysje dreau mei kneppels en wetterkanonnen dat publyk dat foar it gerjochtsgebou op it saailân gearklofte útelkoar nei kneppelfreed hold de ried fan de fryske beweging grutte protestgearkomsten by guon polysjemannen waarden thús de ruten ynsmiten en guon dûmny s begûnen te preekjen oer kneppelfreed ut de haach wei kamen nei oanlieding fan kneppelfreed trije ministers om te praten mei fertsjintwurdigers fan de fryske beweging en mei it provinsjale bestjoer troch kneppelfreed waard by de oerheid dúdlik dat de wetlike status fan it frysk feroare wurde moast yn wurde twatalige skoallen tastien en fan ôf mei der yn de rjochtseal frysk brûkt wurde de ljouwerter offisier fan justysje de hear f hollander waard oerpleatst foar it frysk yn it bestjoerlik ferkear waard de algemiene wet bestjoersrjocht feroare it brûken fan it frysk yn it ûnderwiis waard wetlik regele yn de wet primêr underwiis en yn de wet op it fuortset underwiis rono omrop fryslân feriening foar in federaal europa de f n p j h scheps teloargong frysk en frij frsk yn de rin fan e jierren binne der út en troch friezen dy t fine dat it allegearre wat te stadich en te hoeden giet mei it stribjen nei in fêster plak foar it frysk en komme mear as minder organisearre yn aksje sawol yn de sântiger as begjin njoggentiger jierren docht de anonyme aksjerûnte fryslân frij fan him sprekken meast troch it útjaan fan parseberjochten dy t de radikale kant it neist binne in oare groep wie warns dy t oan de ein fan tachtiger jierren aktyf wie by warns bleau it net by parseberjochten dizze groep rjochte him benammen op ynstânsjes lykas de ptt en de ns dy t yn har eagen opstruksje pleegden oangeande it frysk taalbelied letter kaam de geregeld demonstrearjende fra foar it ljocht mei as foaroanmannen sjoernalist histoarikus kerst huisman en fnp er jan a van der baan yn de gemeenten boarnsterhim en tytsjerksteradiel waarden de kommisjegearkomsten dêr t kediisd waard oer it ynfieren fan fryske plaknammen oerfallen troch bewegers operaesje fers wie in fryske dichterstelefoan ûnder nûmer dêr t elts nei beleaven ynbelje koe om in gedicht te belústerjen de poëzij moast sa demokratiseare wurde operaasje fers hat bestien fan oant yn dy tiid hawwe fia de dichterstelefoan mear as gedichten te belústerjen west likernôch fryske nederlânske en sa n yn oare talen oprjochters fan operaesje fers wiene josse de haan meindert bylsma en geart van der zwaag mar de geastlike heit wie feyo schelto sixma van heemstra yn woe de sjuery fan de gysbert japicxpriis besteande út g a gezelle meerburg lolle nauta en jan wybenga de priis takenne oan operaesje fers mar deputearre steaten fan fryslân stuts dêr in stokje foar omt it reglemint it takennen fan de priis oan ien auteur foarskriuwt it telefoannûmer krige ekstra omtinken troch in fers fan edsard berger dy t syn beschaafde aardrijkskunde foardroech en dêr t in arp senator de ptt direkteur oer belle njonken de oprjochters hawwe ûnder oaren joop boomsma pier boorsma en willem abma in sit yn de redaksje hân op jannewaris binne de lûdsargiven fan operaesje fers publisearre op de webside fan tresoar eric hoekstra april it hearrenfean is in frysk skriuwer hy publisearre sawol poëzij as proaza hy is benammen bekend fanwege syn oersettingen nei it frysk fan it wurk fan friedrich nietzsche hy krige dêrfoar yn de dr obe postmapriis hoekstra is fierder bekend as literatuerkritikus en kollumnist under eigen namme en ûnder de pseudonimen dr gleon dr tsjoen en justus skreaun hy bydragen yn it frysk deiblêd en yn de tydskriften kistwurk farsk de moanne hjir en erosmos eric hoekstra brocht in lange rige taalkundige publikaasjes op syn namme sa publisearre er oer de fryske ynfloeden yn hollânske dialekten dialektology syntaksis taalpolityk en taalferoaring eric hoekstra is foarsitter fan de stifting elektroanyske letteren fryslân yn febrewaris húsmanne eric hoekstra lykas diogenes jier dêrfoar in wike lang yn in houten tonne eric hoekstra bekearde him ta it kristendom nei in mystike ûnderfining hy makke út e fjouwer evangeeljes in spannende en moderne roman roman fan in hielmaster dy t ek yn it nederlânsk ferskynde mei de titel roman van een geneesheer pieter jelles troelstra april ljouwert is bekend wurden as sosjalistysk politikus dy t yn yn neifolging fan de russyske revolúsje yn nederlân de sosjalistyske revolúsje útrôp dêrnjonken hat troelstra yn fryslân as piter jelles namme makke as dichter en skriuwer troelstra is berne op april yn ljouwert fan oant hat er yn stiens wenne syn heit jelle troelstra sr wie dêr doe ûntfanger fan de belestings piter jelles hat syn foarming yn stiens krige foaral troch de ynfloed fan syn mem syn libben lang hat piter jelles dan ek in bân mei stiens field yn middelbere skoalletiid wie troelstra al in fel strider en organisator en bliek er ek literêre jeften te hawwen hy kaam yn kontakt mei skriuwers as tsjalling halbertsma en onno harmens sytstra mei dy lêste redigearre hy yn de dichtbondel it jonge fryslân mei oebele stellingwerf sette hy it toanielselskip gysbert japiks op fan oant studearre troelstra rjochten yn grins syn literêre aktiviteiten sette hy troch hy siet yn de redaksje fan it literêre tydskrift for hûs en hiem en fan it nij frysk lieteboek dat yn ferskynde tagelyk ûntwikkele troelstra him mear en mear as polityk strider sawol yn de fryske beweging as yn de sosjalistyske yn troude troelstra mei sjoukje bokma de boer dy t ûnder it pseudonym nynke fan hichtum bekend wurden is as berneboekeskriuwster it pearke krige twa bern dieuwke en jelle nei syn stúdzjetiid fêstige troelstra him as advokaat yn ljouwert hy waard yn lid fan de fryske folkspartij mar kaam nei in lange twastriid ta de konklúzje him alhiel oan de sosjalistyske beweging te wijen hy ferhuze yn nei hollân yn stie pieter jelles troelstra mei in tal oaren de tolve apostels oan de widze fan de sosjaal demokratyske arbeiders partij sdap en yn kaam hy foar dy partij yn de twadde keamer dêr toande hy him in fûleindich anti monargist hy hope dat de monargy mei wilhelmina útstjerre soe doe t yn de lettere keninginne juliana berne waard seach er syn hope op in republyk yn reek opgean hy begûn him wer oan de literatuer te wijen en publisearre yn datselde jier syn ferneamde dichtbondel rispinge in bondel dy t yn in tiid fan moralistyske dichtkeunst opfoel troch de iepenens en it persoanlike karakter fan de fersen net allinne troch syn politike aktiviteiten mar ek troch syn rol as advokaat fan de bruorren hogerhuis de hogerhuissaak waard troelstra nei ferneamd yn hiel nederlân it proses tsjin de trije fan in rôfoerfal beskuldige bruorren dy t altyd folhâlden hawwe ûnskuldich te wêzen krige yn dy tiid in protte omtinken en waard yn de sosjalistyske beweging sjoen as ûnsoarchfâldich it houlik tusken pieter jelles troelstra en sjoukje bokma de boer rûn nei ferrin fan tiid op e non en waard yn offisjeel ûntbûn wêrnei t troelstra op e nij troude mei sjoukje oosterbaan nei it útbrekken fan de russyske en dútske revolúsjes yn en seach troelstra kânsen om de nederlânske befolking yn ta in sosjalistyske revolúsje oer te heljen lykwols waard oan syn oprop suver gjin gehoar jûn en dizze episoade stiet dêrom ek wol bekind as troelstra s fersin troelstra s vergissing foar troelstra wie dat misleare fan syn revolúsje in grutte teloarstelling en hy hat him dêrnei stikje by bytsje tebek lutsen út de polityk yn de lêste jierren fan syn libben skreaun hy ûnder de titel gedenkschriften syn memoares op maaie is er yn de haach ferstoarn nei syn dea yn waard yn stiens besletten om de âlddoarpsgenoat mei in monumint te betinken dit monumint troch tjipke visser is der yn kommen hoeke langebuorren it achterbosk dat koe mei stipe fan leden fan de fryske beweging ek fan harren dy t har yn politike sin gjin geastferwant fan troelstra fielden it is dan ek foaral in earbetoan wurden oan de dichter en skriuwer piter jelles op it monumint stiet oan de neitins fen piter jelles frysk dichter en skriuwer fen de friezen de strjitte dêr t er yn stiens wenne hat hjit no piter jellessingel neist de piter jellespriis is ek iepenbiere skoallemienskip piter jelles yn ljouwert en omkriten neamd nei troelstra yn eare de gemeente ljouwert troelstra troch in nije literatuerpriis de piter jellespriis nei him te ferneamen iduna wie it earste frysk literêre tydskrift iduna ferskynde fan oant de sintrale figuer en redakteur wie harmen sytstra it wie yn it begjin in ienmansblêd mar letter wiene der mear redakteuren en kaam it ûnder de hoede fan it selskip foar fryske taal en skriftekennisse sytstra hâlde lykwols oant syn dea de einredaksje fan iduna de namme iduna ferwiist nei in noarsk mytologysk figuer iunn dy t hoeder wie fan de jonkheid fan de goaden en de godinne fan de dichtkeunst hy brûkte in eigensinnige stavering nei in idee fan de haan hettema neamd nei it tydskrift de idunastavering as foarbyld dêrfan kin it neifolgjende sitaat fan him t tsjinje dêr t er syn stavering yn ferdigenet mei ynachtniming ho da friesen oannath hollondsk forwend benne end mei th each oppa biscawing end foarútgong der tael matte da scriûers sa fulle dwaenlik ynnath ald frysk self da wetten foar hiar spelling siikje de idunastavering stie lykwols fier ôf fan de deistige taal fan de gewoane man sytstra seach dat letter sels ek wol yn en gie doe hieltyd mear oer op in ienfâldiger stavering yn gie it tydskrift fierder ûnder de namme forjit my net ûnder lieding fan g p colmjon it bleau bestean oant iduna is ek de namme fan in sweedsk tydskrift fan de literêre histoaryske feriening gtiska frbundet it earste nûmer ferskynde yn it blêd de moanne offisjele skriuwwize mei in lytse letter d is in meartalich kultureel opinyblêd dat ienris yn e moanne útkomt it blêd stribbet der nei in bydrage te leverjen oan it yn libben hâlden fan kultuer en taal yn fryslân sûnder ûnderhearrich te wêzen oan in bepaalde maatskiplike ideology de moanne bestiet sûnt de bydragen binne meast yn it nederlânsk en it frysk yn de moanne is it literêre tydskrift trotwaer dat oant selsstannich ferskynde as literêr katern opnommen de moanne wie ynearsten in útjefte fan de afûk sûnt juny wurdt it blêd mei útjûn troch tresoar en de fryske akademy troch dy gearwurking krige de moanne in oplage fan eksimplaren de moanne de ynhâld fan it tydskrift ferskynt mei in moanne fertraging ek op it ynternet it provinciaal friesch genootschap ter beoefening van friesche geschied oudheid en taalkunde waard op septimber troch franciscus binkes hendrik amersfoordt en freerk fontein oprjochte en is no fêstige yn ljouwert it genoatskip wie foaral yn de begjintiid fan wat de hegerein neamd wurde kin eeltsje halbertsma betanke yn as lid de reden skreau er oan syn broer joast es gibt narren aller art gekken binne der yn soarten en mjitten en hy woe dêr net ien fan wêze it frysk waard troch it genoatskip dan wol bestudearre fiertaal wie it by harren yn dy begjinjierren út noch yn net ek it sûnt ferskinende en noch altyd besteande tydskrift de vrije fries wie foar it meastepart yn it hollânsk wol binne der foar de tiid fan de de vrije fries noch in seistal nûmers fan in frysktalich friesch jierboeckjen ferskynd it frysk genoatskip liet fan him sprekke yn yn it paleis fan willem iii oan it hofplein yn ljouwert waard in grutte tentoanstelling organisearre yn ferbân mei it jierrich bestean fan it genoatskip de provinsje en de gemeente ljouwert wurken der oan mei terpfynsten skilderijen silverwurk hânskriften kaarten alles wat te toanen wie waard toand it wie in grut sukses der kamen tritichtûzen besikers op ôf en der waard rûnom yn nederlân omtinken oan jûn yn de parse de bleau genôch jild fan oer om oan de turfmerk it eysingahûs oan te tugen dêr t de samlingen fan it genoatskip en provinsje in fêst plak krigen dêrmei stie it genoatskip oan de widze fan it frysk museum it genoatskip jout neist de vrije fries it historisch tijdschrift fryslân út en organisearret aktiviteiten op histoarysk mêd lykas ekskurzjes lêzingen en symposia jan hepkes wouda surhústerfean novimber dêre april wie in fellekeepman op it surhústerfean jan hepkes stie bekend as de feanster liger omdat er him it fertellen fan sterke ferhalen dêr t er sels altyd in bjusterbaarlike haadrol yn spile eigen makke hie hy waard dan ek wol spottend de mnchhausen fan surhústerfean neamd neffens jan hepkes syn eigen sizzen beskikte er oer boppenatuerlike krêften fong er snoeken sa grut dat se allinne yn it swaaigat by it bûterfabryk yn de feanster feart keare koene en hy koe hurder fytse as it ljocht jan hepkes belibbe as ferteller syn finest hours by in ploechje krinkjespuiers dy t faak te finen wienen op de feike draai yn de feanster feart in soad ferhalen fan jan hepkes wouda binne troch ype poortinga optekene en yn útbrocht ûnder de titel ik ha t ris hân jan hepkes syn standert iepeningssin yn surhústerfean stiet in stânbyld fan jan hepkes wouda makke troch suze boschma berkhout samuel barclay beckett foxrock dublin april parys desimber wie in ierske skriuwer en dichter en waard nei t er sels sei berne op april al stie der maaie yn syn bertebewiis hy hat lykwols altyd folhâlden dat hy op goed freed de e april berne wie hy ferstoar op desimber beckett studearre frânsk italjaansk en ingelsk oan it trinity college yn dublin fan oant koart dêrnei waard hy oannommen as learaar yn parys dêr soe hy james joyce moetsje dy t in enoarme ynfloed op him hie beckett skreau syn eigen ferhalen wylst er tagelyk siktaris fan joyce wie yn ferskynde syn earste wurk in kritysk essay dat joyce syn wurk yn beskerming naam syn earste koarte ferhaal assumption waard yn datselde jier útbrocht yn wûn hy in lytse literatuerpriis mei syn gedicht whoroscope dat benammen oer ren descartes giet in oare grutte beynfloeder fan syn skriuwen yn gie samuel becket werom nei ierlân dêr t hy oan it trinity college wurke nei jier sette er wer ôf om troch europa te reizgjen om hy bedarre wer yn frankryk en sette him dêr nei wenjen hy publisearre dêr in krityske stúdzje fan it wurk fan marcel proust hy besocht in boek yn de styl fan james joyce te skriuwen mar it waard letter útjûn as in searje koarte ferhalen more pricks than kicks der wurdt wol sein dat elts fan dy ferhalen in parody is op joyce syn ferhalen yn dubliners dernei ferskynde de roman murphy syn as de trilogy bekend steande boeken binne it meast bekend beckett skreau de boeken yn it frânsk en sette se letter oer nei it ingelsk molloy ingelsk malone meurt malone dies ingelsk en l innommable the unnamable ingelsk de iepeningssin fan it lêste boek yn dy rige giet as folget en is typysk foar de styl fan becket ingelsk where now who now when now unuestioning i say i unbelieving uestions hypotheses call them that keep going going on call that going call that on wrâldferneamd is beckett wurden troch it toanielstik waiting for godot earst yn it frânsk ferskynd yn ûnder de titel en attendant godot yn kaam de ingelske oersetting der bart suver neat yn it stik yn it begjin krige it dan ek minne kritiken mar geandewei waard it stik populêr itselde jildt foar it stik endgame omdat syn stikken fan nei suver allegear yn it frânsk skreaun binne wurdt hy tegearre mei ionesco sjoen as de bêste frânske toanielskriuwers fan de tweintichste iuw it oersetten fan syn wurk nei it ingelsk die becket sels de teaterstikken dy t hy skreaun hat binne it bêst te typearjen as keal minimalistysk en djip djip pessimistysk oer de natuer fan de minske en de minsklike sitewaasje samuel beckett krige yn de nobelpriis foar de literatuer samle yn the complete dramatic works isbn samle yn the complete short prose isbn de nobelpriis is in jierlikse priis foar minsken dy t in opmerklike prestaasje levere hawwe op it mêd fan natuerkunde skiekunde fysiology of genêskunde literatuer en befoardering en behâld fan de frede fierder wurdt sûnt de nobelpriis foar de ekonomyske wittenskippen takend dizze lêste priis wurdt subsidiearre troch de sweedske sintrale bank oan de priis is in net ûnaardich jildbedrach ferbûn mar de erkenning en prestiizje binne foar de measte winners de wichtichste beleaning de priis foar de frede is de ienige dy t takend wurdt troch it noarske regear de oare priiswinners wurde nominearre troch ferskillende sweedske universitêre kommisjes de priis is by testamintêre beskikking ynsteld troch de tige rike sweedske yndustrieel alfred nobel de priis waard foar it earste útrikt yn yn de alde muzykakademy fan stockholm de priis wurdt sûnt dy tiid op de stjerdei fan nobel desimber útrikt troch de noarske en sweedske kening de jildpriis tsjintwurdich miljoen sweedske kroanen ûng mio euro is bedoeld foar fierder ûndersyk alfred bernhard nobel stokholm oktober san remo desimber wie in sweedsk skiekundige en yndustrieel hy stiet bekend as útfiner fan it dynamyt yn mar hat ek oare eksplosiven útfûn en makke hy fertsjinne mei de produksje dêrfan en mei in oaljekonsesje in grouwelich kaptaal jild it gemysk elemint nobelium is nei him ferneamd nobel syn namme is fierder noch te finen yn bedriuwsnammen lykas nobel industries dat letter opgie yn it akzonobelkonsern hy bepaalde by testamint dat fan de rinte fan dat kaptaal fan ûngefear miljoen sweedske kroanen alle jierren fiif nobelprizen útrikt wurde moasten dêrfoar waard de nobelstifting oprjochte yn syn wilsbeskikking stiet dat de prizen bedoeld binne foar harren dy t yn it ôfrûne jier oan it minskdom grut nut ferskaft hawwe op augustus waard yn frjentsjer de e edysje fan de pc ferkeatst bysûnder oan de pc fan wie dat de as heech favoryt bestimpele partoeren fan klaas berkepas en rutmer van der meer fuort yn de earste omloop tsjin elkoar moasten neffens guon hie dat de ideale finalepartij west se soene lykwols beide de finale net helje it entûsjaste partoer fan johan abma pieter scharringa en daniël iseger op dat stuit gewoanwei stridend yn e e klasse wie de ferrassende mar neffens kenners fertsjinne winner fan de pc fan daniël iseger waard útroppen ta kening fan de partij hy krige stimmen fan de keningskommisje abma krige en scharringa stimmen ferliezend finalist wie it partoer fan klaas anne terpstra jan willem van beem en douwe groenendijk de einstân yn de finale wie de partij waard ferkeatst by sierlik simmerwaar mei temperaturen boppe de graden op de dielnimmerslist fan partoeren stiene mar leafst keatsers dy t de pc op syn minst al ien kear wûn hiene der wiene debutanten de pc fan waard troch de parse kommisje en de knkb presintearre as de e pc mar omdat de partij kear net trochgien is wie it de e edysje fan it âldste organisearre sportbarren yn nederlân daniël iseger de ald meiers partij is in keatswedstryd dy t elts jier op e earste sneon fan augustus holden wurdt yn it fryske doarp hitsum der kinne allinne partoeren oan meidwaan dy t besteane út famkes yn e leeftyd fan oant en mei jier dêrmei is de ald meiers partij de froulike wjergader fan e freulepartij yn wommels de wedstryd waard yn foar it earst holden en de organisaasje is yn e hannen fan e hitsumer keatsferiening de iendracht yn wurdt it tweintichjierrich jubileum fan it evenemint fierd de grûnslach foar de oprjochting fan e ald meiers partij waard yn lein troch in keatsdemonstraasje dy t troch keatsferiening de iendracht organisearre waard op westerhitsum ta gelegenheid fan e famyljereny fan it laach winsemius dy famylje hat nammentlik syn woartels yn hitsum om dyselde tiid hinne waard it frouljuskeatsen hieltyd wichtiger en yn hitsum wie dêr mear oandacht foar as yn e measte fryske doarpen om t hitsum krekt in hiel sterk frouljuspartoer hie sadwaande bestie der al in idee foar de oprjochting fan in wedstryd foar famkes as tsjinfuotter fan wat de freulepartij yn wommels foar jonges is troch yntinsive gearwurking mei de eardere minister fan miljeu pieter winsemius slagge it de iendracht om sa n wedstryd yndie fan e grûn te krijen de earste edysje fan e ald meiers partij waard op augustus ferkeatst dielname oan e ald meiers partij stiet iepen foar famkespartoeren fan alle by it knkb oansletten keatsferienings eltse feriening mei ien partoer foar dizze partij ynskriuwe keatsters dy t de wedstryd al in kear wûn hawwe meie net wer meidwaan de regels foar dielname binne dêrmei fierhinne gelyk oan dy fan e freulepartij yn wommels mei it doel in toppartij te organisearjen is de ald meiers partij opset as in wedstryd mei tradysjes it lotsjen wurdt de deis tefoaren holden yn it doarpshûs fan hitsum en it wurdt dien troch de keninginne fan e frouljus pc fan in jier earder op e dei fan e partij komme de ferienings mei harren findels yn hitsum se geane yn optocht nei it fjild dêr t de spylsters foar de partij oan it publyk foarsteld wurde de winneressen winne klokjes mei gouden klokjes foar de earste priis de wikselpriis is de sulveren pong oanbean troch de famyljes winsemius en fockema adreae neikommelingen fan twa meiers yn hitzum dat is ek wêr t de namme fan e partij weikomt de priis stelt in ponge foar sa t de meiers dy brûkten as se de hier betelje moasten ynsafier mooglik wurdt de útrikking fan e prizen ferrjochte troch in spesjale gast en de frou fan e kommissaris fan de kening ta einbeslút wurde de winneressen troch it doarp riden yn in iepen reau lutsen troch fryske hynders mei dizze opset is de ald meiers partij gau in wichtige partij yn it frouljuskeatsen wurden sadwaande wurdt de ôfdielingspartij fan skettens sûnt oantsjut as de revâns ald meiers partij de ald meiers partij heart mei de jong famme partij yn mantgum de frouljus pc yn weidum en it nk dames fan it knkb ta de wedstriden dy t meitelle foar de fjouwer wimpels fan it frouljuskeatsen hjirûnder in list mei de winneressen fan e ald meiers partij de uefa folút de union of european football associations uny fan jeropeeske fuotbal assosjaasjes is it kontrolearjend orgaan foar jeropeesk fuotbal it fertsjintwurdiget de nasjonale fuotbalbûnen fan jeropa organisearret klupkompetysjes yn jeropa champions league uefa kup ensf en beheart it prizejild de regels en de mediarjochten foar dizze kompetysjes it is ien fan de kontinintale organisaasjes fan de fifa yn termen fan ynfloed en rykdom is de uefa de sterkste fan de organisaasjes feriene yn de fifa de uefa is oprjochte op juny yn basel it haadkwartier stie oant yn parys dêrnei ferhuze de organisaasje nei bern de organisaasje bestie yn earsten út fuotbalbûnen tsjintwurdich binne der bûnen oansletten appingedam is in gemeente en stêd yn grinslân de gemeente hat ynwenners en in gebiet fan km² wêrfan km² wetter haadplak fan de gemeente is it histoaryske stedsje appingedam dat earder de haadstêd fan it lânsdiel fivelgoa wie appingedam is ien fan de fjouwer stêden yn grinslân appingedam krige syn stedsrjochten yn fan de opstalbeam it wurdt ek wol de e fryske stêd neamd edzard de grutte fan east fryslân woe him lânshear fan de fryske ommelannen meitsje de stêd grins keas edzard de grutte as beskermhear en ek de befolking fan appingedam keas foar fryslân yn waard appingedam oerweldige troch joaris mei it burd georg fan saksen yn de slach om appingedam suver alle ynwenners waarden deadien nei de twadde wrâldkriich waard delfsyl linkendewei de grutte buorgemeente fan appingedam delfsyl ûntjoech him mei faasje ta in wichtige havenstêd de ûntjouwing fan appingedaam gie lang sa hurd net appingedam haadplak opwierde solwerd en tjamsweer it spoar fan grins nei delfsyl rint troch de gemeente appingedam der is in stasjon yn de haadplak de busline ferbynt grins en delfsyl en rydt troch de gemeente der binne oare busferbinings mei de doarpen om it haadplak hinne de grutste diken binne de n feandam iemshaven de n appingedam en de n grins delfsyl 
